‹ Histoire de la papauté pendant le XVe siècleChapitre 12 sur 15 · RECTIFICATION · texte numérisé non relu

RECTIFICATION

Page 136, aux lignes 20 et 21, à la place de cette phrase : Et que Brunelleschi élaborait le plan de son élégant Campanile, il faut substituer celle-ci : El que Brunclleschi élaborait le plan de sa majestueuse coupole. La construction du Campanile est antérieure d'un siècle à Brunelleschi. Elle fut commencée par Giotto en 1334, et achevée sur ses dessins par Taddeo Gaddi.

NUMÉRO t.

Lettre de Calixte III à Sforza, tirée de la correspondance manuscrite de ce prince. Bibliothèque Ambrosicnnc de Milan.

Dilecte salulem,apostolicam benedictionem. Snnctissimura opus ^ruciatœ prosecuturi, fili dilecte, apparatusque paraturi, quo perditissimorum Turcorum aliorumque infidelium impetum adversus chrislianos reprimamus. Cum nras onis (nostras omnes) facultates consumpseriiuus, argentum, aurum, gemmas et quidquid pretiosi haberemus exposuerimus , nonnullasque ex Terris nostris et Ecclesiae alienaverimus , pro sustentenda classe jam féliciter emissa ; aliaque nova nuper constructa et statim in alterius auxilium emittenda ; quascumque potuerimus pecunias, res et bona collegcrimus, nec ea ad magnam partem sufficiant; et tamen incepti operis nos non tedeat, quinimo in dics magis incendamur ad prosecutionem tam sancti et laudabilis operis ! Non desinimu> cogitare quibus auxiliis nos adjuvarc possimus, ad hoc tam sanctum, tam laudabile et gloriosum ac necessarium opus pro Iaudc Dei et exallationc fidei orthodoxœ prosequendum. Cum igitur pro prima classe manu tenenda imposuerimus decimam universali clcro, eaque jam exacta sit, et in victoriam nobis dan ceptam prosequi totis viribus inlendamus, praeparavimus aliam novam clnssem, quam noviter emissuri sumus, adquam necessariis rébus communiendam cum non sufliciant quas undique collegimus pc-

cunie et eleemosine, et statuimus denuo et tuuin et aliorum christianorum auxilium implorare ; ut ab opère quod féliciter incepimu6, turpiterdesistere non eompellamur. Mittimus igitur ad fstam provinciam Lorabardiœ dilectum filium Robertum de Luro ordinis minorum, theologi® magistrum, et in facultate prœdicandi verbi dei ardentissimum et efficacissimuni, ut in ea provincia cruciatam prxdicet, oblationes colligat, nostraque prœcepta pro veritate urgente inducat, alliciat, moneat et incendat ad contribuendum huic tantœ moli, tam sancto operi , tam necessariœ expeditioni, quœ universum christianorum consertura et rempublicam concernit. Tuaro itaque Excellentiam, fil i dilcetc, quam maxime exbortamur ut quœmttdruodum te ardentissimum in prœstando Ûdei christianœ auxilio minime dubilamus, ita verbo, opère, consilio, favore, auxilio et assistentia huic nuntio nostro assistere et opitulari velis. Ita ut inediante opéra et patrocinio tuo, rem pro qua accedit in prœccptis tibi commissis, féliciter exequi possit... Datum Roma? ap. S. Petrum sub annulo Piscatoris, die XV februarii 1457.

Portrait de Caliite III (cxcerptitra exms.Egwlii Viterbien*îscard.Historia XX «wciilorum. Bibliothèque Angélique de Rome).

Clementem octavum Paniscolœ ad saniorem mentem non sine ingenti periculo redegit. Qua ex re, multum sibi famœ, gloriœ, auctoritatis comparavit. Postea vocatus scraper ad res grandes, inter Hispaniœ regem et Eugenium pacem composuit... Summa in eo viro gravitas, nibil quod adulandi animum rcdolcret. Summa loquendo (iducia , summa vero profitendo libertas , natum se natura liberum dicerc, servire bominibus eos qui falsa affingant, contra qui vera référant. Ponlifex creatus non ad suas, non ad domesticas res agendas, sed ad publica négocia expedienda se accinxit... tant® in ecclesiis credendis constantire fuit, ut Alfonsi régis alioquintum potentissimi inimicitiascontrahere non curaret,

ut rcs sacras inerudilis, ccclesias rudilms, episcopatus jura ignorantibus, non committcrct.

NUiMÉRO 3.

Lettre de Pier Filippo Pandollini à Lorenzo Mctlici , sur l'élection d'Innocent VIII, extraite d'Angclo Fabroni.

Al nome di Dio a di 4 di settembre 1484. Per una che sara con questa, vedrete quanto ba scritto il cardinale d'Aragona al duca di Calabria sopra la clcclionc dei nuovo pontefice j ma havendomi di poi mostro il sig. Lodovico quanto gli scrive Monsig. Ascanio sopra questa medesima materia, non essendo conforme alla scriverc dcl card. d'Aragona m'e parso significarvelo per una Icttera separata, perche il sig. Lodovico m'ha pregato, ebe la scrivere di Monsig. sia segreto. Scrive adunche Monsig. Ascanio, ebe corne intro in conclavi lia sempre avuto a ogni sua volonta la voce di Milano,Noccra et Parma, e bavendo queste voci ferme, et intendendo che S. Marco havea grande favore concorse con Hagona c Vicanccllicrc alla délibéra tione, ebe per la prima matlina non si facesse il papa per accessioni di voci. Et questo die consenti solo per vederc chi crano quclli che haveano piu favore, per poter poi meglio deliberarc a chi s'avessi a voltare. E cosi la prima mattina S. Marco ebbe undici voci. Molfctta, Napoli, Vicccancellierc, Siena, Lisbona furono poi dclle più voci, ma vedendo più favore a Molfctta che in altri, c presupponendo aver per l'ordinario il favore di S. Piero in Vincula ogni vol ta che si voltassi a Molfctta, c bavendo lui la voce di Milano , Nocera, Parma, si ristrinse col Savcllo et Orsino, c conferito con loro il pensicro suo, che cra volcre fare papa Molfetta, e apertogli l'animo suo, da lui fu grandemente ringraziato, c capitolo con lui di quello volcva essendo papa, c rimasono di poi d'accordo per avère raaggiore favore c vie più al sicuro, che Monsig. Ascanio si ristringersi con Ragona per mostrare, che unitamente col favore d'amendue procedeva questa electione , e cosi lui fe, e reslato

d'accordo con Ragona, aggiuntovi il Vicanccllicre praticarono la notte in forma , chc innanzi fusse olto ore, scrive Monsig. Ascanio, chc cbbe in suc mani i voti di 18 enrd. scritti di loro mano. Et quclli lui solo porto à Molfetta, e gcltogli in sul lctto per mostrargli, chc l'hnvca fatto papa. Et cosi la mailing detto la messa al primo squillinio, neminc discrepante, lo feciono papa, et S. Marco vedendo il favore che havea Molfetta, vi concorsc, c dcttcgli le sue voci per acccssionc. Narra le promesse fatte a più personc ; c corne lui cedette al Savcllo la legazione di Bologna, la qualc S. Picro in Vincula per darc favore a Molfetta, avea messo in campo, e a lui cra stata promessa, restagli quella dcl patrimonio; quclla di Vignonc fu datla a Milano ; a Novara confirmata quella di Pcrugia c dato uno certo castcllo. Parma ancora n'e stato di meglio...

Récit du pillage du palais Mcdicis, tiré de Nestor, Histoire des hommes

illustres de la maison de Mcdicis.

Après cette fuite, le peuple accourut de tous costez pour sacager leurs maisons, en premier lieu rompit les portes des jardins excellens que le seigneur Pierre avoit patiemment meublez, et en emportant tout le meuble, enfoncea la maison du cardinal située près l'église S. Antoine et la pilla de fond en comble. De ce pas se voulut ruer sur la maison du seigneur Pierre, mais les magistrats l'en empeschèrent, pour ce qu'on l'avoit richement préparée de tapis et de prélicus meubles peur la réception du roi de France. Qui pis est encor, les trois frères furent par edict publique déclarez ennemis de la république, et recompense promise à ceux qui les tueroient ou ramencroient vivans à Florence. Leurs armoiries furent arrachées cà et là sans qu'il en demeurast une seule enseigne par la ville , l'cncamp de leurs biens publié, la maîtresse porte de la maison que l'ancien Cosme avoit fait bastir la plus superbe de l'Italie, et qui toujours avoit été

un vrai théâtre de gentillesse, de vertu et de lettres, fut fermée en signe d'infamie, et un seul huis de derrière ouvert, par lequel furent introduits tous ceux qui vouloient achepter des meubles à l'enchère. Là se voioit, outre un nombre infini de tapis d'or et de soie, et de plusieurs aultres rchaulsez de même étoffe, oultre les vaisseaux d'or et d'argent, un monde de statues élabourées à l'antique, et composées de bronze, de cuivre et d'airain 5 là se voioit un magasin de tableaux, peins par ouvriers les plus singuliers du monde, et le tout se délivrer à vil pris, ore que les seigneurs de cette maison eussent, par l'espace de soixante ans, mis peine de recouvrer ces riches meubles, non tant pour orner leur édifice que pour en faire plaisir au publicque quand besoin en scroit. Depuis que ces lieus avoient été acquis, on ne les avait veuz découverts en si grand nombre qu'ils furent le jour de cet encamp auquel chacun les pouvoit voir et contempler à l'aise, chacun en pouvoit achepter, chacun y repaistre ses yeux, non toutes fois avec un tel plaisir que les hommes reçoivent ordinairement d'une belle peinture : car la mémoire refreschie de l'ancien Cosme et de Laurent contraignit quelques-uns des plus aspres achepteurs de pleurer en despil qu'ils en eussent. Mais quoi? ce doux nom de liberté (que toujours faisoient sonner en leur bouche) leur donnoit le crédit de desrobbcr à souhait : ne plus ni inoins que si par un combat cruel et dangereux , eussent chassé de leur ville les plus énormes tyrans de tout le monde, et non ceux qui tant pour leur singulière vertu, que pour leurs grans mérites, estoient à bon droit les princes do la cité. Chose qui finalement feit mal au cucur à plusieurs, et les força d'attester que cette noble famille etoit indigne d'un tel sac : spécialement quand on se mit à fourrager la bibliothèque, laquelle le signeur Cosme, puis son fils Pierre, et recentement Laurent, avoient amplement fournie de tous livres rares, Hebreus. Grecs, Latins, et à l'augmentation de laquelle tant de bons esprits avoient travaillé et tant d'hommes peregrinés, que la Grè<-c en estoil presque demeurée vuide. Je croi que les Gots ne foirent pis, lorsqu'ils prindrent Athènes, que les Florentins lorsqu'ils pillèrent cette bibliothèque... Le peuple pilla tout, la seigneurie eut

une partie des plus riches bagues, quelques vingt mille ducal z • trouvez lors en son banc, sans une infinité de pots d'agathe, de camaïeux taillez en perfection, et bien trois mille médailles d'or et d'argent montantes au pois de quarante livres, de façon qu'en tout le reste de l'Italie n'y en avoit autant. En somme, Pierre de Médicis perdit ce jour (par le récit de Commine) plus de cent mille écus, qui n'est tant de beaucoup que ce qui est porté par les histoires d'Italie (i). Aussi est-il croiablc que la seule bibliothèque approchoit bien près de cette somme.

Sur le fait de l'archevêque de Coscnza (Exccrptum ex Burchardi Diario, manuscrit de la bibliothèque Corsini).

Feria V, 14 7bri* 1497, circa quintam horam noctis SSQS Dn» N., Vocatoad seR. P. Bartholomeo Florido archi. Cusentino secretario suo, fecit eu m capi et carecribus Castri S. Angeli et Turris nova? respective mencipari très servitores dicti archi. Videlicct Johannem, Bcncdictum et camerarium suum Antonium. Dcinde etiam ipsum Archiep. per deambulatorium, quod interdictum caslrum et palatium apost. per capitaneum custodiœ dicti palalii, et quosdam ex gentibus suis ad idem castrum duci et in eo cauliùs custodiri. Intellexcrat enim Sanctitas Sua prœfatum secretarium multa brevia fraudulenter et dolose per falsam illorum continentiam et relationem, prœter scitum et voluntatem ejusdem Sanctitatis expedivisse, et ejusmodi, ac quœdam ex eis per prsefatos servitores cjus sollicitata esse, interquse fecit unam dispensationis pro quadam moniali regni Portugalliœ vera haerede et regina,ut matrimoniumeontrahere possethabilu religionis demisso, et votis emissis non obstantibus, cum filio naturali et illcgitimo régis ultimo defuncti. Item quod quidam in subdiaconatus or-

(1) Car il s'était montré mécontent de son expulsion ; mai» il le fit en vain chercher.

dine constitutus possct similitcr matrimonium contrahcre. Item mutalioncs collationum expcctativarum dispcnsationcs ad duo incompatibilia, excmptioncs a juridiclionc ordinariorum, et tôt alia quœ ad niimcrum trigcnla brcvium asccndcre dicebatur. Et super prœmissis idem SS"9 D,,s N. commisit gubernatori urbis et auditori camerœ contra Archi. et alios inquisitionein fieri , et jto ut de jure procedi, quod est factum, prout infra diectur; fucrunt eliam sequenti die tanqustm sollicilatores brcvium praedictorum capti et ineareerali Joanncs Halves liltcrarum apostol. scriptoret Zcapeda, quorum primus videliect Joannes fuit paucos post dics rclaxalus et alius diuliùs dclentus.

Feria V X oct. 1497, fuit consisloiium secretum, in quo lectus est processus contra Archi. Cuscntinum SS' D' N» papae sccretarium, in quo apparcbal confessio per cum facta, ac aderant plures minutie brcvium per ipsum. ut dicebatur, sine scitu et volontalc papa? expcdilorum. Et die mercurii XIa ejusdem mensis in alio consistorio SSUS Dus N. de consilio cardinalium in prœscntia plurium prœlatorum ac R. Pétri Arcb. Rhcgiçnsis, urbis gubernaloris, Pétri de Vincenlia episc. Cesenatensis, curiaî caméraapost. gencralis auditoris cominissarium, contra dictum Arcb. Cuscntinum in causa per fiscum contra ipsum mota tulit scnlcntiam contra cum absentem in Castro S. Angcli detentum, per quam dictum Archiépiscopal u suo et aliis privavil, ac ah omni ordine deposuit et degradavit, ac pronunciavit curiae sœculari tradendum, committens commissariis prœdiclis, quod contra cum privatum, depositumque, prout de jure ad utteriora procèdent, qui commissarii die vencris 13 dicti in Castro S. Angeli prœdictum olim arcb. Cuscntinum coràm cis pcrsonalitcr constitutum ad instanliam D' Mariani de Cusinis procuratoris fisci ibidem prœscntis, habilo priùs ah codem Cuscnlino ad eoruni interrogalioncm responso,quod aliter quàin defensus cssel,dcfenderc non vcllct, aut factum suum justificare per corura definilivam sententiam arehiepiscopatu, et ab omnibus aliis beneficiis et officiis curn privaverunl, cl ab omnibus ordinibus degradarunt , ac curiœ sœculari tradiderunt, seu poliùs sententiam papœ priùs hahitam per ejusmodi corum sententiam ipsi Cusentino intima-

runt , et ad statira ipsum Barisellio urbis ibidem etiam praesenti corporalitcr assignarunt et tradiderunt. Quo facto R. D. Joanncs Maradcs, clectus Tullcnsis SS' N' papœ cubicularius secretus, venit ad aularn Castri prœdicli, in quo commissarii et alii supra nominati prœscntcs crant, et de spcciali mandalo SS' D» N. Viva voce, ut asseruit sibi facto mandavit Barisellio prœdicto, ut Cusentinum privatum ex Castro non educerctur, sed cum in ipsum dimitteret, et in cameram in qua priùs et usque nunc morari consuevit, reponcret, prout factum est.

Eadem die, post prandium prœmissis sic peraclis, omnia bona prœdicli Cusentini feccrunt ex mandato papa» asportata de caméra sua, quam in palatio apost. babitarc consuevit reposita in forcria papee, dciudc die 28 dicli mensis octobris idem privatus edutlus fuit de caméra, quam in dicto Castro inbabilabat ex commiâsionc papœ, et positus in alia squalida, et acriori carcerc in codera Castro, ut ibidem perpetuo pœnas luat in pane doloris, et acqua mœstiliae, prout infra sub eodem die diectur.

Sabathi 28 octobris, Bartholomœus Floridus olim arch. Cusent., nuper omni honore, dignitate, ordine et bcncficio privatus indutus est super camisiam suam, deposilo omni babilu, et vestibus suis, gonclla loco diploidis de panno albo grossissimo duplicata longa ad médium palmum supra genua, uno pari caligarum albarum de piuno grosso, uno pari calccamentorum coraminis grossissimi, gabbano de panno viridi longo ad terram, et bercto duplo albo, et data sibi in manus figura et imago crucifixi satis magna ligno incisa et cruci afûxa , sicque vestilus ductus de caméra in qua usque tune detentus fuerat, ad locum sepulturœ Adriani imperatoris pro perpeluis carecribus sibi assignatum, in quo parata sibi fuit letticra ex tabulis more solilo composita cum tcsliera caput ab humiditatc mûri prœcavenlc, et desuper positus paliarilius et mataratium cum duobus sclavinis, et datum sibi breviarium, bibliœ et cpislolœ, item unum barile aquae, très cadsialœ panis, unum boccale olci, et lucerna pro luminc conservando, ibidem inclusus quoad vixerit pcrmuusurus. Mandatant fuit per papam, quod singulis diebus, duobus vel tribus vicibus idem inclusus per castcllanum dicti Castri, seu cjus no-

raine visitari dcbeat, et panem et aquam pro ejus victu, et oleum pro lumine sibi ministrari.

Relatum fuit superioribus diebus SS^D^N., singulis diebus 0 Joannem Marades clcctum Tullenscm et alios familiares suos ad praedictum Cusentinum carccratum misissc, qui secuni in tabulis cura scacdeis luderent, ac ipsuin convenicntibus persuaâionibus inducerent ad confitcndum se plura brevia sine papa; jussu cxpcdivissc ut pontifcx, perid se de aliis suo ordine expeditis, qme regem et reginam Hispaniarum irrilaverant, exousaret an si etiam eo inscio expedita cssent, quod si ipse Cusentinus faceret , pontificern eum exaltaturura et majoribus beneficiis remuneraturum , liujusmodi persuasionibus Cusentinum prœmissa confessum esse, et confessione ipsa per eum facta D°» Tullensem et alios ad eum nunquam rédiissc.

Mort d'Alexandre VI (excerptum ex Diario manuscrite Burcbardi, bibliothèque Corsini).

Sabbato 12 Augusti 1503, in manè papa sensit se maie habere. et post horam vesperorum XXI , vel XXII venit ei febris, qu» mansit continua. Die Martis 15 Augusti 1503, extractae fuerunt ei trexdecim unciœ sanguinis, et supervenit febris tertiana. Die Jovis 17 Augusti 4503 , Hora duodecima accepit niedecinam, et Die Veneris 18 Augusti 1503 , Circa horam 12 vel 13, confessus est R. P. D. Pelro Episcopo Culinensi, qui deinde dixit, coram eo missam, et post communionem suam dédit papœ sacrameiitum Eucbaristiœ sedenti in lecto. Qno facto 6nivit Missam oui interfuerunt quinque cardinales, videlicet Aborensis, Cusentinus, Montisregalis , Casanova, Constantinopolitanus, quibus deinde papa dixit se maie sentire.

Hora vesperarum data sibi extreina unctione per episeopuin culmcnsem expiravit, prœsentibus datario, et eodem episcopo, et papa? paraphrenariis tantùm stantibus.

Dux (Valentinus) nunquàm vcnit ad papain in totâ ejus infirmitatc, nec in morte, nec papa fuit mcmor unquàm sui, vcl Lucretiœ in aliquo minimo verbo, in tolà suà infirmitate (1).

Caractère «l'Alexandre VI (excerptum ex vita di Rodrigo Borgin, codicc nmnuscrito in-4, Biblioth. Casanatcnse ù Home).

Alessandro VI fu costante ncllc aversita, senza aver timoré, ne spavento corne si vidde ncl sangue sparso de principi romani, cardinali et allri. Grai rusa clu <»uc>l' uomo cra papa, ' sempre dubilava di restar povero privo di denaro, per cio altcse sempre ad acrumular riebezze ma non per questo badava allo spendere prodigamente. Tratlo la guerra • la pacc, - si accomodava » tutti i partiti. In somma, per «oncludcrla, dove conosceva ii suo utile.

Si fuceva da tutti ammirare e lispetlarc per la sua risoluta giustizia. Non fu mai \lcssandro nel cuore di nessuno, quclli che credevano poler assai appresso di lui, restono burlati e mal-

(t) A ce récit il faut ajouter ce que dit Sardi , contemporain de Guicciardini et de Paul Jovc, dans son histoire Ms. conservée à la Bibliothèque ducale de Fcrrarc :

Ma Bcllrando Coslabilc, che allora cra Ambasciatorc dcl Duca Ercole di Ferrara in itoma, c Nicola Boncanc Fiorcnlino, nmico intrinseco dcl Gonfalonicrc Soderino , con dicci Icttcrc in cinque diversi giorni da loro scritte al Duca, e al Cardinale da Esle, telle da noi, moslrano la morte dcl papa, succcdula in ollo giorni per fcbbrc terzana, in quel tempo estivo régnante in Homa : dalla qualc cgli il 10° giorno di Agosto atsalito , nè mitigata per apertura di vena, nè rinfrescata per inanno presa. spiro la sera, che dîccmmo. Poî per la snbullizzione dcl sangue pulrcfatto in que' giorni restando il cadavero annerito c gonlio, sorsc la fama dcl vclcno da chi non conobbe la causa di quagli efletti .

T. il. 38

(rntti. Haveva grau polilica, c aile volte con la sua bella manier» c persuasiva di discorso se avava dalla bocca allrui qucllo volcvn, e in quosta maniera vcniva a sapcre ogni cosa... fu avaro ncllo spcndere infruttuosamente, ma libérale nel impiegare il danaro per farlo fruttare.

COSTIJtt'ES

Page 1