VU GAPITULAIRE DE NIMÈGUE
{Recueil des Historiens de France, t. v, p. 677.)
Capitula quœ ad Niumaga addita in sexto anno imperii infra Quadragesimam.
Ut unusquisque in sue missatioo maximam habeat curam ad prsevidendum et ordinandum ac disponendum secundum Dei Yoluntatem, et secundum jussionem nostram.
De sacramento, ut hi qui antea fidelitatem partibus nostris non promiserunt, promittere faciant, et insuper omnes denuo repromittant.
Ut ea, quse inter fiUos nostros propter pacis concordiam statuimus, pleniter omnes consentire debeant.
Ut prsedicti missi per singulas civitates et monasteria YÎ^rom et puellarum prsevideant quomodo aut qualiter in domibus eoclesiarum et ornamentis ecciesiae emendatse yel restaurât» esse videntur ; et diligenter inquirant de conyersatione singulorum yel quomodo emendatum habeant, quod jussimus de eorum lectione, et cantu ceterisque disciplinis ecclesiasticse regul» pertinentibus.
PIÈCES JUSTIFICiTIVES. 369
Ut singuli episcopi, abbates et abbatis.ss diligenter considèrent thesauros ecclesiasticos, IIP propler perridiani aut neg1igentiam custodum aliquid de geiumi.'i, aut de vasis, reliqiio quoque thesauro, perditum sil : quia dictum est nobis quod negotiatores Judxi necnon et alil gloriauiur quod qiiicquid illi» placeat possint ab eis emere.
Volumus ut œqiiiililer inissi nostri faciant de singuiis oausis, sive de heribaono, sive de advenis, sive de céleris quibusiibel causi». De adveois voIudius ut qui janidin conjugali sunt per singula loca, et ibi maneant, et sine causa aiiT sine aliqiia culpa non liant ejeoti. Fugitivi vero servi et latrones redeant ad propria loca.
Âuditum habemtis qualiter et comités et alii hoinines, qui nostra beneGcia habere videntar, uooiparant sibi propHetates de ipso nostro beno(idD, et faciunt servire ad ipsas proprictates servientes nostros de eoruia beneHcio ; et curies noslra rémanent desertiB, et in aliqiiibiis locis ipsi vicinantes mulU mala patiuntur.
Audiïimus quod alibi reddant beneficium nostrum ad alias homines in proprietatem. et in ipso placito, dalo pretto, comparant ipsas res iterum sibi in alodiiim : quod omnino cavendum est : quia qui boc faciiinl, non bene custodiunl lidem quam nobis promissam Jiabent. Et ne forte in aliqua inlîdelitate iiivâaianlur, quia qut hoc faciunt, per eoruni voluntatem ad aures nostras talia opéra illorum non pervcniunl.
Sicnt et alii qui jusiitiam legibus rocipere debsnl ; et in tantum lîunt in quihusdam locis fatigati, usquedum illoram jnstïtiam per fidejussorurn inanus tradant. ita ut aliquid vel parvum possint habere, et fortiores suscipiant majorem portionem.
De mendicis qui per patrias discurrunt, volumus iil unus-
quisque fideiium nostroruin suum pauperem de beneficlo aut de propria faruilia nulriat, et non pennitUt aliubi ire mendioando. E)t ubi taies inventi fuerint, nisi inanibus laborent, nullus eis quicqua n tribuere prœsuinat.
De teloneis etcispitaticis, sicut in alio capitulari ordinavimus, teneant, id est ut, ubi antiqua consuetudo fuit, exigantur, et ubi nova fuerint inventa, destruantur.
Usura est ubiamplius requiritur quam datur. Verbî gratia, si dedcris solidos decem, et ainpiius requisieris.'Vel si dederis modium unum frumenti, et iterum super aliud exegeris.
Cupiditas in bonam partem potest accipi et in malam. la bonam juxta Apostolum : Cupio dissoivi et esse cum Christo ; et in Psalmo : Concupivit anima mea in atria Domini.
Cupiditas vero in malam partem accipitur, qui supra modum res quasi ibet appetere vult, juxta Salomonem : Po^t concupiscentias tuas non eas.
Avaritia est aliénas res appetere, et adéptas nulli largiri. Et, juxta Apostolum, haec est radix omnium malorum.
Turpe lucrum exercent qui per varias circumventiones, lucrandi causa, inhoneste res quaslibet congregare decertant.
Faenus est qui aliquid prsestat. Justum fœnus est qui amplius non requirit, nisi quantum prœstitit.
Quicumque enim tempore messis vel vindemiœ, non neceasi* tate, sed propter cupiditatem, comparât annonam aut vinum, verbi gratia, de duobus denariis comparât modium unum, et servum usquedum iterum venundari possit contra denarios quatuor aut sex seu amplius, hoc turpe lucrum dicimus. Si autem propter necessitatem comparât, ut sibi habeat et aliis tribuat, negotium dicimus.
Consideravimus itaque ut praesenti anno, quia per plurima
loca famés valida esse videtur , ut omnes episcopî , abbates, abbatissse, optimales, et comités, seu domestici, et cuncti fidèles, qui bénéficia regalia tam de rébus ecclesiasticis quamque et de reliquis habere videntur, et unusquisque de suc bénéficie suam familiam nutricare faciat, et de sua proprietate propriam familiam nutriat; et si, Deo douante, super se et super familiam suam aut in beneficio aut in alode annonam habuerit, et venundare voluerit, non cariusvendat nisi modium de avena denarios duos', modium unum de hordeo contra denarios tres^, modium unam de spelta disparata contra denarios très, modium unum de segale contra denarios quatuor, modium unum de frumento parato contra denarios sex. Et ipse modius sit quem omnibus babere constitutum est, ut unusquisque fiabeat œquam mensuram et sequales modios.
CAPITULAIRE DE L*ANNËE 807
(Historiens de France, t. v, p. 678)
In primis quicunque bénéficia habere videntur, omnes in hostem veniant.
Quicumque liber mansos quinque de proprietate habere vi-
detur, similitei' in hoatem veniat : et qui quatuor mansos habet, sinûliter faciat : qui très habere videtur, similiter agat. Ubicumque autem inventi fuerint duo, quorum unusquisque duos mansos habere videtur, unus alium pneparare faciat ; et qui melius ex ipsis potuerit in hostem veniat. Et ubi inventi fuerint duo, quorum unus habeat duos mansos, et alter habeat unum mansum, similiterse sociare faciant, et unus alterum prœparet, et qui meiius potuerit, in hostem veniat. Ubicumque autem très fuerint inventi, quorum unusquisque mansum unum habeat, duo teriium prœparare faciant ; ex quibus qui meiius potest, in hostem veniat. Illi vero, qui dimidios mansos habent, quinque sextum praeparare faciant. Et qui sic pauper inventus fuerit, qui nec mancipia nec propriam possessionem terramm habeat, tanien in pretio valente quinque solidos, quinque sextum prspa- Tèni ; et ubi duo, tertium, de iliis qui parvulas possessiones de terra habere videntur. Et unicuique ex ipsis, qui in hoste pergunt, fiant conjectati solidi quinque a suprascriptis pauperioribus, qui nullam possessionem habere videntur in terra. Et pro bac consideratione nullus suum seniorem dimittat.
Omnes itaque fidèles nostri capitanei cum eorum hominibus et carra, sive dona, quantum meiius praeparare potoerint, ad condictum placitum veniant. Et unusquisque missorum nostrorum per singula ministeria considerare faciat unum de vassallis nostris, et prœcipiat de verbo nostro ut cum illa minore manu et carra de singulis comitatibus veniant ; et eos post nos padfice adducat, ita ut nihil exinde remaneat, et mediante mense augusto ad Rhenum sint. Hsec autem constituta volumos, ut observent omnes generaliter prsesenti anno, qui ultra Sequanam commanere videntur.
Volumns atque jnbemus ut comités nostri proptervenationem
et alia joca placita sua non d mittant, nec ea minuta faeiant ; sed ad exemplum quod nos cum illis placitare solemus, sic et illi cum suis subjectis placitent, et ju^titias faeiant : et de singolis capitulis, quae eis prœcepimus, per semetipsos considerare studeant, ut nihil prœtermittatur ab eis qu» vel infra patriam vel foras patriam in hoste faciendum injungimus.
Si partibus Uispaniœ vel Avarati» solatium fuerit necesse praebendi, tune de Saxonibus quinque sextum prseparare faeiant. Et si partibus Bebeim fuerit necesse solatium ferre, duo tertium préparent. Si vero circa Sorabis patria deferenda nécessitas fuerit, tune omnes generaliter venant.
De Fresonibus volumus ut comités et vassalli nostri, qui bénéficia babere videntur, et eaballarii, omnes generàliter ad' placitum nostrum veniant bene prœparati. Reliqui vero pau péri ores, sex septimum prseparare faeiant, et sic ad condictum placitum bene prœparati hostiliter veniant.
Volumus itaque atque prœcipimus ut missi nôstri per singnlos pagos prsBvidere studeant omnia bénéficia, quœ nostri et aliorum homines babere videntur, quomodo restaurata sint post aununtiationem nostram, sive destrueta. Primum de ecclesiis quomodo structœ ant destructœ sint in tectis, in maceriis, sive parietibus, sive in pavimentis, necnon et pictura, etiam et in luminariis, sive offîciis. Similiter et alia bénéficia, casas corn omnibus appendiciis éarum et laboratu, sive adquisitu, vel etiam quid unusquisque, postquam hoc facere prohibuimus in suum alodem ex ipso beneficio duxit, vel quid ibidem exinde operatus est. Qualiter autem sit hoc, unusquisque vicarius singulis comitatibus in suo ministerio simul cum missis nostris provideat ; et sicut ipse hoc conjurare valeat, totum iavenerit, in brevem mitlat ; et ipsos brèves nobi s déférât. Et omnes hi, qui in ipsis
bencPicia habent, iina cum nostris missis reniant, ut scire possimus qui sint, autqui suum beneficium babeat condictum aut destructum. Similiter et illorum alodes prœvideant, utnim melius sint constructi ipsi alodi autillud beneficium : quia audilum habemua quod aliqui homines iliorum bénéficia habent déserta, et alodes eorum restauratos,
TESTAMENT DE CHARLEMAG^E
[Caroli Magni vita, auct. Eginhardo; Historiens de
de France, t. v, p. 102
In nomine dcHniiii Dei omnipotentis, patris, fiiii et spiritus sancti. Incipit descriptio atquc divisio quœ facta est a gloriosîssimo atque piissimo domno Rarolo imperatore augusto, anno ab incarnatione domini nostri Jesu Christi BCCCXi, anno yero regni cjus in Francia xliii, et in Italia xxxvi, imperîi autem xi, indictione iv, quain pia et prudenti consideratione facere Jecrevit, et Domino annuenle perfecit de thesaùris suis, atque pecunia, quae in illa die in caméra ejus inventa est In qua îllud praecipue praecavere voluit, nt non solum eleemosynarum largîtio, quœ solemniter apud christianos de possessionibus eoruni agitur,
pro se quoque de sua pecunia ordîne atque ratîone perBceretur : sed etiam ut heredes sui, omni ambiguitate remota, quid ad se pertinere deberet liquide cognoscere, et sine lite atque contentione sua inter se competenti partitione dividere potuissent. Hac igitnr intentione atque proposito omnem substantiam atque supellectilem suam, quse in auro et in argento, gemmisque et ornatu regio, in illa, ut dictum est, die, in caméra ejus inveniri poterat, primo quidem trina divisione partitus est. Deinde easdem partes subdividendo, de duabus partibUs yiginti et unam partes fecit, et tertiam integram reservavit. Et duarum quidem partlum in viginti et unam partes facta divisio tali ratione consistit : ut quia in regno illius metropolitanse civitates viginti et una esse noscunlur, unaquœque illarum partium ad unamquanique metropolim per manus heredum et amicorum suorum eleemosynœ nomine perveniat, et arehiepiscopus qui tune illius eccl(^sise rector extiterit, partem quae ad suam ecclesiam data est suscipiens, cum suis suffraganeis partiatur : eo scilicetmodo, ut pars terlia suse ecclesis sit duse vero partes inter suffraganeos dividantur. Harum divisionum, quœ ex duabuâ primis partibus factae snnt, et juxta metropolitanarum civitatum numerum viginti et una esse noscuntur, unaquseque ab altéra sequestrata, semotmi in suo repositorio cum supèrscriptione civitatîs, ad quam preferenda est, recondita jacet. Nomina vero metropolium civiiatum ad quas eadem eleemosyna sive largitio facienda est, bicc sunt : Roma, Ravenna, Mediolanum, Forumjulii, Gradus, Colonia, Maguntiacum, Juvavum quse et Salt2burg, Treveris, Senones, Vesontium, Lugdunum, Rotomagus, Remis, Arelas, Vietina. Tarantasia, Ebrodunum, Rufdigala, Turones, Rituriges. Uni us autcm partis, quam integram reservari voluit, talis est ratio, ut illis duabns in supradictas divisiones distributis et
376 LA LIBËRTii POLITIQUE EN FRANCE.
sub sigillo rcconditis, hœc tcrtia in usu quotidiano versaretur, velut res quam nulla voli obligalLone a domioio possidentis alienatam esse constaret : et hoc tamdiu, quoadusque vel ille mansisset in corpore, vel usum ejus sibi necessarium judiearet : post obitum vero suum, aut voluntariam secularium rerum careutiam, eadem pars quatuor subdivisionibus secaretur : et uoa quidem ea earum supra dictis xxi partibus adderetur ; altéra a filiis ac filiabus suis, iiliisque ac filiabus filiorum suorum assumpta, justa ac rationabili inter eos partitione divideretur; tertia vero, consueto christianis more, in usum pauperum erogaretur ; quarla simili modo, nomine eleemosynœ, in servorum et ancillarum usibus palatii famulantium sustentationem distributa veniret.'Ad hanc tertiam totius summse portionem, .quœ similiter ut ceterœ ex auro et argento constat, adjungi voluit omnia ex sere et ferro aliisque metallis, vasa atque utensilia, cum armis et vestibus, aliaque aut pretiosa aut vili ad yarios usus facta supellectile, ut sunt cortinae, stragula, tapetia, filtra, coria, sagmata et quicquid in caméra atque vestiario ejus eo die fuisset inventum, ut ex hoc majores illius partis divisiones fièrent, et erogatio eleemosynse ad plures peryenire potuisset Capella, id est ecclesiasticum minisierium, tam id quod ip3e fecit atque congregayit, quam quod ad eum ex paterna her^ditate peryenit, ut integrum esset, neque ulla diyisione scinderetur, ordinayit. Si qua autem inyenirentur aut yasa, aut libri, aut alia ornamenta, quœ liquido constaret eidem capellœ ab eo collata non fuisse, hsec, qui habere yellet, dato justœ sestimationis pretio, emeret et haberet. Similiter et de libris, quorum magnam in bibliotheca sua copiam congregayit, statuit ut ab is qui eos habere yellent, justo pretio fuissent redempti, pretiumque in pauperes erogatum. Inter ceteros thesauros atque pecuniam
tr&s mensas argenteas, et auream unam prsecipusB magnitudinis et ponderis esse constat. De quibus statuit atque decrevit ut una ex. iis, quse forma quadrangula descriptionem urbis Constantinopolitanae continet, inter cetera donaria, quœ ad hoc deputata snnt, Romam ad basilicàm beati Pétri apostoU deferatar; et altéra, quse forma rotunda, Romanse urbis effigie figurata est, episcopo Ravennatis ecclesiœ conferatur ; tertiam, quse ceteris et operis pulchritudine et poaderis gravi tate muUum excellit, quae ex tribus orbibus connexa totius mundi- descriptionem subtili ac minuta figuratione complectitur : et auream illam, quse quarta esse dicta est, in tertiœ illius, et inter heredes sucs atque in eleemosynam dividende partis augmentum esse censtituit. «
Hanc constitutionem atque ordinationem coram episcopis, abbatibus, comitibusque qui tune prœsentes esse potuerunt, quorumque hic nomina descripta sunt, fecit atque constituit. Episcopi, Hildebaldus, Richulfus, Amus, Wolfarius, Bernoinus, Laidradus, Johannes, Theodulfus, Jesse, Hetto, Waldgandus. Abbates, Fridugisus, Adalungus, Engiibertus, Irmino. Comités, Walach, Meginherus, Othulfus, Stephanus, Unrochus, Burchardus, Meginhardus, Hatto, Richwinus, Eddo, Erchangarius. Geroldu», Bero, Hildigemus, Roculfus.
