M AN F RED
On sait que Manfred, fidèle aux traditions paternelles, cultivait les lettres et les sciences. Peut-être ignorait-on qu'il fut un traducteur. C'est un heureux hasard qui nous a fait découvrir son nom dans le prologue d'une traduction donnée sous le voile de l'anonyme. Elle existe aun° 14,700, et porte sur un écrit attribué à Aristote et intitulé De Porno. Telle est l'origine de ce titre : On rapporte qu' Aristote, à ses derniers moments, s'entretint avec ses disciples, tenant une pomme à la main.
Le prologue est assez intéressant pour que nous en donnions quelques extraits.
« Cum homo sit creaturarum dignissima..., nihil in eo sit nobilius estimatum quam se suum que creatorem cognoscere..., eum doctrinarum humanarum splendoribus expedit illustrari, quibus sublimifcatem summi et universi cognoscat opificis, eum speculetur attentione continua vitia comprimât aud vires corporis scientiarum transcendendo subsidio optatione virtutum fiât suo piïncipio similis... Qua propter nos, Manfredus, divi Augusti impcratoris Frederici filius dci gratia princeps tharentinus, honoris 'i montis saneti Angeli dominus, et illustris régis Conrad! secundi ? Regno Siciliai bajulus generalis, humaine fragilitatis casibus ob concordium elementorum discordiam quibus consistimus sicut et ceteri subjacentes, cum nostrum corpus gravis infirmitatis adeo molestia maceraret ut nulli de certo posse corporaliter vivere crederemur... Sed theologicaphilosophicaque documenta imperiali aula divi Augusti imperatoris venerabilium doctorum nos turba docuerat de natura mundi, de fluxu corporum et animarum crcatione, eternitate ac
ETIENNE IjE MESSINE. 463
perfectione ipsorum, de infirmitate materiarum firmitate que formarum quae naufragiuin vel defectum suse matarise non sequuntur... Inter quœ nobis occurrit liber Aristotclis qui de Porno dicitur, ab eo editus in exitu vitoe su aï, in quo probat sapientes de liospitii lutei exitu non dolere sed g*audentes ad perfectionis premium currere... Quem librum cum non inveniretur inter Christianos in hebrayco legimus translatatum de arabico in hebreum de liebrea lingua transtulimus in latinum. »
Il ne nous semble pas que la paternité de cette traduction puisse être contestée, malgré ce que nous considérons comme une nouveauté. Elle nous est donnée comme procédant de l'hébreu, ce qui pourrait s'expliquer par l'absence d'un original arabe, la connaissance de l'hébreu nous paraissant surprenante. Manfred dut évidemment arriver à parler l'arabe, qui devait incessamment résonner à ses oreilles. Les Musulmans lui étaient chers, et c'est sur eux qu'il comptait le plus dans sa position d'excommunié efc d'adversaire d'un concurrent envoyé par le Pape. Un corps de dix. mille Sarrasins l'accompagnait à la bataille où il succomba.
Nous trouvons sur Manfred un curieux passage dans Aboulféda, qui nous l'a conservé d'après l'historien Djemal eddin, dont il fut le disciple.
Djemal eddin fut envoyé en 1262 par le sultan Bibars, en ambassade à Manfred. Il nous le dit ami des sciences et possédant Euclide. Ce fut même à Manfred que Djemal eddin adressa un traité de logique, qu'il intitula pour cette raison l'Impérial.