PIECES JUSTIFICATIVES
S. 1. [Périgueux]. 1217, 8 avril.
Composition faite par Vévêque de Périgueux^ Raoul de LastourSj entre les habitants de la Cité et ceux du Puy-Saint- Front de Périgueux,
Arch. mun. de Périgueux, A A 31, original scellé (1).
Ramnulfus, Dei gralia Petragoricensis episcopus, UDiversis, tam presentibus quam futuris, bas litteras inspecturis, salutem in Domino. Noverilis quod, cum conlroversia inter Civitatem et Podîum Sancti Fronlonis Petragoricensis super multis articulis verterelur, in nos compromiserunt, datis nobis consiliariis^ex parte Givitatis, H. Ganonico et R. de Arena, milite, ex parte yero Podii, W. Alberti et B. Blanquet, burgensibus, jure jurande firmanles quod, quicquid de consilio istorum statueremus^ inviolabiliter observèrent. Nos vero^ de consilio istorum , et cum prudentibas viris habita deliberatione, slatuimus quod omnes querele, .quas habebant vel babere poterant adinvicem, sive in generali, sive in speciali, retroactis lemporibus, penitus remitlerentur, salvis dominiis et hereditatibus dominorum, et juramentis a burgensibus Podii Sancli Frontonis domino régi Francorum factis, et juramentis a ciyibus Petragoricensibus dominis terrarum faciis. Precipimus etiam ut nullus pignoretur, nisiproprius debitor vel fidejussor. Item, si aliquis interfecerit vel vulneraverit aliquem, vel aliquid furatus vel depredatus fuerit in altéra villarum, non recipiatur in alia, salva immunilate ecclesie, ita tamen quod, si confugerit ad ecclesiam, nullus, contra detrimentum ville in qua deliquit, présumât prestare assensum vel consensum delinquenli. Item, cum aliquis de allera villarum venerit ad aliam, sit ibisecurus tanquam esset de viHa; el, si necesse fuerit, presletur sibi conductus securus, in eundo et redeundo, doncc fuerit reversus in
(1) Au bas dd eette charte originale furent appendus quatre sceaux : coax de l'évêque, des églises Saint-Etienne el Saint-Front et de la commune du Pay-SaiDt-Fronl. Il no reste plus que les allachos en cuir de trois d'entre eux.
villam suam; et, si forte aliquis captus fuerit ioter duas villas, eundo vel redeuado, ab utiaque villa, proposse, bona fide, requiratur. De victualia et alia necessaria utrique ville deferentibus, idem statuimus quod sint in eundo et redeundo securi, nisi sint fidejussores vel debilores, et si ab aliquo depredentur, ab utraque villa, bona fi Je, requiratur. Item, cum aliqua dubielas, sivc ex debito, sive ex alla re, proptcr negationem alicujus orta fuerit, pro querela illa aliquis non pignoretur ; sed, ad arbitrium quatuor, negans respondeat conquerenti, et infra viginli dios negationis queslio sopiatur; et si negans quictus fuerit sive conquérons, questionem injuste roovisse, ad arbitrium quatuor, pena pecuniariapuniatur. Intelligimus etiam quod jus debiti vel pignoris salrum sit cuique ville utriasque, salva tamen ec€lesiaslica auctoritate. Quatuor arbitri hoc mododebent eligi, quod utraque villarum duos dabit; et illi jurabunt quod, secundum equitatem et sine acceptione personarum, villarum négocia tractent ; et si contingat quod unus vel duo sint absentes, alii a villis, loco illorum, substituantur secundum formam premissam, et singulis annis mutabuntur. Quando necesse fuerit, dicti arbitri conveniant, villarum négocia pertractantes.
Hanc composition em de consensa et voluntate utriusque ville fecimus, quam in perpetuo juravcrunt fideliter observare. In testimonium hujus rei, nos et ecclesie Sanctorum Stephani et Frontonis et commune de Podio Sancli Frontonis presenlem cartam sigillis nostris fecimus sigillari.
Actum est hoc anno ab incamatione Doraini M<* CG<* XVn<*, Honorio, papa, et Philippo, rege Francorum, régnant! bus, pontificatus nostri anno octavo, VI® idus aprilis.
S. 1. [Périgueux]. 1240, 16 septembre.
Traité d'union de la Cité et du Pay- Saint-Front de Périgueux.
Archives municipales de Périgueux, AA 32, pièce 1, original scellé (1). Reproduit dans le Recueil de i775y pp. 33-4C.
1-2. Capitulum Sancti Stephani, et omnes clerici, milites et donselli et alii laici Civitatis Pelragoricensis, consules et communia Ville Podii Sancti
(1) A cet acte sont attachés trois sceaux, celui de Pierre de Saint-Astier, évoque de Périgueux, celui du chapitre de Saint-Etienne et celui de la Villo du Puy- Saint-Front. Ce dernier, le seul qui soit bien conservé, porte : d'un côté, sur un champ semé do fleurs de lys, saint Front assis in cathodra^ bé-
FroDtonis Petragoricensis, universis bas lîtteras inspecturis, salutem in eo qui sains eterna est et pax vera. In nominesancte et indîvidue Trinitatis et beatissime Virginis [Ma]rie, malris Domiai nostri Jâsu-Ghristi, el sauctorum prothomartiris Stepbani et Frontonis omniumque aliorum sanctorum, significamus vobis, quod nos, publiée ulililati Petragoricensis diocesis intendentes, fedus inivimus, familiaritatem conlrazimus, sic componendo et staluendo quod, generaliier et specialiter, omncs rancores et iras nobis adinvicem remisimus et querelas, si quas, occasione dampnorum et malefîcionim, injurianim seu violentiarum, habebamus vel habere poterarous tempore eompositionis et statuli, .exceptis debitis censibus et redditibus, qui illis, quibus debebanlur, debentur et debebuntur, ad merum debitum et consuetum et roensuram solitam persolvantur.
3. Statuimus quidem quod predicta compositio in perpetuum observetur, et de nobis omnibus et successoribus nostris una fiât universilas perpetuo duralura, que secundum antiquas Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis consuetudines gubernctur, et ipse consuetudines inviolabiliter observentur.
i. Ita quod, ad universitatem regendam, de consilio et assensu dicte universitatis, cligantur maior et consules, vel consul es tantum,per quorum providentiam se regat universilas, et illis obediat.
5. Ita quod, omnes de universitate, qui etatem quindecin) annorum habebunt, eorum regimini se subiciant, et illis jurent obedientiam et promittant» exceptis casibus in quibus clerici se jurisdictioni non possunt subicere laïcali. Si quis vero de Civitate obedientiam rectoribus consulatus exhibere noiuerit, non erit habitator universitatis vel de communia ipsius.
6. Item, quod tam Civitas quam Villa Podii Sancli Frontonis Petragoricensis suas clausuras retineant in mûris, turribus, portalibus, antemuralibus et fossatis. Fiat tamen una clausura de Civitate ad Yillam Podii Sancti Frontonis Petragoricensis continua, infra quam si qui habita verint, erunt de universitate, et obedîeot pcr omnia, sicut alii Civitatis et Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis, rectoribus consulatus. Et ut universitas de dampno infecto sibi caveat, nullus infra illam clausuram, vel circa, construet hedifîcium per quod universitas pati valeat detrimentum, sive domus, sive alio nomine censeatur. Et, super hoc, per rectores consulatus universitati fideliter provideatur.
nissant et tenant la crosse, la volute en dedans ; à droite, un ange nimbé ; avec la légende : SIGILL[um communie Podii Sancti Frontonis] ; — de Taulre côté, un fort à cinq tours, avec la légende : [Sigillum P]ETRA(i[oricensis universitatis].
7. Item, cum Civitas sit libcra et Dullius jurisdiclioni subjecta, qui vindietam in ea cxerceat in furlis, bomicidiis, verberibus, falsis mensuris, seu aliis injuriiset dampais et debitis, statutum est quod rectores consulatus plenam habeant jurisdiclionem cognoscendi de omnibus causis in Givitaie, et in nova clausura, et infligendi penas vel puniendi reos secundum quod viderint expedire, exceptis causis feodalibus que, ratione feodorum, coram ipsorum feodorum dominis (ractabuntur. Si vero contigerit aliquem ab aliquo spoliari, vel de possessione, sine auctoritate sui juJicis, deici vel expelli, a rectoribus consulatus restiluetur possessio spoliato, et spolians ad arbitrium consulatus punietur.
8. Item, infra Civilatem, neque ecclesia, nec clericus, nec laicus habeat homagium in aiiqua persona, neque in uova clausura, nisi sit de sua fa> milia, de qua observabitur consuctudo que duravit diutius in Villa Podii Sancli Frontonis Petragoricensis supradicla.
9. Item, statutum fuit quod [nu]llus de predicla univcrsitate, clericus vel laicus, trahat vel trahi facial aliquem de predicla universitate ad aliquem judicem, ecclesiaslicum sive secularem, [extra] Civilatem vel Villam Podii Sancli Frontonis Petragoiicensis vel clausuram supradiclas, dum tamen qui vocandus est ad judicium coram judicibus or[diJnariis, delegatis vel subdelegalis, in hoc quod ad singulos illorum judicium pcrtinet, sint clerici, vel laici, ibi vel juxta, paralus sit stare juri.
10. Item, [si] quis de civibus, fortcm habens domam vel aliud hedificium ex juxta causa consulatui sit suspcclus, caveal ad arbitrium consulatus ne per [i|psum dampnelur universilas. Si vero cavere non potuerit vel nolucrit, domum illam sive forlalisciam occupet consulatus, ei ad expcnsas domini domus vel foi[tal]iscie conservetur, quamdiu expensas prestare voluerit. Ipso vero cessante a prestatione expensarum, domus sive forlaliscia mûris adequetur et adperiatur [a]parte Givitalis, quantum consulatus vident expedire.
11. Item, mercatum fiel in locosolito, infra Villam Podii Sancli Frontonis Pelragoricensis.
12. Item, quoddam intersignum erit in Givitate [et] in Villa Podii Sancli Frontonis simile, et ad pulsationem unius altcrum in nocte pulsabitur, et lune porte tam Givitatis quam dicte Ville firmabuulur.
13. Item, si Givilas se clauserit a porta Bocharie usque ad portam Boarela, claudet se sine expensis Ville [Podii] Sancli Frontonis Petragoricensis, salis bona ac firma clausura, hac prima vice. Quam si reparare neccsse fuerit, ad expensas communie reparabitur, sicut el aile clausure Givitatis et Ville Podii Sancli Frontonis Petragoricensis.
14. Ilem, preconcs prcconizabunt el edicent ex parle communie et con-
sulalus. tam in Villa Podii Sancli Fronloois Petragoricensis quam in Civllale et nova clausura.
15. item, universilas unico et eo sigillo.utetur quo> hujus compositionis lempore, consulalusel coraraunia Ville Podii Sancti Fronlonis Petragoricensis ulebatur, cum omni plenitudine consuetudinis et juris qua ille utebatur.
16. Item, pondéra bladi et farine debent esse ad porlam Civitatis, siout sunt in porta Ville' Podii Sancti Frontonis Petragoricensis, etmolendina, pro blado inolendo, parle sexta décima sint contenta.
17. Itéra, omnes mensure equales erunt, el omnia pondéra equalia, in. Çivitate et nova clausura et Villa Podii s^ancti Frontonis Petragoricensis, el ejusdetn quaniilatis, quomodo sunt in dicta Villa, et tradentur ad arbitrium consulatus. Et quicquid inde fuerit adquisitiim, in ulilitatem publicam convertetur.
18. Item, ad voluntalera vel dispositionem consulatus ibit universitalis exercilus et ducetur.
19. Itéra, domus consulatus erit infra Villam Podii Sancti Frontonis Petragoricensis, ad voluntatem eorum qui ad regendum consulatum fuerint inslituli.
20. Item, horoines universitalis, cura eis placuerit, de loco ad locum infra clausuras universitalis se transfèrent et facient mansionem.
21. Item, viginti libras, que in natali Domini debenlur comili, solvet universilas, et a consulatu colligentur et comiti persolventur. Propter hoc tamen, in Givitate vel nova clausura, vel in earum babitatoribus, nuUa juris* dictio comiti adquiretur.
22. Preterea, stalutura est quod expensc necessarie ab universîtale communiter persolvantur : ita quod, cum necesse fuerit tallias facere, mobilibus et imraobilibus rébus omnium laicorum per libras légitime computatis, cognito quantum, de summacolligenda, colligi debeat a laicis Civitatis, solvant clerici ejusdem Civitatis tantum quantum fuerit medielas illius summe ; u(, si quadraginta solides solverint laici, clerici ad solvendum viginti leneantur. Et sic, quantacumque summa fuerit, erit, in talliis singulis etcollectis, sic facta vel collecta |ju]ramento seu aiio modo, et sic universitas et consulatus tenentur defendere personas canonicorum et clericorum Civitatis, et homines et jura eorum, sicul horaines et jura hominum Ville [Podii] Sancti Frontonis Petragoricensis. Et, codem modo, canonici et clerici Civitatis tenentur defendere horaines dicte Ville el jura eorumdera. Res vero raobiles, ubicumque sint, et res immobiles, [infra] leucam contente, computentur.
23. Item, posterne nunquara erunt in mûris vel turribus Civitatis, neque alia foramina per que universitati darapna valeant irrogari.
21. [Itéra], si fossala vel nbve clausure fiant ad novam clausuram faciendam, satisfiet illis quorum terre sunt, ad arbilrium consulatus.
25. Item, quolîens. consulatus viderit expedire, [oc]cupare poCest omnes fortaliscias Civitatis et clausure nove et Ville Podii Sancli Frontonii, nec aliquis débet introducere ia Givitatem vel clausuram novam, [a]ut Yillam Podii Sancti Frontonis, gentes aliquas, per quas uoiversitas iDOurrere pos« ait periculum slve dampoum.
26. Item, si quis in oniversitatem recipi voluerit, re[ci]piatur, non obstante contradiotiooe alicujas, dam tamen coram coosulatu juri pareat, si quis de ipso conqueratur, secundum coosueludinem quam observât super hoc consulatus.
27. Item, si novus casus emergat, de ipso consulatus sibi et communitati prorideat et disponat. Et illa dispositio sive proyisio ab universitate teneatur et In perpetuum observetur.
Hec aulem omnia robur perpétue firmitatis habere concedimus, salvo dominio régis Franconim, cujus dominlo recogooscimus nos esse subjectos et astrictos. Preterea, nos capitulum, clerici, milites et donselli et alii laici Civitatis Petragoricensis pro omnibus his, sicut in presenii carta conlinêntur, firmîter et inviolabililer obsenandis, omnia nostra mobilia et immobilia,et hereditaria consulatui et communie Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis esse concessimus obligata. Et ut ista compositio et hec statuta firmius teneantur, nos, capitulum, clerici, milites et donselli dicte Civitatis et laici ejusdem Civitatis, et no3,consules et communia dicte Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis ipsam compositionem et statuta, prout in presenti carta continentur, prestito super sancta Dei cvangclia corporaliter juramento, promisimus inviolabililer nos servaturos, et eodem modo eodemque juramento concessimus ipsam compositionem valituram, et hec staluta perpetuo duratura. Ne vero que prescrïpta sunt, possint per calumpniam vel processum temporis aboleri, et ut perpétue firmitatis robur obtineant, présentes litteras sigillis vencrabilis palris P. episeopi, et capituli Sancti Stephani, et communie Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis, fecimus roborari. Hujus vero compositionis tempore, erant de capitulo Sancti Stephani : Iierius de Petragoris, decanus, G. de Salis, Bertrandus de Biron, P. de LongoVado, archidiaconi, Helias diclus Episcopus, canlor, Ademarus Helye, Lambertus Porta, Ademarus de Meleto, Ay de Marolio, Willelmus Mimeti, B. de Geneshs, Grim. de Salis. Consules vero Ville Podii Sancti Frontonis Petragoricensis erant : Helyas de Rupe, miles, Helyas Espes, Ar. de Salis, Adem. Darmanhac, P. de Bacallaria, Willelmus de Beùnei» B. Blanqueti, Helyas Vachers, Helyas Fabri, Slephanus de Ponte, Johannes de Clarens, Helyas Auters.
Actum anno Domini M« CC<* XL** mease scptembris, die dominica ante féstum Sancti Mathei aposloli.
S. 1. [Périgueux]. 1246, 18 août.
Promené faite aux bourgeois du Puy- Saint-Front de Périgueux par Pons de La Ville, sénéchal du Périgord, de leur faire rembourser, sur le produit du commun, les dépenses qu'ils auraient faites pour l'aider à mettre à la raison les perturbateurs de la paix.
Orig. perdu. Reprod. dans Iq Becuell de 1775, pp. 48-49, et dans le Recueil des historiens de France (v. la note).
Universis ad quod littere iste perveneriat, Poncîus de Villa, senescallus domini régis Francie ia Petragoricensi diocesi, salutem. Noverint universi quod, cum dominus rex commisisset michi senescalliara Petragoricensis diocefis regendam et tenendam, el propter hoc venissem in Yillam Podiî Sancli Frontonis Petragoricensis, requisivi majorem et consules ejusdem Ville ut propter illam dissentionem el guerram que erat inter illos, ex una parle, et comitem, capitulum et cives Pelragoricenses, ex altéra, pacificandam vel terminandam ad arbiirium et desiderium domini régis, et etiam pro pace seryanda, traderent michi cornpetentia ostagia, et ipsos comitem et cives requisivi super eisdem, videlicet super ostagiis vel fortaliciis suis michi tradendis pro pace missis observandis (1) ; et etiam venerabilem patrem. P., episcopum Petragoricensem, requisivi de fortaliciis suis michi tradendis, ad opus pacis sue diocesis observande ; ad quod de piano prosequcndum dicti major et consules, secundum quod ab illis requisivi, se michi obtulerunt, aliique prcdicti remanserunt penitus inobedientes et rebelles mandatis meis supradictis, contra inbibitionem moam, diclis majori et consulibus et universitati dicle Ville Podii Sancti Frontonis guerram moventes et eos nequiter invadenles ; et etiam me invaserunt, qui exieram loqui cum domino episcopo, cairellos contra me emittendo, et pro suis viribus, si possent, attemptantes me capere, sed fugiendo evasi ab eisdem. Et eodem modo insurrexerunt contra Aymericum Viliam, balisterium domini régis, et contra Raginaldum, clericum domini Gervasi de Scranis, socios meos. Et volens contra guerratores ipsos compellere ad faciendam domini régis
(1) D*après M. Léopold Delisle, qui reproduit ce texte en appendice (preuve n» 123) à la préface du tome XXIV du Recueil des historiens du France, il devrait y avoir ici : « pro paco observanda ».
voluntatem super hoc, cum de coromuni vel aliis proventibus scncscallie michi commisse Dondum aliquid percepissem, dictos majorem et consules rogavi ut expensas ad hoc necessarias michi muluarenl , conduccndo milites et alios arroalos quibus ipsis guecrealoribus tam ego quam dieti mnjor et consules resislere valerem, respondenlibus ipsis majore et consulibus quod michi in omnibus obedirent, unde ego eisdem majori et consulibus promis! quod de prediclo communi, cum levabitur, ipsc expcnse quas ego vel dicti major et consules fecerimus in guerreando cum genlibus de extra Villam advocaliF, eisdem persolvantur, si placuerit domino régi. Quod si domino régi non placuerit, quod ab islo promisso ego liber essero, nec dictum commune ex hoc in aliquo teneretur. Actum die sabbali posl festum .issumptionis béate Marie, anno Domini millesimo ducentesimo quadragcbimo sexto.
S. 1. 1246, septembre.
Rapport de Pons de La Ville, sénéchal du Périgord, sur les excès commis par le comte de Périgord et les citoyens de PérigueuXy à Rencontre des bourgeois du Puy-Saint-Pront.
Orig. perdu. Copie de la main de Tabbé Lespine, qui a mis en marge de sa copie : « Archives de la maison de Talleyrand ; l'original étoit à l'hôtel de ville do Pépigueux». Bibl. nal., Coll. Périgord, t. 182, fol. 185. Reprod.dans le rtocueil des historiens do France en appendice (preuve n? 124) à la préface du tome XXIV.
Universis ad quos liltere iste pervenerinl, Poncius de Villa, serviens domini régis Francie, salulcm. Tenore prescncium vobis insinuo quod, cum ego venisscm in Villam Podii Sancti Frontonis Pelragoricensis ratione bailie Pelragoricensis diocesis a domino illuslri rege Francie michi commisse, die jovis ante feslum bcale Marie Magdalene (1), ego conveni majorera et burgenses dicte Ville Podii Sancti Frontonis, ut michi, nomine domini régis, traderent oslagia, pro sequendo et recipiendo jure coram domino rege super aclionibus et querelis quas dicti major et universilas prefate Ville habebant contra comitem et cives Pelragoricenses, et idem comes et cives contra dictos majorera et universitalera. Dicti vero major et burgenses prefate Ville responderunt quod ipsi parali eraut Iradere michi ostagia centum
(1) 19 juillet I2J4G.
burgeoses de melioribus dicte Ville, pro eisdem ducendis noraine domini régis ubicumque yellem, pro premissis prosequendis et pro voluntate ipsius domini régis facienda. Et audita presentatione dictorum majoris et burgeusium, ipsadie Iiabui colloquium cum episcopo et comité Petragoricensi, inter diclam Villam et Civitatem, in campis, et requisivi comitem ut prèslaret michi securilatem de treugis servandis diclis majori et universitali predicte Ville et eonim valiloribus usque ad octabas Omnium Sanclorum futuras, et quod tune comparèrent coram domino rege iidem cornes et cives, pro jure sequendo et recipiendo super actionibus et querelis quas se dicunt habere contra illos dicli major et universitas Ville predicte, et predicti cornes et cives contra illos, et quod michi traderent ostagia et fortalitias pro omnibus illis tenendis et prosequendis ad voluntatem domini régis, dictis treugis intérim babentibus robur fîrmitatis. Et tune michi comes respondit quod non teneret diem nec veniret coram rege, nec traderet mi* çhi ostagia vel fortalitias; eteliam dixit quod, in diocesi Petragoricensi, do< minus rex vel domina regina, mater sua, aliqùid non habebant, et quod si de bailia Petragoricensi me intromilterem, minalus fuit michi mortem ; et incontinenti idem comes fecit exire de domo sua milites et servientes armatos, qui me et socios meos inermes fugaverunt usque ad barras et lissas ' dicte Ville, mortem michi et sociis vocibus clamaloriis comminando. Deinde requisivi episcopum Petragoricensem, ex parte domini régis et sub debito fidelitatis qua ei tenetur, ut turres suas michi traderet ad reprimendura raalitiam et superbiam illorum qui domino régi noiunt obedire, et ad lenendum pacem in episcopatu suo et ad jura domini régis repetenda. Qui respondit quod turres suas michi non redderet, et illas turres quas habet in Civitale tradidit comili et civibus Pelragoricensibus, et prius dixerat quod de domino rege nichil tenebat. Qua responsione audita, affectuosissime rogavi dietum episcopum, et ex parte domini régis illum requisivi, ut ipse diligenler provideret ne de dictis turribus aliquod dampnum esset michi illatum vel sociis meis, vel gentibus dicte Ville. Ad quod ipse respondit quod super hoc ipse se non inlromitleret. Et statim, cum ego recederem ab ipso episcopo, emiserunt cairellos contra me ex una turrium predictarum, et tune cum uno cairello equus meus vulneratus est, et contra dictos burgenses plures cairellos emiserunt, cum quibus quidam ex illis vulnerati fuerunt.
Audivi postmodum quod dictus comes rogabat et requirebat Heliam Rudelli et plures alios de terra régis Anglie, et vicecomitem Lemovicensem . Et litteratorie, ex parle domini régis, dicto vicecomiti inhibui ne dictis burgensibus aliquod dampnum inferret, vel ab aliquo terre sue inferri permitterel, cum ipsi, sicut dictum est, se obtulissenl et ofFerrent ^d parendum juri coram domino rege. Eandem inhibitionem feci illis qui sunt de terra régis Anghe. Sed, sprela inhibilione mea, immo domini régis, vicecomes Lemovicensis, Helias Rudelli et ejus filii, vicecomites de Fronciaco et de
Benaugis, Pelrus de Bordigala, Galhardas filius Rostandi de Solario, cives Burdigalenses, Amalvinus de Tares, Berardus de Montlaidier, frater Helie Hudelli, R. de Monte Alto, Boso de Granhol, Eblo de Bordelha, P. Aitz et ejus filii, Litgenusde Alba Terra, milites de Montagrier, et plares alii cura tolo posse suo, tara equilum quam peditum, in festo sancti Pétri ad vincula (1), pro ipsa Villa obsidenda venerunt, tenenles dictam Villam quasi obsessam, et molendina et grangias ejusdem Ville combusseront et destruxerunt, et hortos et vineas laceraverunt . Item sciendum quod Petrus de Risona, presbyter, quem comes Petragoricensis ad curiam domini régis miserat, rediit ab ipsa curia die sabbati ante festum beati Laurentii (2), et eidem comiti j.resentavit litteras domini régis, quibus ipse dominas rex dédit in mandatis diclo comiti ne personis vel rébus burgensium Ville predicte Podii Sancti Frontonis Petragoricensis usque ad adventum domini P. de Fay, militis, quem dominus rex mitlebat ad 4>artes Petragoricenses, dampnum inferret. Et, eadem die, homines Ciyitatis Petragoricensis mandatum simile receperunt.
• Die vero dominica ea sequenli (3), dicti comes et cives cum gentibus régis Anglie, videlicet vicecomilibus de Fronciaco et de Benaugis, P. de Burdigala, filio Rostandi de Solario, Amalvino de Vares, Oliverio de Chalesio, Ar. de Bovevilla, Berardo de Monlaidier et pluribus aliis qui sunt ex parte régis Anglie, versus duas portas dicte Ville assaliverunt, et plures hortos et vineas dictorum burgensium destruxerunt, et grangias combusserunt, et ecclesiam de Bolasac (4), que non distat a dicta Villa per leucam, invaserunt, et portas ipsius ecclesie fregerunt, et res que erant in ipsa ecclesia, videlicet oleum [et] ceram que erant in servitio altaris et libros et bladum secum asportaverunt, burgum ipsius ecclesie et domos ipsius parochie combusserunt, que parochia pertinet ad dominium ecclesie Sancti Frontonis et ad quosdam burgenses dicte Ville ; ipsa die dominica^ aliis pluribus gentibus plurima dampna inferenles.
Die lune sequenli (5), ceperunt dicti cives quemdam burgensem dicte Ville vocatum P. Agaruce, quem invenerunt extra Villam sine armis eunlem cum personis religiosis, ipsoque die lune dictus cornes fecit ipsum suspendi in quadam arbore ante dictam Villam.
(1) IT août 1246.
(2) 4 août.
(3) 5 août.
(4) Boulazac, c»* du cant, de Sl-Pierrc-de-Chignac, arr. de Périgueux.
(5) 6 août.
Sequenti die martis (i), fecerunt predicti cornes et alii ma^nos iosullus contra dictam Villam, taillando vineas ipsius Ville et alia gravia dampna inferendo. Et ipsa die ceperunt quemdam balistarium vocatum Âderoarum, qui erat in semtio dicte Ville. Et, sequenli die mercurii (2), fecit ei abscidi dictus cornes manum dextram et erui oculos.
Et in festosancti Laarcntii, yidelicet die veneris sequenti (d), quidem miles, socius comitis, vocatus Helias Folcaudi, abscidit labium cuidam mulieri dicte Ville, et ipse (4) ad redemptionem pecunie coegit alios per corporis crucialus. Preterea fîlium nobilis viri Amalvini de Pestilhac, defensorem dicte Ville, cura esset egressus extra portam sine armis, vulneraverunt cum quodam cairello, cujus occasione vulneris defunclus fuit.
Et omnia isla, sicut superius sunt expressa, fecerunt dicti cornes et cives contra inhibitionem doraini régis conlentana in litteris quos asportaverat eisdem nuncius comitis supradictus, et etiam contra inhibitionem meam, quam eisdem feceram per Fratres Predicatores, ratione mandati specialis super hoc ex parte domini régis a me suscepli.
Die yero martis ante festum sancti Bartholomei apostoli (5), cum predicti burgenses et gentes ipsius Ville exiissent extra Villam, coaflsi de dicta securitate, pro bladis, lignis, racemis et victualibus quibus indigebant asportandis, dicti cornes et cives, audito et cognito illorum egressu, cum eorum Oomplicibus^ videlicet Bosone de Granhols, H. de Petragoris, qui habent in uxores neptes G. de Malamort, et Ar. de Bovevilla, nepote Helie Rudelli, P. Aitz, Amalvino de Vares et quibusdam aliis qui sunt ex parle régis Anglie, insiluerunt contra dictos majorem et burgenses, procurante hoc et facienle Guidone d'Estissac, qui eosdem majorem et burgenses prodidit, et fugiit inde, primus irruens cum sociis suis sicut hostis super prefatos homines dicte Ville, et exposuit ipsos homines et gentes dicte Ville in manus et potentiam comitis et civium et hoslium predictorum, qui de ipsis burgensibus CG homines et etiam XX mulieres, de quibus quedam illarum erant pregnantes, morte turpissimaetinauditaocciderunt; et CGC elamplius secum captos duxerunt. Et dictus Guido juraverat super sacrosancta evangelia se juvaturum dictos burgenses et Villam contra dictos hostes, et per annum et amplius usque ad diem martis in expensis clicte Ville fuerat, et dicta die martis exierat cum armis de dicta Villa cum eisdem burgensibus et gentibus eorum.
(1) 7 août.
(2) 8 août.
(3) 10 août.
(A) Lespine : îpsam.
(5) 21 août.
Prelerea, cum dominas P. de Fay, miles, quem ad parles Petragoricenses dominua rex dirigebat, misîsset Hugooem Massua, servientem domini régis, die dominica post feslura beati Bartholomei apostoli (1), de nocle, cum liltcris domini régis patentibus, ad comitem et cives Petragoricenses, et etiam cum litleris ejusdem milttis, per quas inhibebat eis ne dictis burgensibus velgenlibusdicle Ville inferrent aliquod dampnum vel maleficium, dictus scrviens, die lune sequenli (2), sumrao mane yenit ad comitem et ejus mandatum et cives supradictos, ostendens eis lilteras predictas, continentes predictum mandatum, idemque mandatum ei parte domini régis et ipsius militis denuntiavit eis viva voce. Qui, spreto illo mandato, malum roalo cumulantes, per totam illam diem, vineas dicte Ville exlirparunt etracemos ipsarum vinearum dicti cives cum pluribus aliis in Civitatem portaverunt ; et socii dicti comitis ipsa die duos faomines occiderunt, et unum ceperunl, et grangias et boarias ipsorum burgensium et etiam domum leprosorum que dicilur de Salvanio combusserunt, alia in captione animalium et rébus aliis dampna non modica dictis burgensibus inferentes.
Item post treugas firmatas per dominum P. de Fay, quidam agricultor Ville predicle Pbdii Sancti Frontonis interfectus fuit, prope islam Villam, clam ab inimîcis ipsius Ville, diversis plagis iropositis, et guture atrociler amputato. Item fllium cujusdam burgensi s quidam qui exivit de dicta Civitate clam interfecit ante lissas ipsius Ville, et statim rediit in Civitatem. ' Nos vero capitulum Sancti Frontonis Petragoricensis presentibus litleris sigillum nostrum duximus apponendum, ad instanciam Poncii supradicli.
Datum mense septembris, anno Domini M«CC®XLVI*.
Brive. 126S, 24 novembre.
Pacte entre les consuls de Figeac, Périgueux^ Bnve et Sarîat. Arch. mun. de Périgueux, AA 3, original scellé (3).
Universis présentes litleras inspecluris, consules Figiacenses, Podil Sancti Frontonis et Civitatis Petragoricensium, Brive et Sarlati, salutem et pacem. Noverint universi quod nos, in nomine sancle et individue Triui-
(1) 26 août.
(2) 27 août.
(3) A cet acte étaient appendus les quatre sceaux des villes précitées. Ces sceaux manquent.
talis, pro nobis et commun! lalibus nostris, cum voluntate el assensu domihi P. Sirven/senescalli domini régis Francorum in partibus nostris, invicem promisimus, et super sancla Dei evangelia juravimus quod, ab inslanti festo beati Andrée apostoli usque ad decem annos, privilégia nostra quibus in dominio domini régis Francorum remanemus et in perpetuum remanere debemus, communiler defendamus contra omnes homines qui dicta privilégia nostra voluerint inpugnare vel venire in contrarium ullo modo. Item, promisimus sub diclo juramento quod nos omnes et communitates jQOslre, una cum senescaliis domini régis Francorum qui pro tempo re fuerint, solliciti erimus et intenti ad pacem tenendam et servandam in omnibus perlinenciis nostris, ad arbilrium quatuor bonorum virorum, quorum quelibet communitas dictarum villarum nostrarum débet unum eligerc singa- •iis annis. Et nos de Figiaco, ad istum annum primum, elegimus Bernar- .dum de La Gaza, et nos de Podio et Civitate Petragoricensibus, Bernardum Giraudo, et nos de Briva, Bernardum Bruni, et nos de Sarlato, Geraldum Azimi ; hoc tamen modo quod, si aliquis eorum in hiis exequendis intéresse non potuerity cum consilio consulum communitatis sue, possit alium constituere loco sui. Et hec omnia facimus, salvo dominio et voluntate 'domini régis Francorum, ut ipse dominus rex omnia premissa et singula possit corrigere el mutare, proul sibi visum fuerit expedire. In cujus rei testimonium, sigilla communitatum nostrarum prediclarum presenlibus litteris duximus apponeoda. Actum apud Brivam, in crastino festi béate Katerine virginis, anno Domini M'>GG<*LX<»I11®.
S. 1. [Périgueux]. 1287 (n. sf.)i ^1 mars.
Composition entre le comte de Péngordy Archambaud III ^ et les maire et consuls de Périgueux ^ au sujet de leurs droits de juridiction respectifs .
Arch, mun. de Périgueux, FF 22, pièce 1, original scellé (1). Ueprod. dans le Recueil do il75f pp. 95-104.
Universis présentes litleras inspecturis, Archambaldus, cornes Pelragoricensis, consules et communitas Ville Podii Sancti Frontonis et Givilatis Pelragoricensium, salutem et fîdem presenlibus adhibere. Noverilis quod, cum dicli consules nomine ipsius communitatis et ipsa communitas téneant [et ante unionem factam de Villa et Givitate predictis communitas dicte
(1) Il no subsiste qu'un fragment du sceau du comte.
Ville tenuisset et tcneret (1)] ab anliquo a nobis, dicto comité, et progeniloribus aostris, comitibus Petragoricensibus, jurisdictionein et justiciam Ville Podii Sancti Frontonis Peiragoricensis infra muros ipsius Ville, in casibus homicidii, raptus roulierum, adulterii, furti commissi extra dietam Villam infra lerminos dicte Ville, et in cultellis et aliis ferramentis emolulis, a quibuslibet contra quoslibet utriusque sexus, injuriose tractis, et in plagis cum eis injuriose faclis, et in falsis libris, falsis ponderibus, falsis marchis, falsis alnis, falsis cubitis, falsis mensuris vini, salis et olei, et aliarum rerum que in dicta Villa venduntur in pondère et roensura, mensuris taraen et pondenbus bladorum et farinanim ezceptis, pro annuo censu viginli librarum Petragoricensis monele, quas nobis et ipsis progenitoribus meis solvere consueverunt ipsa communîtas et consules, nomine dicte communitatis, siogulis annis, in festo nathalis Domini, temporibus retroactls et nunc, esset discordia inter nos, dictum coraitem, ex una parte, et consules et communilatem predictos, ex altéra, super hoc quod nos, dictus comes, dicebamus quod jurisdictionem et justiciam illam non poterant extendere extra muros ipsius Ville in burgis ipaius Ville et babitato* ribus ipsorum burgorum, eisdem consulibus dicentibus, ex adverso, quod jurisdictio illa se debebat extendere et se extendebat extra muros usque ad termines quos antiquitus posuerant paires nostri in bonorio sive castellania Petragoricensi, et quod dicti consules et communitas erant et diucius fuerant in possessione exercendi jurisdictionem et justiciam extra muros dicte Ville in casibus supradiciis. Tandem inter nos, dictum comitem, pro nobis et successoribus nostris comitibus, et nos, consules et communitatcm pre'diclos, pro nobis et successoribus nostris, super omnibus et singulis premissis amicabiliter composuimus adinvicem in hune modum:
Videlicet quod nos, comes prediclus, volumus pro nobis et beredibus seu successoribus nostris et concedimus consulibus et communitati predictLs quod, tam infra muros dicte Ville quam extra muros dicte Ville, in burgis et habitatoribus ipsius Ville et ipsorum burgorum et ultra usque ad dictos terminos, tam in hominibus dicte communitatis quam in aliis qui de dicta communitate non erunt, babeant, teneant et explectent et exerceant in perpétue jurisdictionem et justiciam in omnibus et singulis casibus et rébus supradiciis, et incurrimenta, eraolumenta, emendas, fructus, exitus, proventus que vel qui de dictis jurisdictione et justicia provenient, habéant) percipiant et suos faciant, et hoc facimus pro aliis viginti libris
(1) Le passage placé coire crochets se trouve seulement dans les vidimus de cet acte.
predicte monete rendualibus sive censualibus, quas nobis, pro omnibus predictis, tam infra muros predicle Ville quam extra muros, a nobis sibi concessis in casibus prediclis, ipsi consules et comrounitas nobis et successoribus nostris comilibus, vel preposilo nostro in dicta Villa, bolvers tenebuntur singulis annis in feslo nativitatis sancti Jobannis Baptiste, et pro uno marbotino aureo de acaptamento solvendo si militer in dicta Villa in routationibus sive novitatibus coroitum Pelragoricensium, absque aliquo alio servicio et deverio, in quo faciendo seu preslando nobis vel successoribus nostris, racione dicte jurisdictionis et justîcie dicte Ville et burgorum et ultra usque ad dictos terminos, in casibus predictis, minime tenebuntur. Et, si, forsan, ob deffectum seu moram solucionis dicti census vel acaptamenli gatgium eveniret, illud gatgium, cujus summam esse recognoscimus Irium solidorum tantummodo, solvatur nobis in dicta Villa, vel preposilo nostro, ad usus et consueludines dicte Ville, et rectores consulatus vel ipsa coramunitas nullam aliam penam vel dampnum, propter hoc, sustineat vel incurrat.
Item, volumus et concedimus et eisdem consulibus et communilati promittimus et indulgemus quod, neque propter defieclum seu moram solutionis dicti census vel acaptamenti, neque propter negligenciam seu deffectum juris, neque propter errorem, neque propter iniquitatem judiciorum seu sententiarum, culpam seu delictum rectorum consulatus dicte communitatis qui pro tempore fuerint vel ipsius communitatis, neque propter offensam vel ingratitudinem ab ipsis rectoribus vel communilate vel aliquibus personis de coromunitale contra nos vel beredes nostros comités çommissam vel committendam, neque propter aliam causam vel casum quicumquR contingeie posait, aliquo modojurisdictio et justicia dicte Ville et dictorum burgorum et ulterius usque ad dictog terminos in casibus àupradictis, vel emolumenta, iructus et proventus ipsius jurisdictionis nobis vel heredibus nostris, in toto vel in parte, cadant nec cadere valeant in commissum ; nec nos nec heredes nostri ipsam justiciam vel emolumenlum, seu fruclus ipsius jurisdictionis et justicie Ville et burgorum usque ad dictos terminos in casibus supradictis, sasire vel ad manum nostram ponere, emparare vel per aliquem judicem superiorera facere sasiri vel emparari possimus. Et, si, quod absit, nos vel beredes nostri hoc facere temptaremus, nobis et ipsis hcredibus nostris in omni curia et coram quocumque judice polestas et audiencia super hoc denegetur; set si redores consulatus vel communilas vel aliquis de communilate in preroissis vel aliquo premissorum delinquerint vel erraverint, vel nos vel heredes nostros comités in aliquo offenderint, tolum hoc per communes amicos hinc inde eligendos emeudetur et paciflicetur.
llem, indulgemus cl promiltimus eisdem consulibus et communitali quod
dictas quadraginla libras censuales et marbotiaum de acaptamenlo el om« nia alia jura et deveria, que habemusîn dicta Yilla et extra et in burgis usque ad dictos terminos, nobis et hercdibus nostris comitibus Petragoricensibus in perpeluum relincmus ; ita quod neque nos neque heredes nostri comités Petragoricenses ea vel eorum allerum contra voluntatem consulum et communitatis dicte Ville poterimus de noslris manibus removere ; et est sciendum quod, in omnibus et singulis casibus supradictis, curia consulatus dicte communitatis débet et consuevit cognoscere el judicare, et judicia sua exequcioni mandare, et o^nnia facere que ad excercitium illius jurisdictionis et justicie pertinent, tam in Villa infra muros quam extra muros in burgis ipsius Ville et ultra iofra terminos Ville, hoc salvo quod illos et illas qui et que, pro perpetrato homicidio tantum et non proptcr alium commissum, ad mortem per ipsam curiam consulalus fuerint condempnati, ipsa curia nobis et heredibus nostris vel preposito nostro judicatos seu condempnatos ad mortem teneatur per servientes suos adducere, presentare et tradere ligatos ad portam aule nostre, que est in dicta Villa ; yta quod ipsi condempnati dictam aulam vel aliquam aliam domum non ingrediantur, sed ad requestam ipsorum servientium ex parte consulum nobis vel preposito nostro factam, nos vel prepositus nosler cum gentibus nostris, et dicli consules una nobiscum, vel cum ipso preposito nostro communiter, et cum servientibus curie consulatus et gentibus dicte Ville qui cum eis venire voluerint, tenemur et debemus judicium et condempnacionem dicte curie consulatus statim sine mora exequi, et facere de dictls condempnalis illam ju^ticiam mortis, ad quam per dictam curiam consulatus fuerint condempnati. Quod si nos vel prepositus noster et successores nostri exequcionem predictam una cum ipsis consulibus et servientibus communîter statim facere noUemus vel differremu:$, ipsi consules, cum servienti bus et gentibus suis, ipsam exequcionem facient et facere poteruut suo jure ; el bona immobilia dictorura dampnatorum ad mortem cum tola supcllectili sua que non sit de auro vel de argento, rémanent et redeunt, et reraanere et redire perpeluo debebunt, de consuetudine dicte Ville antiqua, salva, quitta el libéra, heredibus ipsorum dampnatorum, illis scilicet qui debcrent eisdem dampnatis succedere, secundum usus et consuetudines dicte Ville, si dampnati illi întestati morte nalurali decessissent. In bonis vero seu de bonis mobilibus ipsorum dampnatorum, scilicet de illis que, erunt et invenientur in dicta Villa et burgis et iufra terminos dicte Ville, habemus et habere debemus nos et heredes nostri comités Petragoricenses medietatemet curia consulatus, nomine dicte communitatis, aliam medietatem, deducto tamen ère alieno, hoc modo quod, de bonis illis mobilibus, primo débet fieri uxoribus ipsorum dampnatorum solucio docium suarum, et postmodum,ex eisdem bonis, débet satisfieri creditoribus ipsorum damp-
natorum et conquerentibus de eisdem . Et, si occisi a dampnatis illis ad loortcm uxores vel liberos egentes habeant, curia consulatus, de sua medietate diclonim bonorum mobilium, débet eisdare congruam et laudabilem porcionem,prout viderit expedire ; et hoc salvo quod, si aliquis de familia nostra levans, cubans et equitans nobiscum continoe, in dicta Villa vel extra usque ad dictos teitninos, in aliquo casuum predictorum forefecerit, nos et prepositus no^ler et curia consulatus communiter debemus de illo forefacto» infra dictam Yillam et non alibi, cognoscere et judicare et judicium exequcioni mandare, et emolumentum, quod inde proveniet de bonis ipsorum infra dictos terminos inventis, erit communiter inter nos et curiam consulalus ; et omnes alie emende, emolumenta, fructus, exitus et proventus et utilitates, que provenient et provenire debebunt de jurisdictione et justicia predictis, in omnibus et singulis casibus et rébus predictis, sunt et esse debent et erunt perpeluo curie consulatus, nomine communitatis predicte. Et, si in aliquo casuum predictorum, a deffectu juris vel a sententia diffinitiva, ad nos vel hcredes nostros comités extiterit appellatum, nos et heredes nosti'i comités Petragoricenses de apellatione illa, una cum quatuor probis viris dicte Ville nobiscum vocatis, neutri parti suspectis, cognoscere debemus et debebimus et judicare in dicta Villa et non alibi. Et, si apellans subcubuerit in causa illius appellationis, condempnabitur in expensis apellato factis in causa appellationis, el remittenlur partes ad examen curie consulatus ; et curia consulatus appellantem in emenda decem solidorum solvendorum ipsi curie, racione temere appellationis, poterit condempnare. Et, si apellatus succubuerit, neque in expensis neque in aliqua emenda puuielur. Et, est scieodum quod nos dictus cornes et heredes «ostri tenemur et tcnebimur, et nos, pro nobis et nostris heredibus seu successoribus nostris, promittimus dictis consulibus et communitati et successoribus eorum, totam jurisdicliooem et justiciam dicte Ville et burgorum et ultra usque ad dictos terminos in omnibus et singulis casibus supradictis, et emolumenta, fruclus et proventus dicte jurisdiclionis et justicie, contra quoslibet evincenles, impedientes aut turbantes, vel eviucere aut impedire, turbare vel aliquid exinde prêter dictum censum et acaptamentum ab eis petere attemptanles, deffendere et garentire perpetuo, in jure et extra jus, ubicumque et quandocumque eis necessarium fuerit et ab ipsis fuerimus rcquisiti, et ad faciendum ipsam garentiam et deffcncionem obligamus eis nos et heredes nostros et bona nostra.
Item, nos et heredes nostri debemus et debebimus perpetuo omnes homines dicte Ville et burgorum ubique deffendere elcustodire,et, pro aliqua causa vel aliquo casu, ad querelam nostram vel alterius, dictam communitatem, rectores consulatus vel aliquem hominem dicte Ville et burgorum, extra ipsam Villam trahere vel adjornare coram nobis vel mandalo noslro non possumus nec debemus, de consuctudine diucius observata, et non trahere
vel adjornare promitlimua, exccptis vassalis noslris, quos, racione feodoram seu retrofeodorum nostrorum, ia locis coQSuelis in quorum territoriis dicta feoda concislunl (aie), si accusatio sit realis et non a]iter, coratn nobis possumus et poterimus adjornare.
Nos vero consules et communilas supradicti hez omnia et sing^ula premissa recognoscimus et asserimus esse vera, et promitlirous nos consules, nomine dicte communilatis, nos et successores nostros soluluros et reddituros dicto comiti ei succcssoribus suis comilibus vel prepositis eorum in dicta Yillai pro premissis, dictas viginti libras censuales, annis singulis, in festo nativitatis sancti Jobannis Baptiste, et acaptamentum prediclum, prout superius est expressum, et alias viginti libras in festo nativitatis Domini, singulis annis, prout est consuetum.
Hancautem compositiono.tn et omnia alia et singula predicla, nos, cornes prediclus, pro nobis et heredibus nostris comilibus Petragoricensibus, et nos, consules et communitas, pro nobis et successoribus nostris, facimus, et nos ser\'aluros perpeluo inviolabi liter et contra non venturos promittimus, prestilis a nobis hinc inde ad sancta Dei evangelia corporaliter juramentis, salva et retenta voluntate domini nostri régis Francoru m iilustris et salvojuresuo in omnibus et salvo eciam quod nos, in premissis, non componimus nec ordinamus nec inlendimus componere nec ordinare in ali^uo inter nos, comitem, et cives et bomines Civilatis Petragoricensis^ nec in prejudicium hominum et Civilatis ejusdem nec comitis, quantum ad Civitatem et bomines de Civitate. Inmo inlendimus et agimus inter nos quod hujusmodi composicio ad Civitatem predictam et ejus pertinencias et bomines ipsius Civilatis nullatenus se extendat, et salva eciam ordinacione et composicione olim facta de voluntate inclile recordacionis domini Ludovici» tune régis Francorum,perdominum Peirum de Hernencuria,militem,et magistros Guillelmum de Lemovicis et Garncrium, clericos dicli domini nostri Ludovici, régis Francorum, inter dominumHeliamTaleyrandi,tunc comitem Petragoricensem, genilorem nostri dicli conûiis, ex parte una, et majorem et consules et communitatem dicte Ville, ex altéra parle, et salvis omnibus contenlis in ordinacione et composicione predictis faclis per dictos militem et magislros, de quibus seu in quibus nos dicte partes in bac presenti composicione nichil inlendimus inmulare nec aliquid inmulamus, et salvis nobis consulibus cl commùnilati francliisiis, liberlalibus, usibus, consuetudinibus nostris et jurisdictione et justicia, que in aliis casibus habemus et obtinemus, et nos et anlecessores nostri consuevimus habere et exercere, in dicta Villa et burgis predictis et aliis locis et pertinenciis communitalis et ultra usque ad terminos dicte V'ille, et salvis nobis dicto comiti et beredibus nostris comilibus Pelragoricensibus omnibus aliis juribus et deveriis, quehabemuset percipimus et liabere et percîpere consuevimus
in dicta Villa infra muros et extra in borgis dicte Ville et in tota platea que est anteRaduIphiam.Et, nos^consules et communitas, credimus et recognoscimus quod, qualia jura et deveria idem cornes habet et percipit infra dictam Villam in parrocbia Sancli Frontonis, talia babet et habere débet et percipere, et nos ipsum et suos heredes comités habere et percipere volumus in burgis dicte Ville, excepto pedagio super quo jus, si quid habet in ipso, sibi volumus esse salvum, [rémittentes nobis adinvicem, pro nobis et antecessoribus nostris, usurpaciones, injurias, surprizias, exacciones omnes et sîngulas olim factasin premissis, hincet inde, in casibus predictis et quolibet eorurodem] (1).
Termini vero dicte Ville quos posuerunt patres nostri suntisti, scilicet : hospitale de la Crotz deus Fromentals^ item boar|a que fuit Helie Volpat per integrum, item totum nemus dictum Labatut de Salas, item podium dictum de Tiracuoly item la mota de Paris in ilinere de BassilhaCy item molendinum dictum de Ruschas, item crux que est anle torcular de Septem Fontibus, item crux que est in platea de Ckamsavinel deversus Villam prope burgum de Ckamsavinel, item crux que est supra Bellumpodium que vocatur crux del Bancharel, item pons de Borona, item crux de la Pauza Geraldi de Born prope Charniers, item ecclesia de Colompnhes et, ab hujusmodi métis seu terminis, de uno ad alium circumquaque.
In premissis aulem omnibus et singulis, renunciamus nos, cornes, consuies et communitas, pro nobis et successoribus nostris, omni juri canonico et civili, scripto, non scripto, statuto et staluendo, edito et edendo, et excepcionibus doli mali in faclum, accioni, condicioni ob causam et sine causa, et omnibus legum et canonum auxiliis et beneficiis, et juri perquod deceplis ultra dimidiam juste composicionis subvenitur, et juri dicenli generalem renunciacionem non valcre nisi quaihcnus est expressa, et omnibus aliis juris et facti excepcionibus, racionibus et deffencionibus, per que coutra composicioncm predictam et alia premissa vel aliquid premissorum venire posserous, et ipsa composicio posset inposterum revocari, dissociari vel anullari.
In quorum omnium premissorum testimonium et munimen, présentes litteras nobis invicem altéra pars alleri super premissis concedimus sigillo nostri dicti comilis et sigillo nostre dicte communitatis sigillatas, it^ erato salva et retenta voluntate dicti domini nostri régis et juresuo in omnibus supradictis, et hoc eciam saivo quod, propter moram solucionis census vel acaptamenti predictorum, si statu tis terminis non solvantur, majores vel consules vel ipsa communitas perjurium non incurrant.
(1) Lo passage plaoé entre crochets se trouve seulement dans les vidimus de cet acte.
Aclum et datum die raartis ante feslum beati Gre^orii, aano Domini millesimo ducentesimo octogesimo sexto (1).
Le Mont-de-Domme (2). 1804 (n. st.), 7 mars.
Ordonnance du sénéchal du Périgord et du Querey^ Jeand'Arrablay^ régiementant le port des armes dans l'étendue de la sénéchaussée (3).
Arch. mun. de Périguoux, EE 5» original scellé.
Noverint universi quod nos Johannes deArreblayo, miles domini Francorum régis, senescalius ejusdcm Petragoricensis et Caturcensis, ad evitanda maleticia que, ratione porlationis armoram, bis diebus, multociens emerserunl, statuiraus quod nullus, cujuscumque condilionis existât, exnunc audeat portare lanccam, balistam, vel arcus cum sagitis ac alsagaya, vel esconam, vel espiout, vel lelum, perpunctum sive gonionem, vel ausbert, capellura de ferro, gladium qui dicilur misericordia, velcultellum, penardum Tel costalerium, vel alia arma predictis simylia in nocendo. Quod si quisquam contrarium fecerit, si eques, amiltet statim equum suum et arma et, ultra, orania bona sua et corpui erunl in misericordia domini régis ; si pcdes, amittet arma et, ultra arma, viginti quinque libras luronensium pro pena dabit domino nostro régi ; et, si non habeat unde solvat, eidem absque misericordia amputabilur raanus dextra.
Item, quod nullus portet gladium loogiorem uno palmo in ferro. Ille vero qui premissa nunciabit et testes nominabit, vel alias curiam instruet vel probabit, de armis et de emenda predicta habebit dimidiam, et alia dimidia erit domini régis, et nuûcians vel inslruclor non nominabilur, ymmo secrète tenebitur quicquid dicct^ et inquesta fict omnino ad expensa do-
(1) Dans un vidirous de cet acte par rofOcial de Périgueux, en date, à Périgueux, du mercredi, fête des apôlres S. Simon et S. Judo (28 octobre) 1832, on lit à la suite : « Nomina vero consulum prediclorum qui composicionem islam una cum dicta communilate cum dicto comité — et nos cornes cum ipsis fecimus — sont hec : Stephanus de Armanhaco, Stephanus de Jovejaals, Petrus de Margot, Huj^o de Margot, Stephanus de Salis, Helias Girberti, Plastulphus de Marti, Laurencius Laporla, Bernardus Coronat, Arnaldus de Cassagra, dominus Aymerius Plastulphi, miles, et Petrus de Paya.»
(2) Auj. Domme, ch.-l, de canl. de l'arr. de Sarlat.
(3) On lit au dos de l'acte : Aiso es la ordenaasa que feslz lo sencschals (T asportamen de las armas.
-mini régis. Bajuli Tero et servientes illorum qui babent altas justicias infra villas et infra curtes sive ortos ipsarum villarum, ubi babent illas justicias, portare poterunt arma, sed extra non^ nisi ad execulionem alte justicie facîendam.
~ Item, statuimus ut nullus habens justiciam altam vel bassam teneat bajulum Tel servientes qui non sint oriundi de scnescallia vel ibi steterint, larem ponendo, per decem annos ; et si nunc babent vel tenent, quod illos etalim dimittant ; et, si contrarium fecerinl, sciant quod, tam pro contractibus quam eonim delictis, exnunc erunt obligati et tenebuntur eos sistere in judicio et emendas pro eorum debilis solvere et subire ; ut autem certum appareat nec possit in dubium revocari qui sint bajuli vel servientes, statuimus ut illi qui babent justicias vel exercent, in presentia muUorum et in loco publico, eos nominent et instituant in officiis antedictis, alioquin subditi parère non teneantur eisdem ; et dominus rex babeat emendam quinquaginta librarum turonensiura a domino jurisdictionis et a bajulo vel servientibus decem librarum luronensium, et, nisi solvere potuerint, quod ci[s] dexlra manus amputetur.
Rursus, quicumque receptaverit bannitos domini régis vel illorum qui babent altas justicias, amittet bona saa omnia, sed domus vel castrum ubi receptati fuerint ante omnia funditus diruetur.
Preterea, quicumque receptaverit hominem arma portantem prohibita eadem pena punietur quam et portantes, exceptis pauperibus agricolis qui forte inviti receptabunt; qui, si nunciaverint infra duas dies, misericordiam consequentur arbitrio curie moderandam ; et, si infra duas dies non nunciaverint, ut ceteri punienlur.
Troterii et messatgeriî poterunt per itinera portare esconam et ensem ad coUum patentem.
Item, vialores, mercatores et alie persone bone famé equitando poterunt enses, portare cinclos tam per villas quam extra. Illi vero qui in villis morantur, si portent enses vel alia arma prohibita subtus vestes, pena antescripta sine misericordia punientur.
' Item, mercatores et alie persone note et bone famé, dum vadant pedites per itinera, poterunt portare ensem ad coUum patentem, et, dum intrant villas^ usque ad bospicium sine pena.
Rursus, omnes previlegia per dominum Regem concessa de armis portandis noverint revocata.
Item, statuimus quod, si quis in villis vel locis dicte senescallie inventus fuerit moram faciens, qui nulla bona mobilia vel immobilia habeat, nec
aliquod oflicium exerceat unde statum sue possit vivere, utpole
homines vaga^undij lusorii, tabernarii et alii homines diffamali, quod taies, per dominos locorum ubi inventi fuerint, capiantur et teneantur capti,
quousque super eorum conversalioae et vita verîlas inquisila fueril et re« perla.
Hec autem omnia et singula suprascripta, per quoscumque bajulos et servienles ac justiciarios senescallie supradicte et quoscumque alios subditos et babitatoreâ senescallie firmilcr et inviolabililer volumus et preeipimus conservari. Datum in Monte Domc et aclum die sabbati ante fcstum beati Gregorii, anao Domini M« GGC<^ HI^*.
