H95-1196 (N. S. ) MARS

Arrêt du Parlement jugeant que les différends de l’Evêque de Noyon avec la commune ou quelqu'un de la commune, doivent être jugés non par les échevins de la ville , mais par les hommes libres de l’Evêque.

Philippus Dei gratia Francorum rex. Noverint présentes pariter et futuri, quod cum inter dilectnm et fidelem nostrum Stephanum, Noviomensem episcopum, et burgenses suos Noviomenses fuisset diutius litigatum, et burgenses intenderent ut de propriis querelis episcopi per scabinos ville judicarentur, judicium curie nostre decrevit, ut de omnibus propriis querelis episcopi quas habebit adversus communiam vel aliquem vel aliquos de ipsa communia, non per scabinos ville sed per liberos homines ejusdem episcopi libéré judicetur. Quod ut perpetuo maneat inconcussum, nos presens scriptum sigilli nostri auctoritate fecimus communiri. Âctum apud Moretum , anno incarnati verbi M° G0 LXXXV° mense martio.

( Cartul . cliap. f° 192 r° et v°. Copie dans Sezille, Nouv. Ann. f° 547 et dans la Collection Moreau, volume 88 f° 2 27, copie envoyée par dom Grenier, d’après Cartul. rouge de l’Evêché de Noyon, f° 77 v°. Copie dans dom Grenier, roi. 110, fol. 183. — Indiqué dans Delisle. Catal. des actes de Phil. Aug. N" 4S2, et dans Levasseur, Annales de Noyon, page 988, d'après reg, 1). fol. 1 74.)

S. 1. n. d. (entre 1195 et 1223.)

Philippe- Auguste fait connaître les usages qui règlent les rapports de la commune de Noyon avec l’évêque de cette ville.

Philippus Dei gratia rex Francorum. Noverint universi quod si episcopus Noviomensis habuerit querelam contra communiam vel contra aliquem de communia de querela sua propria, decernimus et volumus ut judicium fiat per liberos homines episcopi, sub hac conditione quod, si judicium illud placuerit communie vel illi de quo conqueritur episcopus, stabile erit et gratum habebit; si vero displicuerit, ad nos poterit appeilare, et tune taie judicium tenebunt quale curia nostra eis

dixerit. Si quocl forifactum factum fuerit et clamor ad episcopum venerit, emendatio forifacti episcopi erit et judicium facient scabini, nisi fuerit propria querela episcopi. Si quis ab episcopo pro aliquo forifacto arrestatus fuerit, secundum quantitatem forifacti dabit fidejussores sufficientes de justicia prosequenda. Si quis homo liber episcopi, qui necsitde communia, nec de communia aliquid teneat, a villa bannitus fuerit, liceat episcopo in villam conducere et iriquirere qua ratione bannitus sit; si juste bannitus sit, in banno remaneat; si injuste, in villam veniat ut ubi debuerit justiciam prosequatur. Si homo extraneus in villam venerit et aliquis de communia pro debito per abandon vadium suum ceperit, si ille contradixerit, nichil emendabit, si juramento probare poterit se illam consuetudinem nescire , et postmodum ubi debuerit justiciam prosequatur. In servientes clericorum qui nec sunt de communia, nec aliquid tenent de communia, nec mercatores, nec usurarii, communia manum non mittet, nec eos banniet, nisi in presenti forifacto deprehensi fuerint, sed per dominos suos se justiciabunt; si vero dominus ejus infra XV dies justiciam inde nonfecerit, episcopus justiciam inde faciat, si autem nec dominus illius nec episcopus infra XV dies post requisitionem inde factarn non emendaverit, ex tune communia in malefactorem manum mittere poterit, vel de eo justiciam facere extra claustrum et monasterium. Quicumque de communia die statuto non reddideriteensum de possessione extra muros communie constituta, faciat emendationem secundum legem et consuetudinem territorii in quo sita est ilia possessio .; si vero de possessione intra muros civitatis posita, die constituto, census redditus non fuerit, dominus terre quicquid super terram invenerit capere poterit ; et si super terram non invenerit quod ad censum reddendum sufïicere poterit , dominus terre monstrabit preposito et scabinis injuriam de censu suo sibi factam, et si infra XV dies census redditus et injuria secundum legem civitatis emendata non fuerit, terra ilia domini terre libéra et quita erit. Si communia asserit aliquem de liominibus episcopi extra urbem manentibus sibi aliquid forifecisse, non prius in eum aut in res ejusmanum debet mittere quam episcopo vel ejus justiciario ostenderit. Si quis vero de hominibus episcopi in presenti forifacto deprehensus fuerit, sive sit de communia, sive non, et sive in villa maneat, sive non, communia justiciam quam debuerit inde faciat. Si autem in presenti forifacto deprehensus non fuerit et in villa fuerit manens, infra octo dies post requisitionem per episcopum vel ejus ballivum emendetur, et si turic emendatum non fuerit, communia justiciam quam debuerit inde faciat.

(Cartul. du chapitre de Noyon, f° 119 v°. — Publié dans Delisle, Catalogue des actes de Philippe Auguste. Appendice, p. 523.

Sentence arbitrale de l’évêque Etienne de Nemours, rendue à la demande du roi , dans un débat survenu entre le chapitre et les bourgeois de Noyon , au sujet du tonlieu de l’avoine.

Stephanus Dei gratia Noviomensis episcopus, omnibus in perpetuum

notum fîeri volumus universis presentibus pariter et futuris, quod cum inter ecclesiam nostram et burgenses nostros de Noviomo super tbeloneo avene, quam iidem burgenses in suis domibus suis vendebant hospitibus sive aliis, controversia diu fuisset habita, cum in privilegiis que a regibus obtinuit ecclesia contineatur quod nullus locus, nulla persona in tota civitate Noviomensi, sive in toto procinctu civitatis, a thelonei solutione si t immunis, et hoc domino régi intimatum fuisset et ostensum, burgenses vero theloneum iliud se nunquam ecclesie solvisse proponerent et assererent. Tandem, de mandato ipsius domini regis et assensu partium, suscepimus inquirendum, si ecclesia tempore aliquo theloneum iliud habuisset et quod per inquisitionem nostram super hoc possemus cognoscere, auctoritate regia suffulti et nostra faceremus a partibus observari, securitate etiam a partibus accepta quod nostro starent dicto, facta inquisitione. Nos itaque, rei veritate diligentius inquisita, per testes ydoneos intelleximus et cognovimus quod ecclesia theloneum iliud multo tempore, absque aliqua contradictione, îeceperat et habuerat. Precepimus igitur et decrevimus, ex parte domini Regis et nostra, ut sepedictum theloneum quod de jure debebatur ecclesie ei de cetero, quiete et libéré redderetur. Quod ne oblivione deleri possit in posterum, scripto mandari et nostri fecimus sigilli karactere roborari.

Actum anno ab incarnatione Domini M° C° XC° V°.

(Cart. du chap. de Noyon, f “ 120 r°.)

Statut de l'évêque Etienne I de Nemours sur la monnaie.

Stephanus Dei gratia Noviomensis episcopus, universis paginam presentem inspecturis , in Domino salutem. Quoniam propter monete incerte cursum , ecclesie nostre totique populo Noviomensi damna non minima proveniebant et majora in posterum imminebant, eorum indemnitati providere volentes, concessimus eis ut moneta parisiensis Noviomi cursum habeat, quamdiu nostre fuerit voluntatis , ita quod census qui infra metas communie debebantur, de parisiensi moneta, computatis duodecim parisiensibus pro decem et octo nigris, de cetero reddantur. Hoc addito quod census qui obolum non excedit de obolo parisiensi et qui non excedit denarium, de denario parisiensi solvatur. Et si denarium excesserit, ea ratione qua pro decem et octo nigris duodecim parisienses solvuntur, reddatur. Geterum si a nobis , sive a successoribus nostris aliquo , in tempore monetam ad legem tiium denariorium et oboli fieri contigerit, predicti census ex eadem moneta, computatis decem et octo nigris pro duodecim parisiensibus, exsolvantur. Item si cariorem monetam quam de tribus denariis et obolo nos et nostri successores feceremus, omnes census, sicut prescriptum est et ordinatum, de moneta parisiensi reddantur. Ad liée quecumque moneta Noviomi cucurrerit, teloneum et alie consuetudines , prêter vinagium nostrum quod ad nostram dabimus voluntatem, ex ea persol-

ventur. Quod ut tirmiter observetur in posterum, presentis pagina cyrographi et nostri munimine sigilli confirmamus.

Actum anno Domini M° CXO VIIo, mense Novembri

( Cart . du chap. de Noyau, f° 138. — Copie flans Beaucousin, liibl. Nat-, fonds franc. 8811, f° 51. — Publ. flans Levasseur, Annales , p, 913.)

Notification par le maire Eustache et les jurés de Noyon du statut de l’évêque Etienne sur la monnaie.

Eustachius major et jurati communie Noviomensis, universitasque ejusdem civitatis, omnibus presentem paginam inspecturis, in Domino salutem. Quoniam propter incerte cursum monete ecclesie Noviomensi totique populo nostro damna non minima proveniebant , et majora in posterum imminebant, vir venerabilis pater et episcopus noster Stephanus tam ecclesie quam nosire pie vôlens indempnitati providere, ad rpetitionem ipsius ecclesie et nostram concessit ut moneta Parisiensis . (Etc., comme dans la charte précédente.)

prêter vinagium quod ipse dabit ad voluntatem suam , ex ea persolventur.

Nos igitur in hujus concessionis et ordinationis sue testimonium , quia ad nostram facta est petitionem, presens scriptuin nostre fecimus communie sigillo communiri.

Actum anno Domini M° C° XC° VIIo, mense Novembri.

(Cart. du chap. de Noyon, f° 139, r°.— Copies flans Dom Grenier, vol. 163, f° 152.

Beaucousin, Bibl. Nat,, fonds franc. 8811, f° 51 — Publ. dans la Fons Mélicoq.

Une cité Picarde au xiv® siècle, page 283.)

Lettres de Jean , châtelain de Noyon , portant règlement, à la demande du maire et des jurés de la commune de Noyon, de certaines questions touchant le rapport dans les successions.

Johannes castellanus Noviomensis et Thorotensis, omnibus ad quos presens pagina pervenerit, notum fieri voluimus quod nos, ad petitionem majoris et juratorum communie Noviomensis, instituimus ne de cetero aliquis, cujuscuinque fuerit sexus, sive homo sive femina, qui de

domo paterna egressi fuerint et portionem suam ex ea apportaverint ad residuum revertantur, nisi ea prius que de domo paterna extulerint ad portionem aliorum heredum retulerint; volentes igitur paci et utilitati ipsorum corisulere et in posterum providere, petitionem ipsorum annuimus et istam institutionem presentis pagine scripto et sigilli nostri karactere confîrmamus. Actum anno Incarnationis dominice, Mo CG° primo, mense septembri.

[Livre rouge de Noyon, f° 18, v°.)

Lettres de l’évêque Etienne de Nemours sur le même objet.

Stephanus Dei gratia Noviomensis episcopus, omnibus ad quos presens pagina pervenerit, notum fieri voluimus, quod nos, ad petitionem majoris et juratorum communie Noviomensis, instituimus, etc.

(Le reste comme dans la lettre précédente.)

(Livre rouge de Noyon, f° 19 r°.)

Confirmation par Jean, seigneur de Goudun , et de Nicolas, fils de Raoul, d'un compromis fait entre eux d’une part , l’évêque et la commune de Noyon cl’autre part, au sujet du travers de la rivière d’Aronde à Clairoix , redevance dont les marchands de Noyon doivent être exempts toutes les fois qu'ils transportent des marchandises destinées à être vendues à Compiègne et non au delà et qu’ils en rapportent des vins destinés à être débités à Noyon et non ailleurs.

Johannes dominus de Cosduno et Nicholaus filius Radulpki, omnibus presentis pagine inspectoribus in perpetuum notum fieri volumus, quod nos compromissionem illam de traverso aque de Glarois, que facta est a venerabili domino et pâtre Stephano Noviomensi episcopo et majore et juratis et communia Noviomensi, ex una parte, et nobis,ex altéra, in reverendum patrem Nivelonem , Suessionensem episcopum et virum venerabilem Hugonem Noviomensem decanum, ratam habemus et concedimus. Ego vero Nicholaus quia, pâtre meo vivente, littere super liac promissione non fuerunt sigillate, sigillo meo présentes litteras communio et compromissionem ipsam approbo, sicut in auctentico predictorum virorum venerabilium nobis tradito continetur in hune modum : Nivelo Dei gratia Suessionensis episcopus et Hugo decanus Noviomensis, omnibus in perpetuum notum facimus futuris et presentibus, quod cum questio verteretur de traverso aque de Glarois, inter dominum Noviomensem episcopum et homines communie Noviomensis, ex una parle, et dominum Johannem de Gosduno et dominum Radulfum patruum ejus et Nicholaum fîlium ejusdem, ex altéra; tandem in nos, ab utraque parte est compromissum et confirmatum

quod saper hoc dictum nostrum perpetuis temporibus observabitur ; nos autem, de communi partium voluntate pariter et assensu, statuimus quod mercatores Noviomenses merces suas deferent usque Compendium veudendas et expendendas, pro sue voluntatis arbitrio, et ab omni traverso ibunt liberi et redibunt. Si vero Compendium transierint et ultra descenderint, suum traversum exsolvent sicut ceteri mercatores. Si vero ipsi Noviomenses, sive alii quilibet mercatores, vina per aquam duxerint superius, traversum suum, pro singulis doliis quatuor nummos, dominis Gosduni sine contradictione persolvent; nisi forte hommes Noviomenses vina usque Noviomum ducere velint ibidem vendenda et expendenda, ita quod in ipsa urbe remaneant, et ipsi voluerint fiduciare quod ultra Noviomum nichil ex hiis que duxerint educetur alibi vendendum, et de hiis tune erunt liberi a traverso. Si vero idem vinum ultra Noviomum ad vendendum deductum fuerit a quocumque homine, ipsi mercatores qui per aquam illud deduxerint traversum, quatuor nummos sciiicet pro dolio, ad dominos Gosduni vel ad servientes colligentes traversum, bona fide, infra triduum, sine forefacto rémittent, quod nisi infra dictum terminum remiserint, si dominus Gosduni hoc domino episcopo per se vel per nuntium significaverit, dominus episcopus bona fide suum traversum et LX solidos pro forisfacto dominis Cosduni faciet sine contradictione remitti; quod si domini Gosduni maluerint hoc significari majori communie, major et jurati sine difficultate remitti facient bona fide cum forisfacto LX solidorum pariter et traversum. Super hac autem pactione flrmiter observanda et tenenda dominus Cosduni litteras episcopi patentes debet habere , et dominus episcopus litteras illius in forma sicut et teriore, ipsi quoque major et jurati dominis Gosduni litteras suas patentes dabunt continentes quod hanc pactionem, per juramentum quod fecerunt communie, bona fide servabunt et perpetuo facient observari. Nos quoque transactionem ipsam et pacem quam statuimus, bona fide litterarum nostrarum testimonio et sigillorun nostrorum munimine fecimus roborari. Actum anno verbi incarnati M° GG° primo. Nos igitur dictum ipsorum gratum habentes et ratum , in hujus rei testimonium presentem paginam nostris fecimus sigil lis communiri. Actum anno gratie Mo GC° 1°.

(Bibl. Nat., collection Moreau, volume 102, f° lkl r°. Copie envoyée par Dora Grenier d'après les Archives de l'hôtel de ville de Noyon, liasse cotée 6.)

Déclaration de Raoul comte de Soissons et d' Alix son épouse , qui possédait la châtellenie de Noyon à titre de douaire , passée devant Etienne de Nemours, évêque de Noyon , reconnaissant qu'ils ont eux et leurs prédécesseurs injustement prétendu au droit d' hospitalité ci Crisolles, à raison de ladite châtellenie.

Stephanus Dei gratia Noviomensis episcopus, omnibus in perpetuum

notum fieri volumus, quod controversia diutius habita est inter ecclesiam Beati Eligii Noviomensis ex una parte et virum nobilem Radulphum comitem et uxorem ejus, nobilem mulierem Adelidem comitissam Suessionensem, que castel laniam Noviomensem titulo possidet dotalicii, ex altéra, super quadam consuetudine quam ipsi in curte beati Eligii apud Karisiolas', ex parte predecessorum suorum, clamabant. Dicebant enim cornes et comitissa quod ipsi ex parte castellanie Noviomensis in domibus predicte curtis beati Eligii apud Karisiolas, quando volebant de consuetudine, nec tamen in expensis ecclesie, debebant et licite poterant hospitari et hanc consuetudinem predecessores suos do jure a multo tempore in eadern curte habuisse ; postmodum, divina faciente gratia, redeuntes ad cor suum, sepedicti cornes et comitissa attendentes ecclesiam Beati Eligii circa kl injuste gravari, ad nostram accesserunt presentiam, et suam recognoscentes omnem illam hospitandi consuetudinem sicut illam clamaverant, ecclesie Beati Eligii in perpetuum dimiserunt in pace, solempniter confitentes quod , nec ex parte predecessorum suorum nec ex sua parte, quicquam in ea de jure poterant clamare, nec de cetero clamare attemptarent. Johannes etiam castellanus de Torota ad quem castellania Noviomensis jure pertinet hereditario et uxor ejus Oda et fîlii eorum et filie , coram nobis constituti, recognoverunt similiter quod ex parte sua sive predecessorum suorum nichil prius juris in eadem hospitandi consuetudine habebant, seu clamare intendebant, seu ecclesie prenominate ipsi et liberi eorum in perpetuum omnia dimiserunt in pace, et concesserunt quod super hoc adversus ecclesiam nunquam de cetero querelam moverent ; ipsique Johannes humiliter postulavit ut predecessores suos, qui ecclesiam Beati Eligii per hospitalitem illam injuste gravaverant, a tanta culpa et delicto tam enormi nos et ecclesia Beati Eligii absolveremus, et excommunicationis sententie subposuimus omnes qui de cetero ecclesiam Beati Eligii super hospitalitate ilia présumèrent molestare. Quod ut ratum habeatur in perpetuum presenti scripto et nostro duximus confirmandum sigillo.

Actum anno Domini M° CG° 1°, mense februario. Uatum per manum fratris et cancellarii nostri Willelmi.

( Collection Moreau, volume 103, 1° 95, Copie envoyée par Dom Grenier, d’après l’original des Archives de l’abbaye de S. Eloi de Noyon. Layette Crisolles Cote D. lro pièce.)

Lettre de Jean , châtelain de Noyon, sur la mesure dit sesterage des grains.

Ego, Johannes, castellanus Noviomensis et Thorotensis, omnibus qui presens scriptum inspexerint, notum facio quod cum, de mensura sesteragii Noviomensis accipienda, esset contentio, tandem in inquisitione bonorum virorum hoc positum est, ut sicut temporibus palris mei bone memorie, Johannis castellani, accipiebatur, ita deinceps

l. Crisolles, canton de Guiscard. arrondissement de Compïègne (Oise).

accipietur. Inquisitum est igitur quod temporibus ipsius galusmata de dimidio modio frumenti solebat accipi et de tremesio dupliciter accipiebatur ; et si plus vel minus mensurari contingebat, ad rationem galusmate vel plus vel minus accipiebatur. Et quoniam iterum discordia super hoc posset exoriri, quedam mensura enea loco galusmate assensu et volontate mea formata est, ad quam mensurabitur et in perpetuum tenebitur. Et ut hoc ratum permaneat, presens scriptum meo feci sigillo roborari.

Actum anno Domini millesimo ducentesimo tertio.

( Livre Rouge, 18 r°.)

Notification par l’évêque Etienne I de Nemours du serment prêté devant lui , par le maire et les jurés de la commune de Noyon, à l'occasion de l’arrestation , incarcération et bannissement par ladite commune cl' un sergent du chapitre , receveur du tonlieu, , sur lequel les maires et jurés reconnaissent n avoir aucun droit.

Stephanus Dei gratia Noviomensis episcopus, omnibus présentes litteras inspecturis notum fieri volumus quod , cum major et jurati communie Noviomensis quemdam servientem ecclesie , videlicet qui ipsius ecclesie thelonea colligebat, cepissent , incarcérassent et ad ultimum bannivissent, decanus et capitulum Noviomensis super hoc coram nobis moverunt questionem , asserentes quod cum judiciaria potestas teloneorum ad ipsos omnino pertineat, injuriam super dictis capcione , incarceratione et bannitione sibi fuisse irrogatam , unde sibi super his fieri petebant emendam. Nos autem, dictis majore et juratis coram nobis convocatis , ipsis injunximus , ut vel hoc emendarent vel se immunes per suum sacramentum a predictis ostenderent. Predictis igitur majore et juratis coram nobis constitutis, dictis etiam decano et capitulo presentibus, ab ipso majore et juratis in jure quesivimus : utrum aliquid justicie vel juris in theloneis Beate Marie reclamarent; qui aperte coram nobis dixerunt quod nec jus aliquid, nec justiciam in ipsis theloneis habebant, vel reclamabant. Insuper etiam dicti major et jurati coram nobis sacramentum corporaliter prestiterunt quod, nec occasione theloneorum, vel alicujus vel aliquorum ad telonea pertinentium , ipsum servientem ceperant, inearceraverant vel banniverant. In cujus rei memoriam, presens scriptum nostro fecimus sigillo communiri. Actum anno gratie M°CC°XX° 1°.

(i Cartulaire du chapitre de Noyon, f° 181.)

A. Lefra.nc. — Histoire de la ville de Noyon.

1222 , mai.

Sentence arbitrale de l’évêque Gérard de Bazoclies , sur une contestation survenue entre La commune et le chapitre, au sujet de l’arrestation et détention d’un serviteur du chapitre, ordonnant la remise audit chapitre de l'inculpé et levant l’excommunication portée contre la commune.

Gerardus Dei gratia Noviomensis episcopus , omnibus Christi fidelibus ad quos littere présentes pervenerint, in Domino salutem. Universitati Mestre presentibus innotescat quod, cum major et jurati communie Noviomensis quemdam servum ecclesie nostre Noviomensis, propter meslatam quam intra communiam dicebatur fecisse , in suo carcere detinerent , et ab ejusdem ecclesie decano et capitulo requisiti reddere nollent eumdem , idem decanus et capitulum attendentes factum hujusmodi in suam et ipsius ecclesie injuriam non modicam redundare, cessare duxerunt propter hoc a divinis, in eosdem majorem et juratos excommunicationis sententiam promulgantes. Unde, propter hoc mota inter ipsos présent! questione , tandem mediantibus bonis viris qui pro pacis reformatione curarunt interponere partes suas, utraque pars in nos légitimé compromisit, firmiter promittens quod ratum haberet et firmum quicquid tam de eodem facto quam de omnibus hiis que fuerunt ex ipso secuta arbitraremur. Nos vero, habito super hoc cum viris prudentibus diligenti tractatu , facta protestatione quod quicquid de facto illius ordinaremus, neutra pars occasione illius facti aliquam possessionem vel jus sibi acquireret, nec aliquid sibi prejudicium exinde in posterum proveniret, sed perinde esset omnino ac si homo ille nunquam captus fuisset , arbitrando pronunciamus quod servus ecclesie primitus quiete et libéré reddetur. Quo facto, dictis majori et juratis a sententia excommunicationis a dictis decano et capitulo promulgata, eorum decani et capituli auctoritate potestate nobis super hoc ab ipsis collata , fecimus beneficium absolutionis impendi. In cujus rei testimonium présentera paginam sigilli nostri munimine fecimus roborari.

Actum anno Domini M° CC° XX» 11°, mense maio.

[Cartulaire du chapitre de Noyon, f° 202 r°.)

1223, 25 mai. No von.

Sentence arbitrale de Guillaume II de Joinville, archevêque de Reims, légal du S. Siège , de Milon I de Chatillon Nanteuil , évêque de Beauvais, et de Gnrin , évêque de Sentis , réglant les points de la contestation mue entre l’évêque Gérard de Bazoclies et le chapitre d’une part , et la commune d’autre part , au sujet de l’arrestation de Jean Bûche , serviteur du chapitre, et des troubles qui en résultèrent

Willelmus Dei gratia Remensis archiepiscopus, apostolice sedis

legatus, Milo eadem gratia Belvacensis et Guarinus divina permissione Silvanectensis episcopi, universis présentes litteras inspectais, salutem in Domino. Noveritis venerabilem patrem episcopum, decanum et capitulum Noviomensem ex una parte , majorera et juratos communie Noviomensis ex altéra , in nos compromisisse super omnibus querelis que inter ipsos in presentiarum ad invicem vertebantur. Et nos super eisdem, ratione compromissionis in nos facte, dictum nostrum pertulimus in hune modum. Diximus quod Johannes Bûche restituatur, in cimiterio Beate Marie, capitulo publiée a majore nomine communie, et quod ipse Johannes emendam faciet pro melleia. Et si aliquis de communia captus fuerit de cetero ad présentera melleiam in dicto cimiterio, vel ad aliud forisfactum pro quo debeat detineri vel capi , si ille qui captus vel detentus fuerit in cimiterio dederit fîdejussores ydoneos quod stabit juri coram capitulo, decanus et capitulum ipsum dimittent, quod si captus ille vel detentus in cimiterio facere noluerit vel non potuerit, ipsum detinebunt decanus et capitulum et per jus tractabunt. De injectione manuum violenta usque ad dirruptionem vestis , facta offîciali Noviomensi in ipsis foribus ecclesie , dum celebrarentur divina, et de hoc quod post assecurationem prestitam ab aliquibus de communia, fracte fuerint fores ecclesie , et decanus graviter pulsatus, et de nocte janue ejusdem decani incise , et lapides projecti ad fores ipsius ecclesie et ad januam domus Andree , canonici Noviomensis, et de hoc quod custodes ecclesie provocati fuerint et minis et conviciis affecti, licet Noviomensis episcopus injunxisset communie, super corpus et catallum, quod nichil mali fecerint canonicis , sed eos et familias et res ipsorum bona fide servarent; et de hoc quod, occasione hujus dissentionis, dampnifleatum est capitulum , in censa ecclesiarum suarum et in aliis expensis, et de hoc quod cum canonici transirent per civitatem multa convicia turpia a gentibus civitatis contra ipsos sunt prolata; de quorum omnium emendatione requisiti major et communia nichil penitus emendarunt ; diximus quod major hec omnia emendabit episcopo et capitulo, pro se et pro tota communia, ita quod pro emenda infractionis atrii , purgabunt major et communia decano et capitulo LXXV librasparisiensiumetpro dampnis,injuriis et omnibus aliis offensisLXXV libras. Preterea major et decem de juratis Noviomensibus quos nominabimus, una die dominica vel sollempni, prout dicemus, facient unam hascheiam, ad processionem in ecclesia Noviomensi, absque ullo remedio, et absolutionem récipient a capitulo. Item, si quas litteras Noviomenses burgenses a domino papa contra Noviomensem ecclesiam impetrarint, ipsis renunciabunt, et hoc idem capitulum faciet. Item, major et jurati Noviomenses qui nominabuntur a capitulo, jurabunt super sacrosancta quod ipsi bona fide, si quos no vérin t qui interfuerint fracture ecclesie, eos nominabunt et facient venire ad emendationem capituli ; illos autem quos jam ceperint ’reddent episcopo. Jurabunt etiam quod illud quod factum est de fractura ecclesie Noviomensis, non fuit factum de mandato aut consensu aut voluntate sua, et habebit semper capitulum actionem suam contra injuriatores illos, si potuerint forte cognosci , capitulum autem, cum voluerit, excommunicabit et faciet excommunicari per presbyteros civitatis, generaliter omnes illos qui fuerint in culpa illius fracture, quosque venerint ad emendationem. Item, major et jurati de communia singulis annis jurabunt episcopo quod

non mittent manum in canonicos aut clericos de choro Noviomensis ecclesie , aut servientes eorum qui sunt de manupastu ipsorum, nisi forte ipsi servientes sint de communia Noviomensi, vel in res eorumdem canonicorum vel clericorum , et quod si hoc aliquis faceret , ipsi non permitterent fleri, sed sese opponerent bona fide, absque malo ingenio, et quod malefactorem detinerent bona fide absque malo ingenio et per juramentum suum punirent eum et ei tantam penam affligèrent, ac si majori et juratis communie injuria ilia vel malefactum illud fuisset illatum. Item, singulis annis publiée edicetur et sub pena corporis et catalli inhibebitur firmiter ne, propter discordiam motam contra aliquem canonicum Noviomensem, vel clericum de choro Noviomensis ecclesie, vel dictos servientes , audeat aliquis clamare : « Communia ! communia ! » Quod si forte hoc aliquis presumeret facere , penam corporis incurreret et catalli. De querela Noviomensis episcopi, dicimus quod ipse episcopus quitet burgensibus Noviomensibus omnia forisfacta et emendas quas exigebat ab eis et posset exigere , occasione discordie mote inter ipsum episcopum et dictos burgenses , usque ad diem presentem. De universis autem querelis, que pertinent ad placitum comitatus , ita erit quod episcopus Noviomensis non trahet in placitum burgenses extra Noviomum , nisi hoc faciat per judicium domini regis, vel per judicium curie ipsius episcopi, salvo jure domini regis, in omnibus. Hec autem diximus , salvis in omnibus et per omnia privilegiis Noviomensis ecclesie , et salvis similiter in omnibus et per omnia episcopi Noviomensis auctoritate et jure. Nos autem n perpetuum testimonium prolati, a nobis secundum quod est prescriptum arbitrii ad peticionem partium , litteras eisdem concessas partibus fleri fecimus et sigillorum nostrorum appositione muniri.

Actum Noviomi , anno Domini M° CC° XX° tertio, mense maio, ipsa die festi sancti Urbani.

(Cartulaire du chapitre , f° 200 v°.)

1223, mai. Noyon.

Philippe Auguste confirme la sentence arbitrale que Guillaume, archevêque de Reims , Milon, évêque de Beauvais, et Garin, évêque de Senlis, avaient prononcée à Noyon , en sa présence, le jour de S. Urbain de Van 1223 , pour régler les différends qui existaient entre V Evêque de Noyon el le chapitre d'une part, et la commune de Noyon d’autre part.

Pbilippus Dei gratia Francorum rex. Noverint universi présentes pariter et futuri quod , cum dilectus et fldelis noster Gerardus episcopus et Willelmus decanus et capitulum Noviomense ex una parte, et major et jurati Noviomenses ex altéra, compromisissent incarissimos et fldeles nostros, Willelmum, archiepiscopum Remensem, Milonem Belvacensem et Guarinum Silvanectensem episcopos, super contentionibus que inter eos vertebantur, dominus archiepiscopus et episcopi de voluntate et assensu nostro dictum suum in presentia nostra pertulerunt et car-

tara suam inde fecerunt , sub hac forma : « Guillelmus Dei gratia Remensis archiepiscopus.. . ( Suit le texte de la charte précédente .) Actum Noviomi anno Domini M° CC° XXIII°, mense maio, ipsa die festi sancti Urbani ». — Ut autem liée omnia fîrmiter teneantur et inviolabilité r observentur, nos ea volumus et approbamus et in hujus rei perpetuam memoriam presentem paginam salvo jure nostro, de consensu partium, sigillo nostro fecimus sigillari. Actum anno incarnationis dominice M° CC° XX° 111°, mense maio .

(Cartulaire du chapitre, f° 201 r°. Indiq. dans Delisle. Catal. actes Phil. Aug. n° 2216 )