Clerici in suis capitulis coram episcopo respondebunt

42. Quicumque latro captus in furto fuerit citius morte dampnabitur. Si vero quisquam antique latrocinio calumpniatus est

et noviter a viciais de alio incusatus, purget se judicio ignis vel aque.

43. Et quicumque ad tresmerellum vel ad ridechoh capti fuerint dabunt x solidos et illi x in quorum domibus ludentes inventi fuerint, et si dare non possunt mittentur in pellori,

44. Statutum est etiam et a juratis communionis sacramento conârmatum quod nichil condonabunt alicui de jure suo, nec domino nec parenti, nec amico, neque pro amore neque pro timoré.

45. Quicumque autem extraneus, burgensis fieri voluerit, pro ^ voluntate communionis, xx solidos dabit.

46. Si quis burgensis alicui militi sua crediderit et ille sua vi suaque arrogancia reddere noluerit, majori communionis proclamationem faciet; major vero in ecclesiis per preconem palam faciet; deinde si quis post predictam querimoniam ei aliquid crediderit, primus clamator super vicinum suum, duorum testimonio de communione convictum, sua consequi poterit.

47. Si quis super aliquem in communione proclamaverit, primum jurabit quod juste proclamât, deinde testes proférât qui secundum quod audierunt et viderunt, quod verum perhibent testimonium jurabunt.

48. Si juratus vester, adjuratus per sacramentum communionis quod fecit negat, inde postea convinci potest, super hoc banc do sententiam : quod domus ejus, si placet vobis, diruatur, quia tam ipse quam sua in voluntate vestra sunt et ipse amplius ut infamis personna a sede et officio jurati removeatur.

49. Si quis percussus proclamât de injuria sibi illata et postea, absque consensu communionis, si reconciliatus sit, se reconcilia v^ tum negat et inde convictus sit, justiciam suam perdat et quod communio super illum impetebat assequi débet, super ipsum assequatur.

50. Si forte excessus gravis in urbe vel in suburbio contigerit non in communionem sed in auctorem sceleris tantum pro quantitatem facti culpam statuo retorquendam.

51. Item, si burgenses de invasionejurismei in causam duxero, presentis scripti testimonio et judicio scabinorum et juratorum suorum causa inter me et eos determinetur.

(Les §§ 52 à 55 de cette charte sont, mot pour mot, la reproduction des §§21 à 24 de celle de 1128. — Pièce IV.)

Ut autem communio ac libertas et institutiones prescripte a me et pâtre meo eis tradite et concesse rate et inconvulse in perpetuum permaneant, proprie fidei interpositione et sigilli mei

impressione presentem paginam corroborravi. Nichilominus homines raei subscripti hec eadem sacrameDto confirmaverunt : Eustacliius de Gremines, Guido Bergensis castellanus, Henricus de Morselede, Baldevinus de Bella, Christianus de Arie, Galterus Atrebatensis, Gillebertus de Arie, Gillebertus de Nivella.

(Orig. scel. : Arch, mun. de Saint-Omer, AB. XIV, n* 1. Impr. : Mém.de la société desantiq. de la MorinUy t. IV, p. 13. — Indiq. Wauters, Table des diplômes, t. II, p. 491.)

1175 (entre avril et mai).

Philippe d* Alsace règle la limite des pâturages communs entre la ville, le chapitre et V abbaye de Saint-Bertin.

Ego Philippus Flandrieet Viromandie cornes notum esse volo tam posteris quam modernis in perpetuum, quod contentionem multo tempore habitam inter ecclesiam Sancti Audoraari, ecclesiara Sancti Bertini adversus burgenses de Sancto Audomaro, de communi pastura eorum dividende, juramento et fide interposita seniorum et prudentiorum vicinie et parium ipsius castelli, dirimi et terminari lecerunt. Juramento itaque prestito, dixerunt quod linea in directum ducta extra marginem Mère, ab antiqua cruce super Meram stante versus turrim ecclesie de Arkes, burgensium pastura de jure esset, quicquid infra contineturusque ad urbem. Omnem etiam pasturam que a cruce protenditur usque Oudamonstra et abhinc usque Elled et ab EUed usque ad paludera de Tillaka et a Tillaka usque ad paludem de Salperwic et a Salperwic usque ad paludem de Burke, que est Sancti Audomari, sub districtione juramentisui, prefate urbis propriam esse testati sunt. Ego quoque, tamhonori quam usui prefate urbis perspicere volens in posterum, totam hanc pasturam ita universitati burgensium communem fore statui ut nuUus in ea aliquid sibi singulariter proprium haberet nulli in ea, nisi de communi consensu et consilio totius urbis, domum habere liceret. Si quis vero aliquid de ea sibi proprium vendicasse vel in ea edificasse convinci posset reus mihi lx librarum statueretur et burgenses liberam potestatem haberent propria auctoritate, absque forisfecto, domum ejus diruere. Ecclesie quoque Sancti Bertini jura sua in perpetuum conservari volens decrevi ne quis in Mera que ad prefatam eccle-

siam pertinet, absque licentia abbatis, piscari audeat. Qui vero, judicio scabinorum, in ea piscatus fuisse convictus fiierit, absque abbatis a^sensu, lx librarum mihi reus erit. Ut autem pastura bec, juxta divisionem prescriptam, libéra perpetuum et hereditaria burgensibus Sancti Audomari permaneat, sigiUimeiauctoritate et subscriptorum testimonio eam confirma vi. Signum Gerardi cancellarii, S. ArnoldisupperiorisdeSanctoSepulchro, S. Hugonis Furnensis abbatis, S. WiUelmi castellani de Sancto Audomaro, S. Gileberti senescalli de Aria. Galterus quoque de Locris non tantum ut testis admissus est sed vice mea rem omnem instituit et ordinavit. S. Widonis de Stenvorda, S. Gileberti de Haveskerka, S. Hugonis de Swerdan, S. Wulfrici de Wulverthinga, S. Hugonis Canis, S. Hugonis de Mulna> S. Pirrini filii Rogeri, S. Pétri senescalli. Factum est hoc anno mclxxv dominice incarnationis.

(Orig. : Arch, municip. de Saint-OmeTf CXX, i. — Copie rlu xni* siècle. Cartul., AB. XVIII, 15, f* 9.

Extraits fort incorrects dans Malbrancq. De Morinis, t lll, p. 302, et dans Hennebert, HUtoire d'Artois^ t. Il, p. 373.)

H75 (?) 14 mai.

Alexandre III confirme la division des pâturages communs entre la ville et V abbaye de Saint-Bertin.

Alexander episcopus servus servorum Dei, dilectis filiis abbati Sancti Bertini et burgensibus Sancti Audomari, salutem et apostolicam benedictionem. Relatum est nobis ex parte dilecti filii nostri nobilis viri PhUippi Flandrensis comitis quod cum inter vos, super communi pastura, contentio diutius permansisset, idem cornes, pro bono pacis, seniores et prudentiores elegit ad jurgiorum materiam amputandam, fide data et juramentis prestitis, quod ipsorum seniorum arbitrium firmiter servaretur. Ipsi vero se ad litem dirimendam per bonam fidem, sine fraude, juramentis interpositis obligantes, prescriptas pasturas propriis limitibus, sicut in ipsius comitis scripto continetur autentico, distinxerunt, quorum divisionem prefatus cornes ad cujus jurisdictionem loca pertinent, scriptura propria confirmavit et ut majus robur habeatfirmitatis, eandem querit auctoritateapostolicaconfirmari. Inde est quod nos paci vestre, patema volentes soUicitudine providere, eandem divisionem, sicut in jamdicto scripto contineri

dinoscitur, auctoritate apostolica conârmamus et présentas scripti patrocinio communimus, statuente» ut nulli omnino hominum liceat hanc paginam vestre confirmationis infringere Tel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Pétri et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Laterani u idus maii.

(Gop. du xm* 8., Arçfi. mun, de Sainl-Omer. Cart. AB. IVlll, f^ 24, v*.)

S. d. avant 1178.

Guillaume, archevêque de Reims, mande auco doyens dPHazebrouck et de Fauquembergue d'excommunier le châtelain de Saint-Omer, jusqu'à ce qu'il donne satis^ faction aux chanoines au sujet du tonlieu et du forage.

W[illelmus] Dei gracia Remorum archiepiscopusapostolice sedis legatus, presbiterorum Sancti Audomari, deHasebrochetde Falchenberga decanis, salutem. Sciât disretio vestra nos adjudicasse dilectis filiis nostris canonicis Sancti Âudomari theloneum Sancti Audomari super quo querela inter castellanum Sancti Audomari et illos vertebatur, et quia super foragio et marisco et decem libris in quibus predicti canonici dampniflcati sunt ab eodem castellano, diem ipsis in crastino sancti Remigii ut coram nobis super hoclitigatio veniretpreâximus ad quem nec idem castellanus nec venit nec aliquam pro se sufficientem misit responsalem, mandamus vobis quatinus ipsum excommunicationi subjiciatis donec predictis canonicis de dampnis et injuriis illatis et nobis de contemptu plenarie satisfecerit.

(Original scell. : Archives du chapitre de Saint-Omer, II G. 1900.)

xvni.

Sentence arbitrale décidant que les hommes du châtelain sont exempts de tonlieu pour les animaux qu'ils élèvent et les f7*uits qu'ils recueillent, et que le cloître de Saint- Omer est exempt de forage.

Quoniam ex habundantia iniquitatis palam est homines a suis resilire pactionibus, necesse est, si quid inter eos contractum aut diffinitum super aliquo negotio fuerit, ad eorum repellendas improbitates, rem totam, prout gesta est, scripti testimonio commen-

dare ^ Eapropter ego Simon abbas Sancti Bertini et Petrus abbas Sancte Rotrudis de Ândreiis et Alexander prepositus de Watenes et Davit quondam abbas in Qaremarisco et Guido de Steinfort et Hugo Canis de Monte et Baldevinus minister de Ëska et Nicho* laus minister Sancti Audomari et Walterus Cocus presentium beneflcio tam presentibus quam fiituris insinuamus controversiam ortam fuisse inter canonicos ecclesie beati Audomari et Willelmum castellanum, super tbeloneo de hominibus castellani sumendo et foragio quod castellanus in atrio Sancti Audomari reclamavit, quamdiu ventilata est primo in presenda domini Desiderii Morinensis episcopi, dein in presencia domini Willehui Remorum arcbiepiscopi sedis apostolice legati, ad quem cano^ nici beati Audomari super jamdicto tbeloneo et foragio clamorem deposuerunt qui utrique parti diem perempto in Remis prefixit infra quem partes adverse in presentia domini Morinensis tutoris tune temporis Gerardi prepositi Sancti Audomari apud beatum Bertinum constitute in nostrum bine inde, juratoria prestita cautione, compromiserunt arbitratum. Nos vero,diligenter inquisita veritate et intellecta tam a religiosis viris quam ab aliis, unoore pronuntiavimus ecclesiam beati Audomari theloneum sumere debere de hominibus castellani sicut de aliis, exiseptia raanentibus supra feodum de castello beati Audomari, qui, nostro arbitratu, theloneum de bestiis quas in feodo preootato nutriunfc et fructibus ibidem perceptis dare non debent ; atrium, vero beati Audomari^ tam a foragio quam omni alla exactione liberum esse debere adversus castellanum Sancti Audomari et quemcomque (sic) alium. Ut autem bec nostra definitio inconvulsa permaneret, ipsam sigiUis nostris presenti pagine appensis communire nece^ sarium duximus. Actum est hoc anno ab incarnatione Domini MOL XX vm, Ammen.

(Orig. scell. : Arch. du ckap. de Saini-Omer, II 6. 1898. — Gop. du xv* s. CartuL U G. 53, f 51, et 11 G. 54, f 16. Impr. Mémoires de la tociété des antiquaires de la Morinie, t VI, p. 26.)

Le chapitre de Saint^Omer règle la position de ses hâtes (subsides) .

Ego Gerardus Dei gratia Sancti Audomari prepositus et Flandrie cancellarius et Willelmus Sancti Audomari decanus totum-

i. Ce préambule est le môme que celui de la pièce XII.

que ejusdem ecclesie capitulum, notum fiacimus presentibus et futuris quod subsides Sancti Audomari in pomerio manentes mansuras suas jure possident hereditario, sicut eas ab anticpiis temporibus possederunt, sub ea videlicet libertate ut si quis subsidum mansuram suam vendere voluerit, libère et non petita id agat licentia ; emptor autem xn denarios ecdesie Sancti Audomari pro relevamine persolvat in singulis partibus mansurarum, equa predicti relevaminis proporcione servata. Quod si virum subsidem decedere contingat, superstes uxor ejus predictum solyere tenebitur relevamen, hères vero nequaquam. Decedente autem uxore, vir superstes immunis a relevamine mansuram possidebit. Si quis yero eorum mansuram obligare destinaverit, sine omni exactione id ei licebit efficere. Set ne bec jura in posterum alicujus attemptet infirmare malignitas aut angere exactionibus aut inquietare calumpniis subsides memoratos, presentem paginam in eorum defensionem obtendimus quam et sigillorum nostrorum appensione et testium annotatione voluimus roborari. S. Ck)rnelii et Pétri de Ruhout presbyterorum, S. Roberti supprepositi, S. Gerardi custodis, S. Alexandri, Willelmi et Johannis filiorum ejus, S. Stephani ;Romani, S. Stephani cantons, S. Pétri de Reenscure^ S. Johiamnis fllii Beatricis, S. Pétri Fulconis, S. Pétri Alexandri, S. Guidonis, Symonis, Gerardi filiorum Gerardi, S. Willelmi de Aria. Datum anno incamationis dominice mc nonagesimo tercio.

(Orig. sceU. : Àrch. munieip, de 5aJn^0m«r, XXXV, 1.)

H94 (du 10 avr. au 31 octob.), Saint-Omer.

Philippe-Auguste confirme les Chartes de Philippe d'Alsace (1165 et 1175, pièces X et XV), touchant : 1° les pâtures communes entre le chapitre, l'abbaye et la ville ; 2° les franchises dont les bourgeois de Saint-Omer jouissaient à Gravelines.

In nomine sancte et individue trinitatis, amen. Ph. Dei gracia Francorum rex. Noverint universi présentes pariter et futuri quod Philippus quondam comes Flandrie contentionem multo tempore habitam inter ecclesiam Sancti Audomari et ecclesiam sancti Bertini adversus dilectos nostros burgenses de Sancto Au-

domaro, de oommuni pastura eorum dividenda, juramento et fide interposita seniorum et prudentiorum hominum Yicinie et parium ipsius castelli dirimi et terminari fecit.

{La suite comme dans la charte de Philippe d'Alsace, de 1 175 (Pièce XV) moins la disposition relative à la réserve de la pêche de la Meer en faveur de V abbaye qui a été supprimée.)

Ut autem pastura hec juxta divisionemprescriptam libéra in perpetuum et hereditaria burgensibus Sancti Audomari permaneat, idem cornes sigillo suo conârmavit. Preterea, ex precepto ejusdem comitis homines sui et scabini et electi de terra Bruburgensi antiquas consuetudines burgensium Sancti Audomari, tempore antecessorumsuorumGreveniuguis habitas, separatimdistinxeruntS videlicet quod burgenses Sancti Audomari Greveningues a teloneo liberi sint, undecumque venerint vel quocumque perrexerint vel qualemcumque pecuniam adduxerint nisi eam in aliquam domum posuerint eamque ibi vendiderint, tune jus constitutum reddant. Si vero non vendiderint, libère et absque teloneo ibi dando, quocumque voluerint terra vel navigio eam ducant. Nos vero qui audivimus cartam comitis et de pastura et de consuetudine apud Graveningues, presentem pagina m sigilli nostri auctoritate et regii nominis charactere inferius, annotato quantum ad nos pertinet, conârmamus. Actum apud Sanctum Audomarum anno incamati verbi mc xc quarto, regni nostri anno xv , astantibus in palatio nostro quorum nomina supposita sunt et signa : dapifero nulle, S. Guidonis buticularii, S. Mathei camerararii, S. Droconis constabularii. Data vacante cancellaria.

(Oriff. scell. : Arch. municip, de Saint-Omer, CCXX, 5. — Cop. du zni* s. Cartul., AB XVIII, f» 2S V. — Copies par D. de Witte, Bibl. nat. Ch. et dipl., t. 95. ^ 202, et par Dom Grenier, IMd., ^ 204 (d'ap. les mss. de Saint-Bertin). — Ind. Delislo. CataL des actes de Ph. Aug., n* 420.)

1197 (du 6 avril au 31 octobre), Paris.

Philippe- Auguste concède aux bourgeois de Saint-Omer l'eau et totU le produit des fossés de leur ville.

Philippus Dei gratia Francorum rex, noverint univers! présentes pariter et futuri quod nos aquam et essantias fossatorom