ÉPITRE DE JEAN DE CELAYA A MATHURIN MOREL
(En tète de V Exposltio in (juatuor Ubros de cœlo et mnndo AristoteUs.
Décembre 1 5 < 7 ,
Joannes de Celaya imprimis excolendo domino suo, domino Mathurino Morello, viro utique gravissirao, artium divinarumque litterarum eximio doctori nec non divse Barbarœ collegii primario vigilantissimo, felicitatem.
Duabus veleres rationibus ad ineundam virtutis excellentiain suscitâtes litterarum monimentis constat, spectalissime Morelle : una utique qua omne marcoris proluvium veternosamque hebetudinis stupiditatera, omnium sane vitiorum altricem, dcclinarent ; altéra vero, qua clarissimum glorise lumen pertingentes, immortalitatis honore donarentur. Hos equidem, quo majorem e gestis suis gloriam assequi possent, indita a suœ victoriae titulis cognomenta sumere iu confessoest : quod innumeris posset exemplis demonstrari. Quorum aemulatrix fortuna, alioqui cœlestis inQuentiîe numine coarctata, quo prospicientius illorum vestigia fueris persequutus effecit, quum a probitate morum Morellum te voluerit cognomento nuncupari, et illo quidem quod tua condignum prœstantia videatur : illo, inquam, quod non solum medioximae, verum et perfectissimae conditionishomines (nec immerito quidem) debeant admirari, quum gravioribus fortunse, virium suarum periculum in te facientis, stimulis primo aetatis flore lacessiius, acriterque fustigatus, illa animi, qua unquam nullus, obstiteris pertinacia, ut nulla sane adversum te potita fuerit victoria, ne quidem perenni conflictu aliquando te fatigatum reliquerit. Quibus matura tuae indolis stabilitas satis comprobatur; quse profecto tantum
animo tuo virtutis ingeneravit amorem, quantum humanse menti possit natura ministrari. Illa itaque tuis humeris provinciam cleanthea equidera mole majorem imponens (quod oneratis super imponendum onus, deponentibus auteni minime committendum facile dignosceret), id ad litteras ardoris tuo induxit animo, quod ob incredibilem tuae eruditionis perfectionem in maximam quox'umvis animos contrahat admirationem ; quod, inquam (nec ultra fidem veri excedere videor), mirabili et quo nunquam majore claruerat splendore Sorbonicam decoraverit scholam illustratamque reddiderit. Ex cujus fervoris incendio tantus prudentiae fulgor effliixit, ut te illum absolvent hominem, cui non unius domus urbisve tantum, sed et universi terrarum orbis habenae jure etiam meritissimo committi debeant. Haud igitur quemcumque facile judicarim inveniri posse, cui hancce qualemcumque opellam, quae circumcirca per arduam mundi cœlique materiam versatur, devovere, praeterquam tibi, congruum fuerit ; qui micantioribus prudentiae fulgetris succensus, gravidam mundi fabricam sublimemque cœli macbinam multijugse scientiae subnixu, mente levi visens, concipis ingenio. Cseterum, ut verum fatear, amplius occludi patiens minus ipse coegit me stimuFus gratae dulcis amicitiaj, quo meae erga te necessitudinis indicia prodendo hune tibi, amicorum certe meorumquosunquam noverim integerrimo, libellum, summa sane cura politiorique exaratum lima, dedicandum curarem, quopartim quam solido fidelique (quod aliis sero accidit) constringamur amoris vinculo,eliminans inextricabilem tuae erga me verae benevolentiae nodum, miserrima invidorum turba suaj exustioni relicta, perenni firmarem stabilimento. Vale.
Momus eat procul hinc, procul hinc rahiosa libido,
Quum liber iste tuis prodeat ausplciis:
Quem tibi devoveo, nostri qui fiât amoris
Judicium felix. Docte Morelle, vale.
viir.
ÉpÎtrE de JEAN RIBEYRO A SON FRERE GONÇALO DIAS.
(A la fin de l'exposition de Celaya sur les Phjsîca.) un.
Joannes Ribeyro, Olisipponensis, spectata indole adolescenfi Gonsalo Jacobo, felicissinii Lusitanorum régis a ciibiculo ininistro fratrique suo, S. D.
Zeno, profanus olim mercator, deinde stolcoriim faclus antistes, cum ex Phœnicia negotiatoria navi Athenas peteret, in tam fœdum inciditnaufragium, ut, cunctis fortiinis amissis, serainudus in proximuni littus evaserit. Mox blandientis forfunai ducUi ad iltteras conversus, Cratl, philosophe œtate illa insigni , Athenis operani dédit; ubi rum brevl phllosophiaj mimera delibasset, sœpe testarl solebat nunquam se tam prospero ventorum flatunavigasse, quam ea ipsa navigatione, qua ille non lubrici commercii qusestus , sed bonarum disciplinarum perfectus fuisset compos factiis. Ego, frater dulcissime , quando n)ea fata mente revolvo, illud niihi accidisse video quod et Zenoni contigit; nam quum olim profanse vitae aditus tentassem, inanem spem lucri sequutus, in iDUhiopiam primo navigavi. Ubi cum parum féliciter mihi arrississet fortuna, negotiosam vitam pertaesus, in Galliam transfretavi ; deinde ciim Parisium venissem, cum litteris in gratiam rediturus cum quibus antea divortium feceram, talis tum mihi prgeceptor contigit, qualis nec Zenoni quidem,nec mihiipsialio temporecontingere potuisset. Quare , ut ille, verissime testari possum non felicioribus /ephyris vêla fecisse unquam quam in ea ^thiopife navigatione, in qua, duni forlunam novercali odio in me sfevire credidi, eamdem béni-
gnam sum mati'em expertus; nec ulla milii jEthiopico auro tantum prodesse potuit, quantum tune profuit jactura illa per quam cœli (ut reor) clementia omnia mihi in nielius sunt commulata. Soleo ergo eo magis meae fortunée grataii, quod te ex serenissimi régis nostri penetralibus evocatum, cujus obsequio dicatus eras, nostris jain artibus aduiq^um audiam. lia superna providentia evenire voluit ut, quos mutua charitas fraternusque ardor devinxit, iino ambo horoscopo eodemque animi affectu duceremur; quandoquidem tu mediis cuViae fluctibus evulsus, ego velut exalti et procellosi pelagi navigatione dilapsus, in eodem tranquillitatis portu anchoras conjicimus. Cîeterum vix tantum tuae tali fortuna? nobis gratulanduni est, quantum communi nomine dolendum quod ad promissum tempus Parisios non veneris, ut te hujus mei przeceptoris clarissimi auditorem vidissem ; qui, qualis quantusque sit, frustra, credo, fuerit demonstrare, quando jam nullœ in tota Europa sint gentes, quae libérales colant artes, quo non Celayci nominis fama pervenerit. Fuerunt, quod ad praesentem relationem attinet, pierique hominum, alii alia via ingressi, qui nostras artes juvare adorti, multa et erudita scripsere; sed qui tanto luminis fulgore, ut Celaya, illas iilustraverit, fuit (quod fari liceat) nulhis. Id satis jam constat, nuUius scripta Parisinis lironibus magis quam sua hodie popularia esse ; nullius doctrina et eruditio majori omnium favore et consensu Parisiis recepta. Quoties ego illum in publicum prodeuntem sum secutus, ita circumfusae mulfitudinis oculos in ipsum vidi defixos totiesque ab aliis monstrari, ut bominem mortalem immortale quippiam supra humanitalis fas- (igium mirari crederentur ; per quos suae crescentis laudis successus ajjparet brevi futurum ut omnis artistarum turba, repudialis aliorum scriptis, solam Celaycam imitetur doctrinam : dignani (absit verbo invidia) quae omni alteri praeferatur ; dignam, inquam, quce in omni regnet schola. Nam praeter omnes dialecticae partes, quas ille novem voluminibus mira claritate tractavit, adsunt hi physicorum libri aliaque philosophiae volumina, per quae ipse tam sapienter tamque féliciter est evagatus , ut non modo prirais scriptoribus laudem ademerit, sed ne posteris quidem laudis locum reliquerit. Ego quando hune auspicatissimum scribendi succcssum altius rimari pergo, spero equidem futurum ut non prius ille portum teneat, quam tolius moralis philosophiae declivia, omniaque theologiae sacraria lam pervia et plana nobis relinquat, I 22
quam aberuditissimohominum aliquis sperare sitausus. Sed audi, quyeso, quam misera sit eorum conditio qui niliil aliud norunt quam alienam laudem corrunipere : tetri et obscuii liomines cum se in tenebris jacere vident, alios in luce. videra non ferunt, nec illis est aliquid tam obnoxium et invisum, quam ipsa virtus et doctrina; quse, quo major in Celaya re%Iget, eo acrius invidite stimulis agitatur. Quœ livoris rabies plane arguit tanti viri excellentiam ; non enim jacentes et hurailes curât id vitiura; sed, ut ignis, alta et sublimia petit. Cselerum, quod ad tui studii i-ationem attinet, nihil magis aut vebementius a Deo opt. max. precari fui solitus, quam quod tu in boc celeberrimum discipHnarum emporium venisses, ubi vel brevi tui voti compos evasisses. Verum quia quod optabas non datur, quod Celayco datur ingenio , id venerabundus excipe. Arripe, inquam, banc profîciendi occasionem nostro aevo divinitus oblatam : opus quod totuui physicse corpus, nudum atque squabdum a principio creatum , niirificse doctrinse incrementis adornatur, quae nec primi pbilosophise parentes indagare voluerunt, nec in ipso nascentis doctrinœ exordio scrutari potuere. Rebquum quod ad te precibus contendo, Gonsale suavissime, atque per omnia jura, quœ l'ratrem fratri astringunt, te liortor ut in boc destinato artium studio tantuni proficias, quantum tu ipse potes. Poteris enim quantum voles; nam vel boc nomine plurimum natura? debemus, quod nihil magnae industriae negatum voluit. Vale. Parisius.
DIATRIBE DE CELAYA CONTRE GERVAIS WAIM. (Servant d'avis au lecteur en tête de l'exposition des Posteriora.)
Mirabitur forsitan aliquis, quum modo sim variis iisdemque gravissimis ac ultra mundatiis addictus studiis, mihi quoque non desint discipuli in artibus régentes quibus hanc quam assume provinciain et facile et mérite committere potuissem, qued nuperis hisce diebus Posteriora mea, jamdudum a me in lucem édita, transcurrere , examinare ac in trutinani ponere fuerit animus. Quidquid taraen subsit, si intrespexerit, se illico mihi dabit municipalem, quasi una mecum pre veritate pugnaturus : si tamen pugnare ausim (non enim mea est, sed Suevi digladiari) aut velim, dum theelogicam mei status perspicie conditienem quœ ab omni ira, odie, rixa, contumelia quam longissime esse debeat aliéna. Itaque non conflictabor, sed veluti tempera subcesivo feriabundus, mihi irrogatam perperam prepellere cenabor injuriam autsaltem deterquere. Quidam namque Suevus , nomine Gervasius, cum ex suis operibus ac bene gestis nullum sibi nomen posset cemparare, tanquam Erostratus ille nebulo, qui per tenipli DiancB Ephesiaecembustionem nancisci faraam proposuit, injuriis suis miserrimis calumniosisque criminationibus caudicantes meas Resolutiones denigrare, quantum potuit, maxime enixus est. Oleum tamen (ni fallor) perdidit et operara, qui Alpibus, ut dicitur, insultavit nec igni nec acete dissolvendis. Intérim autem hoc unum confecit, quod, dum turpicule ac nequiter alienae famae cavillatur, procjigiesam sui ingenii prédit inopiam. Caeterum adeo arrogans videri nolira, ut me meis in omnibus scriptis deliquiiim-
munem velim asserere. Scio etenim quod sim homo; proinde quia homo, defectibilem me negare non valeo. Quo fit ut reprehendi non ferara acide (quinimo, ut arapliter annotavi in prologo mei primi tractatus , ita semper fieri hactenus visum est), modo sim reprehensibilis et prseter décorum nihil intercédât, salva scilicet verborum honestate ; quam tantum abhorruit impudens iste blatero, in quem bracteatum sapientis verbum me tandem excitavit, quo dicitur : «i Responde stulto secundum stultitiam suam,ne sibi soli sapiens esse videatur. -o Unde si talionis vicem vellemimponere (quanquam non me fugit quam parum plausibilis sit inter theologos contentio), possem equidem jure optimo asinnm ac belluam (quod nolim) te vocitare. Quo tamen nihilo secius te cornu bestiam irritasse dicitoac momordisse (si fata sinant) remorsurum, non sane dente, ut tu, intermino (quod Zoilorum est); sed quo beatissimus ille Hieronymus in sui nominis hamiotas marcidos omnium usus est acerrime. Kon enim tara quid te quam quid me dignumsit, respicere debeo, Ilaque quo subliceam comniodius, verbis in le utar Ciceronianis ; non enim qui ita vivit ut tu, aliter ac tu loqui potest, nequeilli, qui tam ilioto sermone utitur, vita honestior est. Possem equidem, vitam, mores, facta propalare ; sed in idem procacitatisvitium, cujus te insimulo, nolim incidere. Tu vero, o Gervasi, considéra quod non procacitate linguae nomen acquiritur aut vitae sordes eluuntur. Desine igitur bonos petulantissima lingua tua consectari. Si tui reminisci non valeas, at arguliolarum quas in Vico Stramineo plosibiliter effutiisti, dum procuratoris fungereris officio. Quod dum feceris, nihil esse cur aliéna vilipendas statim agnosces. Miror quod miraris quia Antonium Coronel reprehendam; itidem namque facis eidem, quem tamen inibi tantopere extollis. Scdjammirari desino, cum tu gallinaceo sis persimilis, qui, dum cecinerit, se cantasse mox obliviscitur. Denique ab te quaeram, cum jam semel ac denuo inceperis légère in theologia Robertum Olchot et Secundum venerabilis magistri nostri Majoris, nunquid auditorum raritate coactus es lUramque interrumpere leclionem. Cave igitur, dum tertio facis periculum, ne tertio pericliteris, tumque frustra Neptunum implores. Ego non ouines tuas ineptias ac deliria hoc in opère conabor refellere, tnm quia discipuli mei adamussim omnia explorabunt omnemque movebunt lapidem, eadem simul expugnaturi, tum etiam quia, una nocte principal iores tui libri passus cursim trans-
currendo, intentio fuit tuis frivolis objectionibus respondere. Duo auteni in tuo libro continentur, quorum unum in libris de Generatione extinxi; alteruni vero alibi, Deo duce, pro virili impugnabo.
Non mireris, candide Lector, quod hoc propyleari utar clypeo. Sapientis namque consilio quandoque respondendum est stulto secundum stullitiam suani, ne sibi sapiens esse videatur.
LA BARBAROMACHIE.
(Extraite des Sylves de Nicolas Petit, de Bellosane. )
Nicolai Part'i , BeUosanensisy Barharomachia ad Eusthatiiun Hajinonium , virum undecumque doctissimiunt
Auspicor insuetae lapidosum grandinis imbrem , Fortia Montanae collapsum in mœnia rupis, Fractaque Barbarie! ruerit quo tegula furni Praepetibus nimbis et vasto excussa fragore , Unde pater fugiens incoctam et triste gementem Destituit Cererem rnedio Pilumnus in igné. Acre diu beUiim, raplis sed atrocius armis Nocte fuit tota; forti vibrata lacerto Saxea torquebant baleares verbera fundae, Gnossia missilibus stridebant cornua telis; Invida Barbaries, ferro raunita corusco, Lucida quassabat nostri specularia Montis , Atque Dei saevo corpus mucrone petebat.
O scelus ! o démens insanse audacia mentis ! O gravis impietas, cœli quae prorsus honore Posthabito, siimmi corpus venerabile régis, Quod super armatum sacris altare jacebat Relliquiis, certo petiisti noxia ferro!
Diva, niihi causas, turbae quae juncta novense, Barbara fudisii projectis agmina saxis.
Commémora, quantamque ferox in praelia gentem
Impulerit vasto comitatus Orione Ulixes, Audacem ostendens animuni, contraria nostrum Invaçlunt quoties Parnassum signa bicolleui, Invidiaque truci placidas ex vertice musas Deturbare Yolunt, et dantem carmina Phœbum.
Inter Barbavicos Standontiadumque pénates Viens erat, multo sordescens rudere, longis Excrementa ferens illic congesta diebus, Quanta nec Alcides Elaea jussus ab aula Sustulit, Augeae stabulum quum régis in altum Pignio (sic) decurrit flexis rapidissimus undis ; Nec via, Pontinas quai séparât uda paludes Brundusiique suo longas excurrit in oras Appia procursu, tanto fuit obruta cœno , Dulichii comitis non quse Bajana pererrat Oppida, Romani jussu munita parentis, Pandit et Euboicse felicia tecta sibyllae.
Ergo Parrhisii décréta fuere senatus, Nescia rescindi , velut immutabile fatum, Utraque purgarent turpem collegia vicuni, Eveberent sordes exportarentque lutosam Maceriani, gravis unde lues gentique propinqu* Multa fovebantur dir?e contagia pestis.
Albuneae viridis non tantum sylva mephitini Exhalabat iners, Phrygii non ora leonis, Non hircus veneris finito languidus usu, Fullonis non testa vêtus, non putris in ovo PuUus abortivo, senibus vel rapta molossis Tergora, non adeo Stygius putebat Avernus. Paruit antiqui jussis utrumque senatus Gymnasium, purgans communem ex ordine vicum. Jam duri silicis, ferri jam grande sonantis Auditur strepitus ; ca?duntur saxa ; malignum Fervet opus ; bijugis fluvialem currus arenam Advehit; innumeris procul adrairabile dextris Consummatur opus. Non tôt sudantia vidit Brachia Carpathio Isetissima principe Meniphis, Cum vaga pyramidum et peregrinis édita saxis Tanta Paraslonii facerent miracula reges;
Aurea non Babylon, Euphratem quando sonantem Ardericam (sic) trifido parvam circunidare fliixu Compulit antiquae magnum sortita Nitocfis Imperium terrae. Bimarem Demetrius isthmiim, Matris et occisae furiis agltatus aceibis Millibus his Caesar paucos tranasset in annos ; His cavus adjunctis rapidum velocius œquor Admisisset Athos, bello cum Persa cniento Sceva minabatur ïheseae vincla Minervai.
Jamque propinquabat suscepti meta laboris Ultima; laetitia turba saliente fremebanl Artifices; omnis tantum Montana juventus ExtoUebat opus; visebant undique gentes Finitimae, credunt tractas Amphione cautes, Aut Getica properasse lyra : vix namque secundus Mensis anhelabat, perfectiiin quisque laborem Obstupuit. Credas superum juvisse tonantem. Qua prius infamis via rudere plena fimoso, Certa nec ulla pali facilis vestigia vicus, Maxima nunc cuivis illac transira voluptas : Qiialis ab Inoo via fert adoperta Lech.Teo Mœnia si subeas Baccbeidos alla Corinlhi. Appia magnarum cedat regina viarum.
Et quam Chalcidicis truculentus fecit in agris Amphitryoniades, spoliata victor Erythra, Cestrinos abigensque grèges. Mavortia nullas Roma pares habuit, nec quum Parnasside lauro Celsa coronatus peteret Capitolia Caesar. Jamque relucebant asarotis œmula piotis Strata, quibus tabulis siliens non Pœnica lalis jEquaret Libyae, dubio nec Graecia verbe Deucalionea substratos Hellade montes.
Artificiim stupuit mirum natura laborem, Humanas plus posse manus operamque virilera Admirata diu, tanti cura plurima vici Gralia cunctorum ingentem superaret honorem, ]Ni tellus defossa nimis, lotiumque meatus Desereret priscos. Demersum fœda canalem Ante subintrabat Montanae urina juventae,
Aldus effossis et condebatur in antiis.
Defugiens solem Mauras ut Nilus arenas
Exosus, fluvio terram labente subintrat,
Mitis ut Alphaeus ventosae transfuga Pis*,
Elide postposita, Siculum subterfliiit œquor,
Donec anhelanti peregrinarn dulciter undam
Ore bibat, satietque suos prolatus aniores.
Postquam strata fuit quadris via lubrica saxis,
Destituit solitos descendens unda canales
Fidaque percutiens cum puro fœdera sole
Strala superfluxit, nec amicos ante pénates
Delabi cupiens, valletn demissa per imam
Barbara declivi petiit collegia fluxu,
Turpibus ut stabulis arsurura exstingueret igneni,
Venturi praîsaga mali, niiseranda nec olim Bellua perferret Gallas Hispanica fJammas.
Invida Barbaries Montemque perosa beatum Indoluit, Montana domos urina cadentes Qiiod gravis allueret, quod et ipsi phira lycEeo Noxia deferret miserae contagia pestis, Ceu Camarina palus invitis arida fatis.
Ergo domum spurcis lotium cum sordibus undans Spargeret et fieri queiimonia jure nequiret, Viribus utendum grandaevus censuit author , Urinamque alio Montanam impellere cursu.
Nocte sub illuni, ferro munita corusco Barbaries, terrae velut Oriona sepultnm Ouaereret infosso Berecyntida vulnere matrein, Excavat et fossa labentem continet undam, Oppositasque manu cautes utraque repellit. Hic strabo desudat tenebrosae verna popinai, Junctaque divellit senieso strata ligone Ingenti sonitu. Montis vicina résultant Mœnia ; progenies ictum Junonia reddit Lyriopes, juvenem seu quum decepit amicum. Non adeo fervens operautibus ^Etna sonaliat Ventrinianis aut Hypsipyles vulcania Lemnos, Conficerent trepido cum Pallantaea Tonanti Fulmina, terrigenas interfectura gigantes.
At Montana cohors, stucUis defessa diurnis, Heu, nimis ignavo detenta sopore jacebat. Nam fera Barbaricae dum cerneret arma cohorlis , Somnus iners timuit, gressuque tremente recedens Incubait Monti, cornu laxavit opacum Maximaque invexit torpentibus otia niembris : Unde gravis magnos ictus audire fragores Nemo quidam poterat. Thalamis excita juventus Obstupuit; servis noctera vigilare sequentein Imperat accincto cautissimus agmine Ulixes.
Nunc opus est rupis totum exhaurire liquorera Pegasefe. Totum nobis Helicona, sorores, Pandite; jam major prsecordia spiritus afflet, Totaque jam spirent Phœbeum corda furorem. Bella canam fortesque viros imbremque timendum Saxorum : major rerum subnascitur ordo.
Occiduuni pronis Psean temdnibus aequor Attigerat, Calpeque novum Tartessia lumen Senserat, audito currus stridore labantis; Atraque nox tenebris orbem complexa jacentem , MoUia protulerat mortalibus otia fessis : Bai'bara prosiliunt bipatentibus agmina portis. Pro galea cyclops scabrum Polyphemus ahenum Imponit capiti ; pinguis laùssiraa discus Pectora défendit, partem sartago sinistram Armât, acerba gerit prselongum dextra verutum. Hos in bella viros prjeclaris cognita gestis Sfevities spurci truculenta spadonis agebat, Insula cui nomen, Flandris urbs inclyta terris, Indidit, amisso veteris cognomine gentis. Taurea raucisonum diffundunt tympana murmur, Classica puisa sonant cornu mavortia rauco, Celsaque Tyrrhenus conscendit sidéra clangor. It peditum clypeata manus radiosaque Montis Missilibus nimbis specularia frangit Acuti. Provocat adversum Polyphemus Oriona cyclops, Vocalem superans ingenti Stentora voce Atque Meleteum numerosa voce Gradivum.
Tum freinitus vieilum turbam excitavit atrocem :
Agmina Romano proclamant omnia more, Horrea complentur vastis ingentia saxis : Belliger extemplô Laertius advolat héros , Pro galeaque gerit fuscum radiante galerum ; Quem férus Orion et vasto corpore turgens Insequitur, custos Montanae providus aiiUe. Tum subjecta phalanx , armis instructa globosis, Pone subit; diversa replet tabulata juvenlus; Saxa volant; fugiunt acies raediumque relinquunt Barbarie* campuni, celsaeque patentia turris ïecta petunt. Imber Monti lapidosus Acuto Insonat, excutiunt fortes inamœna lacerti Pondéra; vibrantur faciles Rlinoa per auras Spicula, triste volât Lernaeaî virus echydn^e. Tum pater in bijiigi residet qui vertice Montis, Praises Hyanteas ubi servat Apollo sorores, Aspera Barbaricae quum vidit praîlia gentis, Tela, quibus JSioben pueris orbarat honestis, Expediit, valido ferales irapete pugnas Aggrediens. Putris casuri tegula furni Deeutitur, carpitque fugam Pilumnus et ipso Deserit in calido rugosos fornice panes. Mœret flava Ceres, niediis arsura favillis. Ast fera Barbaries, Pilunmo irata fugato, Mollia frugiferae succidit germina vitis, Ipsa Dryantiadem pubes imitata Lvcuigum, Quum fruticem curva genialem falce recidens , Nysia contempsit rosei trieterica Bacchi.
ÉpÎtRE de FERNEL a JACQUES DE GOUVEA.
(En tête du Monalosphœr'mm. )
|er février \ 527.
Numéris omnibus absoliuissimo viro ac sacrae theologiae doctori celeberrimo, M. Jacobode Govea, Joannes Fernelius, Ambianas, S-
Quum longinqiiam variisque periclis obnoxiam piofectionem ad .serenissimum Lusitanorum regem parares, vir integerrime, saepius eltlagitasti ut, te absente, quippiam aggrederer, quo possent ieslivi acresque adulescentum animi (eorum praesertim quos mihi erudiendos credideras) persuaves mathematicarum disciplinarum tlosculos opesque decerpere, ac velut peregrinarum gemmarum adjectione illustriores conditioresque cœteras artes reddere, quibiis bas admiscerent. Ejus nempe naturae sunt, ut protritis rébus splendorem afferant, animumque in corpore , tota vita incredibili quadam voluptate perfusum , conservent : quod efficere videtur objecti, circa quod versantur, nobilitas. Pro virili sane, ut quippiam tua petilione dignum efficerem, animo meo protinus imperavi, quod te id genus blanditiarum exosculari pieque amplecti dignoverim. His etlara urgentes stimules addidit creber paeneque quotidianus studios* juventutis rogatus, quani propensioris animi dignoveram. Sparsis itaque ad hsec primordiis haud vulgarihus, operi de Monalosphaerii usu, jampridem per olium oscitanterque cœpto, colopbonem summumque fastigium iniposui , quo expeditior ad mathematicarum abdita cunctis via pararelur. Hoc unum nempe cujusvis habitationi, et ultra etcitra a^quatorem, accommodas utilitates nulio labore sic intègre suppeditat, ut nihil prorsus, ad astronomica principia faciens, oraissum videatur. Si qui forsan,
APPEINDICE. 349
spurcissîmis blatteramentis lascivientes, causentur id ipsum organum, quod Monalosphaerium nuncupavimus, astrolabii simililudinem prœ se ferre, haud utiqne diffitebiniur ; verum expeditius ac sane generalius singula exciuit suffunditque. Ob idque nemo hoc ipsum astrolabio pra?ferendum non censebit, quandoquidem et artes ese nobiliores sunt, quae minus ingerunt negotii. Velut si quœpiam ars conspecto cœlo doceat bas cunctas utilitates deprehendere, eam nimirum digniorem censebimus, quam quae ingenteni tum voluminum, tum oiganorum exposuit elucidationem. HsBc autem fœtiira qualisqualis est, quum editioni pararetur, undequaque (ceu plumescens avis quae primo tepidum nidum egreditur) t'ii'cumspexit quonam duce posset intrépide a blaltis et situ sese vitalibus auris committere. Tu vero inter caeteros dextram porrigens , etsi longinquus , occurristi : ac protinus suum ducem ac patronum agnoscens, se, quanta est, tibi devovit destinavitque, sperans fortunam nunquam non fore benigniorem. Qiiid, quaeso, id causae fuit, nisi augusta niansuetudo morum integritati summseque eruditioni adjuncta, qua cunctos praecellis ? Tuum utique genium sic ad res maximas omnibus dotibus instruxisse videtur natura, ut ttia singulari sapientia, praenitenti prudentia, eximia virtute, genuina probitate, maxima tandem conservandae reHgionis constantia, non vulgarem et gloriam et authoritatem apnd principes tibi conciliaveris. Sic profecto et omnes, qui te norunt, ob excellentem quam prae te fers virtutem, tibi inipense favent, te maximi faciunt, amant unice, observant, venerantur. Haec fatetiir probatque pietatis christianae fervor ardentissimus : quo erga luum principem usus, effecistiut apnd banc celeberrimam Parisiorum academiani œternae mémorise monumentum exstrueret , quod singidarem posteris laudem pariet et honorem. Ab bis virtutum praeconiis, quae non merenter decantari valent, properans me subducere, precor ne tuae manus (in quas libère transvolavit) hune nostrum partum quoquomodo réfugiant; sed apud id tuum venerabile pectus hilarjus suscipiatur foveaturque, ut ejus opitulatu, pubertatis annos superegressus, nunquam evanescat, nunquam consenescat, nec Parcarum saevitiam sentiat.
Vale, fidelissimum et humanilalis et probilatis exemplar.
Parisiis, apud celebratissimum divae Barbarae gymnasium, ad calendas februarias 'lo2G.
ÉpÎtRE de GELIDA a JACQUES DE GOUVÉA.
En tête du traité De Quinqiie luiiversalibus . 26 septembre t527.
Joannes Gellidius .Tacobo de Gouvea, sacrarum litterarum professori gravissimo, S. P.
Siiperioribus his diebus de quinque vocibus disserendi rationeni exaggeravimus, vir eruditissime, suffertisque aliquot horis exaggeratam nomini tuo in lucem tradere visum fuit; non quod tam illustri viro hoc.qualequale opusculiim respondeie putaverim, sed ut oranes intelligant me id facere ex ofûcio : si quidem neque id lantum ex officio facio, quando humanitas et religiosa raorum integritas multo majora exposcant, Quod enim apud Lusitanum regem tantae sis authoritatis et fidei , ut ab eo scholares stipendiarios instituendos habueris , plane consonum judical^unt omnes hanc primam mei ingenii fœturam libi esse devovendam, quam ex mei anirai conditione et voluntate te suscepturum facile spero. Etenim liberalis est hominis (qualem te omnes pra;dicant) exliibentis animum et non munus excipere. Csterum si tuas laudes nostrseque domus Barbaricae , cujus primas es diligentissimus, in praesentia prosequi eniterer, vastum pelagus assumerem pererrandum, in quo mihi esset de naulragio potius quam de salute timendum. Quis enim, per deos immortales, non novit ex domo Barbarica ceu ex equo Trojano fortissimos milites pvodisse, qui in theologorum medicorumque castris potissime dimicarunt et perpetuo dimicant? Inter quos Jobannem Majoris , virum profecto nunquam satis laudatum, commemorare })oterimus. Quod si ad justiniana castra mentem converterimus , plerosque senatus Pari-
siensis candidatosreperiemus, quos nostra peperit Barbara fœcundissima : a qua scaluriiint omnis generis doctrinse fontes, ne ab re quidem, quum velut circuli signum, cui aliae circumjacent academiae , nostris obtutibus semper sit objecta. Quare tibi congratulandum erit, vir peritissinie, quod te authore tam insigniter floreat Barbara , et magis atque magis tua opéra florere sit sperandum. Hoc igitur opusculum tuo nonaini dedicatum esse quaeso patiaris, ut invidorum calumniis et impetibus valentius obsistere possit. Wenipe augaror non defuturos calumniatores, qui nostrum propositum forsan daninare naolientur. Sed bos pilifaciendos esse duxi, praesertim quum nemo se tam abjectae sortis judicaverit, quin suis studiisnonnihil assequutum fuisse arbitretur. Porro si Aristotelis consilio (ut Quintilianus refert) turpe sit tacere, et Isocratem pati dicere, non est cur noster labor vitio afficiatur, quo in bis manifestandis , quae ad quinque vocum intelligentiam attinent, et ab aliis sunt prtetermissa, quotidianis efflagitationibus consenliens, operam dedi. Vale igitur, et doctrinal Pauli assecla et Lutheranoruni confutator acerrime, tuuuique Gellidium solita lienivolentia prosequere. Ex palaestra Barbarica, sexto kalendas octobris,. anno Domini MDXXVII.
ÉpÎtRE de FERNEL au roi de PORTUGAL.
En tète du Cosmollieorla.
(4 ftvrier 15-29.)
Praepotenti ac serenissimo Lusit.aniae régi Joanni tertio, Joannes Ferneliiis, Ambianas, salutem.
Quem quotidie novarum rerum oblectamenla titillant, inolyte Rex, is segre potest novae rei laetitia deliniri, ni forsan ea praeter capteras siinulachrum quoddam sil deliciarum. En ad tuam celsitudinem frequens fit e longinquis mundi plagis celebris industriorum hominiim concnrsus : quorum alius Arabicumaurum, alius^thio- ])i?e miracula, alius et aromatum et lapillorum inaudita gênera ex extremis India^ finibus subministrat. Ob id sane nostra haec munuscula tibi oÛ'erre hactenus formidavi, quippe quae nihil bujusniodi deliciarum redoleant. Verebar proinde ne iniportunus qnani gratus potius accedereui : quandoquidem veteri proverbio scite nionemur non ob oculos pulverem conspergere. Verum augusta mansuetudo, qua apud cunctos insignis es, ampliorem mihi aditum praeslruxit que audaculus accederem, accedensque nostras lucubratiunculas illustri tuo nomini dicarem. Porrexit et ansam singularis propensaque benevolentia, qua non politiores litteras modo, sed earum cultores prosequeris, dulcius foves, adornas, illustris tui generis non paucos imitatus. Olim nempe Joannes, hujus norainis Lusitanorum rex secundus, plurimos inter litterarum candidalos fovit ; quos subinde non parum adauxit Emmanuel , regia quidem functione dexterrimus. Inter caeteros peritia legum insignes evasere Ludovicus Teixera et Petrus Didaci, cujus perdocta in jure civili passim visuntur opéra. In theologorum coro-
APPEiNDICE. 353
nani eorumdem adrniniculis relati sunt Johannes Clariis, ordinis cisterciensis, et Jacobus de Govea, vir summa eruditioiie summaque prudentia conspicuus. Tu vero, Rex amplissime, sic orthodoxa fide efferbuisti, sic demum te totum perfudit litterarum amor, ut praster eos sincerioris theologiae cultores, quos hacteniis fovisti, quinquaginta collégiales magnificis sumptibus nuper iiistitueris, apud hanc nostram celebratissimam Paiisiorum academiam omni disciplinarum génère erudiendos ; iisque Jacobum de Govea pastorem vigilantissimum prsefecisti, animadveiiens non parum gregi profuturam tanti pastoris vigilantiam. Habes et fratrem tuiira, rei hujus pium fautorem, utriusque linguae cultorem acerrimum, dignissimum profecto qui cardinalei nuineris honorem sit adeptus : is enim pastoi' pervigil , qui dominici gregis , quam lanam, magis salutem exoplat. Is spécimen virtutum, cujus indoles magnara nobis expectationem promittit , et reipublicae christianfe apprime salutarem. Talia sane decebant vere regia pectora : haec enim sunt quibus res christiana resarcitur, fulcitur, ornatur , quibus tristis propellitur ignorantia , mentesque sese diviniores déclarant. Propensum in studiosos animum hœc tua immortalia facta apud omnes prsedicant, et velut asylum quoddam celebraris. Tutam proinde accedere spero nostram Cosmotheoriam, et in manus regias benignius exceptum iri ornarique splendidius. Una hsec excepta, non elementorum modo, verum et cœlestium globorum magnitudines, situs, partium compositionem, motusque siderum universim et dilucide reserabit. Quae singula si quis fortasse commentitia , et (quod aiunt) ante tapetum efficta putaverit , quoniam arduum sit et temerarium videatur, quse absistentia sunt, definire, hic procul dubio suœ inscitise conscius est. Siderum nempe coitiones, oppositiones, éclipses, iisdem prorsus nîomentis accidere conspicimus , quœ nobis eruditiores astronomi ante praefiniverunt. Id nonne indicium plus satis convincit cœlestium motuum rationes non ignolas permansisse? Utinam, quos terrae situs nobis passim referunt nautici , sic longitudine et latitudine firmarent ! Quod si de orbium magnitudinibus quis contendat, is in Ptolerasei demonstraliones gradum convertens, victrici arenae statim cedet; nemini quippe bas amoliri , sed nec quidem suspicere datum est, tanta est vis earum tantaque evidentiae praestantia. Hune idcirco mihi authorem una cum Alphonse, Castellae rege, et Alphragano, toto molimine statui hoc opère sequendum;
Ht, si quid vel arduura, vel admiratione dignum visum fuerit, non ego soins, verum et illi rei hujus insignes aiuhores habeantur. Ab his enim aliquot decerpsimus documenta, quse cum apud eos invincibiles dernonstralioneshabeant,nostro operi, ceu prima quaedam principia et astronomicœ rei fundamenta, subjecimus; his demnm quicquid reliquum est operis intègre fulcitur suumque solidius suscepit incrementum. Que autem majori esset usui futui'a, Cosmotheoriam Planetbodio terminavimus : organo sane quod , primo intuitu nullaque supputationis molestia, siderum loca etpassionesin dies singulos suppeditat, tabularium operationum rationes cunctas simul adaperiens.
Haec sunt, magnifiée Rex, quae tuae serenitati consecranda babueram, ut id tuum splendidum nomen operi meo, tanquam sidus quoddam matutinum, praeluceret, fieretque de sideribus tractatio novi sideris adjectione splendidior. Nec utique dissona festivo tuo ingenio bsec fore existimavi : qiiippe quod ad abdita naturae arcana mire sit constructum, et ad ardua vividam ostentet acriraoniara. Hanc ergo cœlestem contemplationem amplexus, propalam habes totius mundi contemplationem. Quandoquidem terrena moles tuis sic jam subest oculis, ut nihil ejus te lateat, sintque extrempe partes tua superiorumque regum indnstria conspicuae : hocque nomine et christiana gens et tota cosniographorum nostri ssecuii corona, Lusitaniae regiae haud minus quam Alexandrino Ptolemaeo devincitur. Illa quidem, quod jam prorsus dissolutum sit commercium cum Turcis aromatum habendorum gratia a pierisque contraetnm ; hi autem quod et austri et orientis extrema, nostris hominibus hacteuusignota, nostro steculo pervia evaserint. Neque ego unquam suas satis in laudes promoveram Henricum ilium, Joannis prirai hujus nominis prolem ingenuam, qui omnium primus Africae et Ethiopiae littora lustrare gnariter est agressus, in ^thiopiae promontorium viam adaperiens , non vulgari regni totius incremento. Post quem Bartholomaeus Didaci et Petrus Canis, arte navigandi sumrae prudentes, ab JLthiopiae promontorio ad Sancti Thomae insulam, bine antarcticum illud Bonae Spei promontorium transcendenles, in felicem Arabiam primi, ea saltem via , provecti sunt ; qui rege Joanne , secundo cognomento, bonae memoriae , in Sophala Arabi?e plaga (quam credimus Ophir et Sophir appellatam secundo Paralipomenon) Lusitaniae passim fixerunt insigoia, tlagrans augendi regni desiderium satis indi-
cantes. Quum autem his ultra progredi minime licuisset, paucis postannis Emmanuelem, patrem tuum, regem illustrissimum, major qiiidem horum obsedit cupedia ; paratseque classi prœficiuntur Valasciis et Paulus de Gama, frati'es, qui non Sophalam modo, sed Callicutiiun ulterioresque Indise regiones opulenlissimas sunt assecuti. Aices plerisque in locis praepotenter exstructae sunt, bellicis macliinis coramunita? dispositaque prtesidia, quo saevientium infidelium nulle negotio propellatur injuria. Haec vero cuncta tu modo sollicite conservas, adauges impense, ad austri et orientis extreraa tuum latins protendens imperium. Novus mundus vel te authore patet, quem utique et Alexander ]\lacedo et Ptolemaeus Alexandrinus agnovisse diffitebuntur. Quod olim Sophir ad Salomonem aurum missitabat , id tibi uni conceditur ; quae demum cedrina ligna, aromata, lapillosque suscepit e Perside, in te x'eferuntur : quasi sis in Salomonis ordinem suffectus. Qui ad eum sapientiam ab ore liausuri undique confluebant, te sitientius expetunt, cbristianae fidei confirmandse gratia; id indicant qui et nunc apud te sunt oratores ex >Ethiopico regno JManicongriae et a Praetojanis amplissimo potentalu. En et quarta mundi portio, quam nostri Americam dixerunt, raaxima pro parte fasces et vexilla tibi submiltit ; in qua ad borealem latitudinem sex et triginta graduum ingens prsedivesque fluvius sese anno superiori tuis perspicuum exhibuit; cujus (novuni dictu) ostium octo et viginti milliariis patescere aquamque amaritudinis expertem in mare ad viginti milliaria trajici ferunt.
Atnon haec quidem miracula enarranda suscepimus, quippe quae latiussint litterarum monimentis diffundenda. Id enim jam magnitudinis obtinuerunt ut non Africam, sed Lusitaniani novi quippiam semper afferre, adagionis vicem subierit. Excipe igitur, serenissime Rex, pro tua augusta mansuetudine hiiarique vultu, nostras de mundi contemplatione lucubratiunculas : ut et hoc novum Lusitaniani tulisse cuncti fateantur, retundatque dentés Theoninos tuae majestatis favore suffultum; sic nempe Fernelium, alioqui tibi dicatum nuncupatumque, arctius devincies. Vale, inclyteRex, teque, preror, obtectis terrae partibus in lucem productis, Christus in sidéra suscipiat.
Ex aima Parisiorum academia, pridie nonas februarias, anno jM.D.XXVIII.
