CAPITULAIRE DE VILLIS
(Historiens de France, t. v, p. 652)
Volumus ut villae nostrse , qoas ad opus nostrum serviendum institutas habemus, sub integritate partibus nostris desenriant, et non aliis hominibus.
Ut familia nostra bene conservata sit et a nemine in paupertate missa.
Ut non prœsuQiant judices nostram familiam in eorum servitium ponere : non corvadas, non materiam cœdere» nec aliud opus sibi facere cogant. Et neque ulla dona ab ipsis aceipiant, non caballum, non bovem, non vaccani, non porcum, non vervecem, non porcellum , non agnellum , nec aliam causam, nisi buliculas et ortuui, poma, puUos et ova.
Si familia nostra partibus nostris aliquam fecerit fraadem de latrocinio aut alio neglecto, illud in caput componat : de reliquo vero pro lege recipiat disciplinam vapulando; nisi tantum pro homicidio et incendio , unde feida exire potest. Ad reliquos autem hornines justitiam eorum qualem hebuerint reddere sludeant, sicut iex est. Pro feida vero nostra, ut diximus, familia vapuletur. Franci autem, qui in fiscis aut villis nostris commanent, quicquid commiserint secundum legem
eorum emendare studeant ; et quod pro feida dederint ad opus nostrum veniat, id est in peculio, aut in alio pretio.
Quando judices nostri labores nostros facere debent, seminare, aul arare, messes coUigere, fœnum secare, aut vendemiare, unusquisque in tempore laboris ad unumquemque locum provideat, ac instituere faciat quomodo factum sit, ut bene salva siat. Si inlra patriam non fuerit, aut in quali loco judex venire non potuerit, missum bonum de familia nostra, âut alium hominem bene creditum causas nostras ad providendum dirigat, qualiter ad perfectum veniant ; et judex diligenter provideat ut fidelem hominem transmittat ad banc causatn providendam.
Volumus ut judices decimam ex omni conlaboratu pleniter donent ad ecclesias quse sunt in nostris fiscis , et ad alterius ecclesiam nostra décima data non fiât, nisi ubi antiquitus institutum fuerit. Et non aiii clerici babeant ipsas ecclesias, nisi nostri, aut de familia, aut de capelia nostra.
Ut unusquisque judex suum servitium pleniter perficiat, sicut ei fuerit denuntiatum. Et si nécessitas evenerit quod plus servire debeat, tune computare facial si servitium debeat niultiplicarein noctes.
Ut judices nostri vineas recipiant nostras, quae de eorum sunt ministerio, et bene eas faciant, et ipsum vinum in bona mittant vascula, et diligenter providere faciant quod nulle modo naufragium sit. Aliunde vinum peculiare comparando emere faciant, unde ad villas dominicas condirigere possint. Et quandoquidem plus de ipso vino comparatum fuerit quam ad villas nostras condirigendura mitti opus sit, nobis innotescat, ut nos commendemus qualiter nostra fuerit exinde voluntas. Cippaticos etiam de vineis nostris ad opus nostrum mittere faciant.
Gensa de villis nostris, quœ vinum debent, in cellaria nostra mittant.
Volumus ut unusquisque judex in suo ministerio mensuram modiorum, sextariorum, et siculas per sextaria octo , et corboram eo tenore habeat, sicut et in palatio habemus.
Ut majores nostri etforestarii, poiedrarii, celiularii, decani, telonarii , et ceteri ministeriales ea faciant , et sogales donent de mansis eorum : pro manuopera vero eorum ministeria bene provideant. Et qualiscumque major habuerit beneficium, suum vicarium roittere faciat, qualiter et manuopera et ceterum servitium pro eo adimplere debeat.
Unt nullus judex mansionaticos ad suum opus, née ad saos canes super homines nostros, atque in forestos nullatenus prendat.
Ut nuUus judex obsidem nostrum In villa nostra commendare faciat.
Ut cquos cmissarios, id est waraniones, bene provideant, et nullatenus eos in uno loco diu stare permittant , ne forte per hoc pereant. Et si aliquis talis qui bonus non sit, aut veteranos sit... Si vero mortuus fuerit, nobis nuntiare faciant tempore congruo, antequam tempus veniat ut inter jumenta mitti debeat.
Ut jumenta nostra bene custodiant et poledros ad tempos segregent. Et si pultrellœ multiplicatœ fuerint, séparât» sint, et gregem per se exinde adunare faciant.
Ut poledri nostri missa S. Martini hiemale ad palatium omnimodis habeant.
Volumus ut quicquid nos, aut regina, unicuique judici ordinaverimus, aut ministeriales nostri sinescalcus et buticularius de verbo nostro, aut reginsB, ipsis judicibus ordinaverint, ad eorum*
dem placitum , sicut eis institutum fuerit, impletum habeant. Et quicumque per negligentiam dimiserit a potu se abstineat postquam ei nuntiatum fuerit , usquedum in prsesentia nostra aut reginse veniat, et a nobis licentiam quaerat absolvendi. Et si judex in exercitu, aut in wacta, seu in ambasiato, vel aliubi fuerit, etjunioribus ejusaliquid ordinatum fuerit, et non cornpleverint, tune ipsi pédestres ad palatium veniant, et a potu et carne se abstineant. Intérim quidem rationes deducant propter quod hoc dimiserunt, et tune recipiant sententiam aut in dorso, aut quomodo nobis vel reginse placuerit.
Quantascuraque villas unusquisque in ministerio habuerit, tantos habeat deputatos homines, qui apes ad opus nostrum provideant.
Ut ad farinarias nostras pullos et aucas habeant juxta qualitatem farinarise, vel quantum melius potuerint.
Ad scuras nostras, in villis capitaneis, pullos habeant non minus centum , et aucas non minus triginta. Ad mansionales vero pullos habeant non minus quinquaginta, aucas non minus quam duodecim.
Unusquisque judex fructa semper abundanter faciant omni anno ad curtem venire, excepto... visitationes eorum per vices très aut quatuor, seu amplius.
Vivarios in curtis nostris unusquisque judex, ubi antea fuerunt, habeat, et si augeri potest, augeat : et ubi antea non
fuerint , et modo esse possunt, noviter fiant.
Coronas de racemis, qui vineas habuerint , non minus très aut quatuor habeant.
In unaquaque villa nostra habeant judices vaccaritias, porcaritias, berbicaritias, capraritias, hircaritias, quantum plus potuerint; et nullatenus sine hoc esse debent. Et insuper habeant
vaccas ad illoruro ser?itium perficiendum, oommeadatas per servos nostros; qualiter pro serritio addominieDm opus Tacca riti» et carruc» nullo modo minoratœ sint. Et habeant quando servierint ad canes dandum, boves doppos non langoidos, et VHccas, sivecaballos non scabiosos, aut alia pécora non Un* guida. Et, ut diximus, per hoc vaccaritias et carrucaa non mi* norent.
Quicquid ad discuin nostrunfdare debent oniuquîsqae judex in suo habeat plebeio, qualiter bona et optima, atque bene stadiose et niti'lc oiunia sinl composita qnicquid dederiat. Et unusquisque judex habeat de annona pastos per singulos dies ad suum servitium, ad mensam nostram quando eervierit Et reliqua dispensa similiter in omnibus bona sit, tam forîna quam et peculium.
De pastione autein cal. Septembris indicare faciant, ai loerit an non.
Majores yero amplius in ministerio non habeant nisi quantum in una die circumire ant providere potuerint.
Gasae nostrse indesinenter foca et wactas habeant, ita tit salvse sint. Et quando missi vel legatio ad palalinm veniunt, vel redeunt, nullo modo in curtes dominicas mansionaticas prendant, nisi specialiter jussio nostra aut regine fuerit. Et cornes desuo ministerio, vel homines illi qui antiquitos consueti fuerunt missos aut legationes soniare, ita et modo inantéa «t de parveridis, et omnia eis necessaria solito more soniare fàeiant, qualiter bene et honorifice ad palatium venire vel redire "poaslnt.
Yolumus ut per annos singulos intra Quadragesimam, Demi'* nica in Pal mis quœ Osanna diciiur, juxta ordinationem nostram argentum de nostro laboratu, postquam cognoyerimos de pne* senti anno quanta sit nosira laboratio, déferre stodeant.
De clamatoribus ex hominibus nostris unusquisque judex provideat, ut non sit eis necesse venire et ad nos proclamare ; et dies quos servire debent par negligentiatn non dimittatperdere. Et si babuerit servus nosler forinsecus justitias ad quaerendum, magisterejus cum omni ititentione decerlet pro ejus juslitta. Si aliquo loco minime eam accipere valuerit, tamen ipsi servo nostro pro boc fatigare non permittat ; sed magister ejus per semetipsum aut suum missum boc nobis notum facere studeat.
Volumus unde servire debent ad opus nostrum, ex omni conlaboratu eorum servitium segregare faciant, et unde carra in bostem carrigari debent, similiter segregentur tam per domos quam et per pastores, et sciant quantum ad boc mittunt.
Ut boc ad parveredarios vel gentias dare praebent. simili modo unoquoque anno separare faciant, et tempore opportuno pieniter douent, et nobis dice^e sciant quaiiter inde faciunt vel unde exit.
Ut unusquisque judex provideat quomodo sementem bonani et optimam semper de comparatu vel aliunde habeat.
Post ista omnia segregata et seminata atque pacta, quidquid reiiquum fuerit exinde de omni conlaboratu usque ad verbum nostrum salvetur, quatenus secundum jussionem nostram aut venundelur aut reservetur.
Omnino providendum est cum omni diligentia ut quicquid manibus laboraverint aut fecerint, id est lardum, siccum, sulcia,
niusâltus, vinum, acetum, moratum, vinum coctum, garum, synapi, formaticum, butyrum, bracios, cervisias, medum, mel, ceram, farinam, omnia cum summo nitore sint facta et parata. Volumus ut de verbecibus crassis soccia fiât, sicut et deporcis ; et insuper babeant boves saginatosin unaquaque villa non minus quam duos, aut ibidem ad socciandum, aut ad nos deducendum.
Ut silvse, Vel forestes nostrœ, bene sint custoditœ, et ubi locus fuerit ad stirpandiim stirpare faciant, et campos de silva increscere non permittant. Et ubi silvœ esse debent, non eas permittant nimis capulare atque damnare. Et feramina nostra intra forestes bene custodiant. Si militer accipitres et spervarios ad nostrum profectum provideant: et censa nostra exinde exactent. Et judices, si eorum porcos ad saginandam in silvam nostram misèrent, vel majores nostri, ant homines illorum, ipsi primi illam decimam donent ad exemplum bonum perferendum, qualiter postmodum ceteri homines illorum decimam pleniter persolvant.
Ut campos et culturàs nostras bene componant, et prata nostra ad tempus custodiant.
Ut aucas pastas et pullos pastos ad opus nostrum semper quando servire debent, aut ad nos transmittere, sufficienter habeant.
Volumus ut pullos et ova, quos servientes yel mansuarii reddunt, per singulos annos recipere debeant,.et quando nc^ servierint ipsos venundare faciant.
Ut unusquisque judex per villas nostras singulares etlehas, pavones, fasianos, enetas, columbas, perdices, tuitores, pro dignitatis causa omnimodis semper habeant.
Ut aedificia intra curtes nostras, vel sepes in cîrcuitu, bene sint custodita. Et stabula atque coquinse, et pistrina, seu torcularia, studiose prseparata fiant ; quatenus ibidem condigne ministeriales nostri officia eorum bene nitide peragere possint.
Ut unaquseque villa intra cameram lectaria, culcitas, plumatias, batlinias, drappos, ad discum bancales, vasaœrea, plombea, ferrea, lignea, andedos, catenas, cramaculos, delaturas, secures, et id est cuniadas, terebras, id est taradros, scalpros, vel omnia
utensilia ibidem habeant, ita ut non sit necesse aliubi hoc quaerere aut commodare. Et ferramenta quse in hostem ducunt in eorum habeant plebeio, qualiter bona sint. Et iterum, quanclo revertuntur, in caméra mittantur.
Ad genitia nostra, sicut institutum est, opéra ad tempus dare faciant, id est linum, lanam, waisda, vermicula, warentia, pectines, laminas, cardones, saponem, unctum, vascula et reliqua minutia quse ibidem necessaria sunt.
De quadragesimali duae partes ad sectam..., de leguminibus quoque etde piscato, seuformatico, butyro, melle, synape, aceto, milio, panicîo, herbulas siccas yel virides, radiées, napos insuper et cœcoram, ma. sec, vel saponem, atque cetera minutia. Et quod reliquum fuerit nobis per brevem, sicut supra diximus, innotescant ; et nullatenus hoc praetermittant, sicut usque nunc fecerunt, quia per illas duas partes volumus cognoscere de illa tertia quse remansit.
Ut unusquisque judex in suo ministerio bonos habeat artifices, id est fabros ferrarios, et aurifices, vel argentarios, sutores, tornatores, carpentarios, scutatores, precatores, accipitares, id est aucellatores, saponarios, siceratores, id est qui cervisiam vel pojpatium, sive piratium, vel aliud quodcumque liquamen ad bibendum aptum fuerit, facere sciant; pistores, qui similas ad opus nostrum faciant ; retiatores, qui retia facere bene sciant, tam ad venandum ; necnon et reliquos ministeriales quos ad numerandum longum est.
Ut lucos nostros, quos vulgus brogilos vocant, et ad tempus semper emendent, et nullatenus exspectent ut necesse sit a novo reaedificare. Si militer faciant et de omni aedificio.
Ut venatores nostri et falconarii, vel reliqui ministeriales, qui nobis in palatio assidue desserviunt, consilium in villis nostris
habcant secùndum quod nos aut regina per litteras jnsserimus, quando ad aliquam utilitatem eos miserimus, aut siniscalciis et buticularius de nostro verbo eis aliquid Cacere prsceperiiit. .
Ut torcularia in villis nostris bene sint prœparata. El hoc prœvideant judices, ut yindemiam nostram nullus pedibus preuiere prœsuinat ; sed omnia nitida et honesta siot.
Ut genitia nostra bene sint ordinata, id est de casis, pistis, tiiguriis, id est screones et sepes bonas in cireuitu habeant, et portas firmas, qualiter opéra no&tra bene peragere ^aleant.
Ut unusqiiisqiie jiidex provideat quanti poledri in une stabulo stare debeant. et quanti poledrarii cum ipsis esse possint. Et ipsi poledfarii qui liberi sunt, et in ipso ministerio bénéficia habuerint, de illorum vivant beneficiis. Similiter et fiscaliniqui mansos habuerint, inde vivant Et qui hoc non habuerit, de dominica accipiat provendam.
Provideat unusquisque judex ut sementia nostra nollatenus pravi homines subtus terram, vel aliubi, abscondere possint, et propter hoc messis rarior fiat. Similiter et de aliis maleficiis ilios provideant, ne aliquando facere possint.
Volumus ut de âscalibus, vel servis nostris, sire ingenuis, qui per fîscos aut villas nostras commanent, diversis bominibiis plenam et integram, qualem habuerint, reddere faciant jostitiam.
Ut unusquisque judex provideat qualiter homines nostri de rorum ministerio latrones, vel maleficii, nnllo modo esse possint.
Ut unusquisque judex provideat quatenus familia nostra âd eorum opus bene laboret, et per mercata yacando non est
Volumus ut quicqiiid ad nostrum opus judiees dederint. Tel serviQrint, aut séquestra verint, in uno brevi conscribi faciant, et, qui'cquid dispensaverint, in alio ; et quod reliquum fùefit nobis per brevem innotescant.
Ut unusquisque judex iii eornm minlsterio frequentius audientias teneat, et justitiam faciat, et provideat qualiter recte famiUsB nostrae vivant.
Si aiiquis eX servis nostris super magislrum suum nobis de causa nostra aliquid vellet dicere, vias ei ad nos veniendi non contradicat. Et si judex cognoverît quod juniores iiiius adversus eum ad palatium proclamando venire velint, tune ipse judex contra eos rationes deducendi ad palatium venire faciat, qualiter iliorum proclamatio in auribus nostris fastidium non generet. Et sic volumus cognoscere utrum ex necessitate, an ex occasîone veniant.
Quando catelli nostri judicibus commendati fuerint, de suo eosnutriant, aut junioribus suis, id est majoribus et decanisvel cellariis, ipsos commendare faciant, quatenus de iliorum causa eos bene niitrire faciant ; nisi forte jussiô nostra aut reginœ fuerit ut in villam nostram ex nostro eos nutriant. Et tune ipse judex hominem ad hoc opus mittat, qui eos bene nutriat, et segreget unde nutriantur, et non sit illi homini quotidie nécessitas ad scuras recurrere.
Unusquisque judex, quando servient, per singulos dies dare faciat de cera libras très, de sapone sextaria octo ; et super hoc ad festivitatem S. André», ubicumque cum familia nostra erimus, dare studeat de cera libras séx. Similiter mediante Quadragesima.
Nequaquam de potentioribus hominibus majores fiant, sed de mediocribus.qui fidèles sunt.
Ut unusquisque judex, quando servierit, sucs bracios ad palatium ducere faciat, et siraul veniant magistri qui cervisiam bonam ibidem facere debeant.
Ut unusquisque judex, per singulos annos, ex omni çonlabor
ratione nostra quid de bobus, qiios bubulci nostri servi ant, quid de mansis qui arari debent, quid de sogalibus, quid de censis, quid de feda fracta, vel freda, quid de feraminibus in forestis noslris pcnnisso captis, quid de diversis compositionibus, quid de iiiolinis, quid de forestibus, quid de campis, quid de pontibus vol navibus, quid de iiberis hominibus et centenis, qui partibus fisci nostri desorviunt, quid de morcatis , quid de vineis, quid do iliis qui vinum soivunt, quid de fœno, quid de lignariis et faculis, quid de ax.ilis et alio materiamine, quid de petrariis, quid de leguminibus, quid de miiio et panico, quid de lana, lino et canava, quid de frugibus arborum, quid de nucibus majoribus vei minoribus, quid de insitis ex diversis arboribus, quid de hortis, quid de apibus, quid de rivariis, quid de corîis, quid do pellibus, quid de carnibus, quid de melle et cera, quid de uncto vel sapone, quid de morato, vino cocto, medo et aceto, quid de cervisia, de vino novo et vetere, de annona nova et vetere, quid de pullis et ovis, vel anseribus, id est aucis, quid de piscatoribus, de fabris, de scurariis, vel sutoribus, quid dé buticis et cofinis, id est scriniis, quid de tornatoribus et sellariis, de ferrariis et scobris, id est fossis ferrariciis, vel aliis fossis plumbariciis, quid de tributariis, quid de poledris et putrellis habuerint, omnia seposita, distincta et ordinata ad Nativitatem Domini nobis notum faciant, ut scire valeamos quid vel quantum de singulis rébus habeamus.
De bis omnibus supra dictis nequaquam judicibus nostris asperum videatur si hoc requirimus ; quia volumjis ut et ipsi simili modo a junioribus illorum omoia absque ulla indignartione requirere studeant. Et omnia quicquid homo in domo sua et villis suis habere débet, judices nostri in villis nostris habere debent.
Ut carra nostra, quœ in hostem pergunt, et basternse bene factse sint, et opercula bene sint cum corîis cooperta, et ita sint consuta, ut, si nécessitas evenerit, ad aquas ad natandum, cum ipsa expensa, quae intus fuerit, transire flumen possint, ut nequaquam aqua intus intrare valeat, et bene salva causa nostra, sicut diximus, transire possit. Et hoc volumus ut farina in unoquoque carro ad spensam nostram missa fiât, hoc est duodecim modia de farina, et in quibus yinum ducunt modia duodecim ad nostrum modium mittant. Et ad unumquodque carrum, scutum et lanceam, cucurrum et arcum habeant.
Ut pisces de vivariis nostris venundentur, et alii mittantnr in locum, ita ut pisces seniper habeantur. Tamen quando nos in villas non venimus, tune fiant venundati, et ipsos ad nostrum profeclum judices nostri conlucrari faciant.
De capris et hircis et eorum cornibus et pellibus nobis rationes deducant, et per singulos annos nîusaltos crassos nobis inde adducant.
De mansis absis et mancipiîs adquisitis, si habuerint, si non habeant ubi eos collocare possint, nobis renuntiare faciant.
Volumus ut bonos barridos ferro ligatos, quos in hostem et ad palatium mittere possint, judices singuli prseparatos semper habeant, et utres ex coriis non faciant.
De lupis omni tempore nobis annuntient quantos unusquisque coroprehenderit, et ipsas pelles nobis prsesentare faciant . Et in mense Maio illos lupellos perquirant et comprehendant tam cum pulvere et hamis, quam cum fossis et canibus.
Volumus quod in horto omnes herbas habeant, id est lilium, rosas, fœnigraecum, costum, salviam, rutam, abrotanum, cucumeres, pepones, cucurbitas, fascolum, cuminum, rosmarinum, carvum, cicerum italicum, squillam, gladiolum, dragontea,
anisum, coloquintidas, solscquium, ameum, silum, lactucas, git, enicam albam, nasturtium, bardanam, pulegium, olisatum, petroselinum, apium, levisticum, sabinam, anetum, ianicalum, intubas, diptamnum, synapi, satureiam, sisimbrlum, meotam, mentastrum, tanaritarr, nepetam, febrifugiam, papaver, betas, vulgigina, bismalvas, id est alteas, malvaa, carrucas, pasUnacas, adripias, blitum, ravacaulos, caulos, uniones, brillas, porros, radiées, ascalonicas, cepas, allia, wacentiam, cardones, fabas majores, pLsa maurisica. coriandrum, cerefolium, lacteri* das , sclareiam. Et ille bortulanus babeat sub domum soain Jovis-barbam. De arboribus volumus quod babeat pomarios diversi generis, pninarios diverses, sorbarios, mespilarios, pirarios diverses, castancarios, persicarios diversi geoeris, cotoniarios, avellanarios. amandalarios^morarios, lauros, pinos, ficus, nucarios, ceresarios diversi generis. Ifalorum Domina, germarioga, geroidinga, crevedella, spiraoca, dulcia, etc., etc.
