ÉPÎTRE DE FERNEL AU ROI DE PORTUGAL

En téle du Cosmotheoria.

(4 fcrrier \ 529.)

Praepotenti ac screnissimo Lusitania? régi Joanni tertio, Joannes Femelius, Ambianas, salutem.

Quem quotidie novarum rerum oblectamenta titillant, inclyte Rex, is aegre potest nova? rei laetitia deliniii, ni forsan ea prseter capteras simulachrum quoddam sil deliciarum. En ad tua m celsitudinem frequens fit e longinquis mundi plagis celebris industriorum hotninum concursus : quorum alius Arabicum aurum, alius iEtbiopia? miracuia, alius et aroinatum et tapillorum inaudita gênera ex extremis Indire fi ni bus subministrat. Ob id sane hostra haec iminuscula tibi ofl'erre bactenus formidavi, quippe qua? nihil hujusmodi deliciarum redoleant. Verebar proinde ne importunus quam gratus potius accederem : quandoquidem veteri proverbio scile monemur non ob oculos pulverem conspergere. Verum augusta mansuetudo, qua apud cunctos insignis es, ampliorem mihi adituni piaeslruxit quo audaculus accederem, accedensque nostras lucubratiunculas illustri tuo nomini dicarem. Porrexit et ansam singularis propensaque benevolentia, qua non politiores litteras modo, sed earum cultores prosequeris, dulcius foves, adornas, illustris tui generis non paucos imitatus. Olim nempe Joannes, hujus nominis Lusitanorum rex secundus, plurimos inter litterarum candidalos fovit ; quos subinde non parum adauxit Emmanuel , regia quidem functionc dexterrimus. Inter caeteros péri lia legum insignes evasere Ludovicus Teixera et Petrus Didaci, cujus perdocta in jure civili passim visuntur opéra. In tbeologorum coro-

APPEiNDICK

■ nam eorumdem adminiculis relati sunt Johannes Clarus, ordinis cisterciensis, et Jacobus de Govea, vir summa eruditione sumrcaque prudentia conspicuus. Tu vero, Rex amplissime, sic orthodoxa fide efferbuisti, sic demum te totura perfudit litterarum amor, ut praeter eos sincerioris theologiae cultores, quos hactenus fovisti, quinquaginta collégiales magnifias sumptibus nuper institueris, apud hanc nostram celebratissimam Parisiorum academiam omni disciplinarum génère erudiendos ; iisque Jacobum de Govea pastorem vigilantissimum praefecisti, animadverlens non parum gregi profuturam tanti pastoris vigilantiaro. Habes et fratrem tuum, rei hujus pium fautorem, utriusque linguae cultorem acerrimum, dignissimum profecto qui cardinalei muneris honorem sit adeptus : is enim pastor pervigil, qui dominici gregis, quam lanam, inagis salutem exoptat. Is spécimen virtutum, cujus indoles magnam nobis expectationem promittit , et reipublicae christiana? apprime salutarem. Talia sane decebant vere regia pectora : ha?c enim sunt quibus res christiana resarcitur, fulcitur, ornatur, quibus tristis propellitur ignorantia, mentesque sese diviniores déclarant. Propensum in studtosos an i mu m haec tua immortalia facta apud omnes praedicant, et velut asylum quoddam celebraris. Tutam proinde accedere spero nostram Cosmotheoriam, et in manus regias benignius exceptum iri ornarique splendidius. Una haec excepta, non elementorum modo, verum et cœlestium globorum magnitudines, situs, partium compositionem, motusque siderum universim et dilucide reserabit. Quse singula si quis fortasse commentitia , et (quod aiunt) ante tapetum efticta putaverit, quoniam arduum sit et temerarium videatur, quae absistentia sunt, de fin ire, hic procul dubio suae inscitiae conscius est. Siderum nempe coitiones, oppositiones, éclipses, iisdem prorsus momentis accidere conspicimus , quae nobis eruditiores astronomi ante praefiniverunt. Id nonne indicium plus satis convincit cœlestium rootuum rationes non ignotas permansisse? Utinam, quos teme situs nobis passim referunt nautici , sic longitudine et latitudine firmarent ! Quod si de orbium magnitudinibus quis contendat, is in Ptolemaei demonstraliones gradum convertens, victiici arenae starim cedet ; nemiui quippe has amoliri , sed nec quidem suspicere datum est , tanta est vis earum tantaque evidentia? praestantia. Hune ideirco mihi authorem una cum Alphonso, Cas tel la 1 rege, et Alphragano, toto molimine statui hoc opère sequendum;

APPENDICE

ut, si quid vel arduum, vel admiratione dignum visum fuerit, non ego sol us, verum et illi rei hujus insignes autbores babeantur. Ab bis enim aliquot decerpsimus documenta, quae cuin apud eos invincibiles demonstrationes babeant, nostro operi, ceu prima quaedam principia et astronomie» rei fundamenta, subjecimus ; his demtim quicquid reliquum est operis intègre fulcitur suumque solidius suscepit incrementum. Quo autem majori esset usui futura, Cosmotbeoriam Planetbodio terminavimus : organo sane quod , primo intuitu nullaque supputationis molestia, siderum loca et passiones in dies singulos suppeditat, ubularium operationum rationes cunctas simul adaperiens.

Hsec sunt, magniQce Rex, quae tua? serenitati consecranda habueram, ut id tuum splendidum nomen operi meo, tanquam sidus quoddam matutinum, praeluceret, fieretque de sideribus tractatio novi sideris adjectione splendidior. Nec utique dissona festivo tuo ingenio baec fore existimavi : quippe quod ad abdita naturae arcar.a mire sit constructum, et ad ardua vividam ostentet acrimoniam. Hanc ergo cœlestem contemplationem amplexus, propalan i babes totius mundi contemplationem. Quandoquidem terrena moles tuis sic jam subest oculis, ut nibil ejus te lateat, sintque extremae partes tua superiorumque regum industria conspicuae : bocque nomine et ebristiana gens et tota cosmograpborum nostri sseculi corona, Lusitaniae regiae baud minus quam Alexandrino Ptolemaeo devincitur. Illa quidem, quod jam prorsus dissolu tum sit commercium cum Turcis aromatum habendorum gratia a pierisque contractum ; bi autem quod et austri et orientis ex tréma, nostris hominibus hactenus ignota, nostro saeculo pervia evaserint. Neque ego unquam suas satis in laudes promoverani Henricum illum, Joannis primi bujus nominis prolem ingenuam, qui omnium primus Africae et^Etbiopia? littora lustrare gnariter est agressus, in iEtbiopia? promontorium viam adaperiens , non vulgari regni totius incremento. Post quem Bartbolomaeus Didaci et Petrus Canis, arte navigandi summe prudentes, ab vElhiopiœ promontorio ad Sancti Thomae insulam, bine antarcticum illud Bon» Spei promontorium transcendentes, in felicem Arabiam primi, ea saltem via , provecti sunt ; qui rege Joanne , secundo cognomento, bonae memoriae , in Sophala Arabiae plaga (quam credimus Opbir et Sopbir appellatam secundo Parai ipomenon) Lusitdhiae passim fixerunt insignia, tlagrans augendi regni desiderium satis indi-

APPENDICE

3SK

cantes. Quum autem his ultra progredi minime licuisset, paucis postannisEmmantielein, patrcm tuum, regem illustrissimum, major quidem horum obsedit cupedia; parataeque rlassi praeficiuntur Valascus et Paulus de Gaina, fratres, qui non Sophalam modo, sed Callicutium ulterioresque Indiae regiones opulentissimas sunt assecuti. Aires plerisque in locis praepotenter exstructae sunt, bellicis machinis communita? dispositaque praesidia, quo saevientium infidelium nullonegotio propellatur injuria. Haec vero cuncta tu modo sollicite conservas, adauges impense, ad austri et orientis ex tréma tuum larius protendens imperium. Novus mundus vel te authore patet , quem utique et Alexander Macedo et Ptolemaeus Alexandrinus agnovisse diffitebuntur. Quod olim Sophir ad Salomonem aurum missitabat, id tibi uni conceditur; quae demum redrina ligna, aromata, lapilîosque suscepit e Perside, in te referuntur : quasi sis in Salomonis ordinem suflectus. Qui ad eum sapientiam ab ore hausuri undîque confluebant, te silientius expetunt, christianae fidei conlir manda* gratia; id indicant qui et nunc apud te sunt oratores ex ^Ethiopico regno Manicongriae et a Prœtojanis amplissimo potentatu. En et quarta mundi portio, quam nostri Americam dixerunt, maxima pro parte fasces et vexilla tibi submittit ; in qua ad borealem latitudinem sex et triginta graduum ingens praedivesque fluvius sese anno superiori tuis perspicuum exhibuit; eu jus (novum dictu) ostium octo et viginti milliariis patescere aquamque amaritudinis expertem in mare ad viginti milliaria trajici ferunt.

At non haec quidem miracula enarranda suscepimus, quippe qua? latiussint litterarum monimentis diffundenda. Id enim jam magnitudinis obtinuerunt ut non Africam, sed Lusitaniam novi quippiam seraper afferre, adagionis vicem subierit. Excipe igitur, serenissime Rex, pro tua augusta mansuetudine hilarique vultu, nostras de mundi contemplatione lucubratiunculas : ut et hoc novum Lusitaniam tulisse cuncti fateantur, retundatque dentés Theoninos tua» majestatis favore suffultum; sic nempe Fernelium, alioqui tibi dicatum nuncupatumque, arctius devincies. Vale, inclyteRex, teque, preror, obtectis terraî partibus in lucem productis, Christus in sidera suscipiat.

Ex aima Parisiorum academia, pndie nonas februarias, anno M.D.XXVIII.

336 APPENDICE