STATUTS
ÜONNÉS PAR L’ÉVttql'E ALAIN Al! CHAPITRE UE SIsrEROX.
( IÎS9, la veille des noues de septembre). '
Auno domini m. cc. lix. pridie nouas sepleinbris, in nomine Patris, et Filii , et Spiritus Sancti. Amen.
Hcc sunt statuta Sistaricensis ccclesie et ordinationes et est prima ordinatio in spiritualibus secunda in tetuporalibus et in utraque nmlta capitula continentur.
' Ce n'est que, par le procès de la réforme de 1431 , conservé dans les écritures du notaire apostolique, Raymond Kaymundi ( voy. loin, i , p. 241) que nous connaissons les statuts de l'évêque Alain. Longtemps , ces statuts , jouirent d’une grande autorité dans notre
APPENDICE
Imprimis , Matutum est quod prepositus et sacrista . archidiaconus , cantor et omîtes canonici Sistaricense» in prima receptione sua jurent statuta et jura ecclesie Sistariccnsis pro posse inviolabilité!- observare.
Item , quou nullus recipiatur in canonicura Sistaricensem nisi fuerit de legitimo mairimonio natus, et in juramento sue reccptionis jurabit se credere de legitimo matrimonio esse natum.
Item , quandocumque prepositus vel personatus perlinens ad capitulum , vel canonicus fuerit creandus vcl cligendus in ecclesia Sistaricenci quod omncs canonici possint et debeant secundum jus et consuetudinem vocari ; cilentur per litteram sigillatam sigillo capituli et ad certum diem et locum ; et si cilati vel citatus non venerint aut non venerit , vel non misent procuralorem in casibus conccssis a jure, quod présentes canonici procédant ad eleclionem vel creaiionem Rendant , ac si omnes essent présentes et quod présentes fecerint, valeat et habeat roboris firmitaiem et electus episcopo presentetur -, in eleclione clericorum stalutum est quod canonici residentes et présentes in civitate Sistarici tantum vocentur.
Item , quod nullus canonicorum ex nunc instituendoruni in ecclesia Sistaricensi habeat vocem in capitulo, nisi ait in sacris ordinibus constitutus.
Item , quod nullus canonicus qui sit extra numerum habeat vocem in capitulo per statutum istud.
église. Si ceux qu’avait publiés, quelques années auparavant (1246), le cardinal d’Ostie, n’eurent pas le même sort, c’est que , sans doute, moins distrait par la science et plus occupé de son diocèse que son illustre prédécesseur , mieux que lui aussi , Alain , pendant vingt ans que dura son épiscopat , put tenir la main à l’observation de la règle et travailler plus efficacement à en perpétuer les traditions. Découverts au commencement du siècle dernier, en Italie, au fond d’un monastère, les statuts de 1 346 ont tronvé place dans une des collections de Dom Martenne (Thés, anecdot. tom. iv , fol. 107#); tl était juste que ceux de 1 759 sortissent aussi de la poussière et nous avons cru devoir les recueillir. Les règlements de l’église ne sont pas moins sages que ceux de la commune et l’étude aurait tort de les dédaigner.
APPENDICE
Item, quod prepositus, sacrista, cantor qui tempore fucrint et unus de canonicis antiquior etate quem episcopus clegerit, sint sacerdotes per slatulum istud.
lien) , quod archidiaconus et Ires canonici aniiquiores eiate, sin» diaconi quos episcopus elegeril.
Item, quod quatuor canonici sint subdiaconi quos elegerit episcopus.
Item, quod duo de octo clericis quos elegcrit capilulum vel major pars capituli sinl sacerdotes et 1res clerici sint diaconi et très subdiaconi. Quod si nollet capilulum facere episcopus eos compeilat. In ecclesia beaie Marie virginis , qualihet die celebrentur quatuor misse ad minus, una in aurora, una de beala virgine, lertia ad populum el alia mi.xlim; cum ilia pro defunclis sub missa voce, quibus missis diclis pulsabitur bora prima qua pulsata postoa per aliquod intervallum pulsabitur tertia et pulsalione facta statim cantabilur tertia et post incontinenti major missa de die vel pro defunctis si fuerit anniversarium cum diacono et sub diacono, indutis albis , et hoc in ferialibus diebus, et dum incipietur A^nus Dei pulsabilur ad meridiein usquc ad finero misse qua finita , statim caniabitur mericiies ; in diebus aulem dominicis et festis novem lectionum sint induti diaconus et subdiaconus dalmatica et tunica sericia et in hora nona puisabitur nona et cantabitur statim posl pulsationem , aeinde in hora vesperaru» pulsabuntur vespere et cantabuntur et post immédiate cantabitur complelorium et post finilo completorio , dicentur matuline morluorum cum laudibus et nota.
Item, in annuis feslis sicut ad festum natalis Domini festum Pasche et Marie festum Àscensionis Domini, festum Pentecostes et festum Assumptionis bcate Marie et in aliis festis beate Marie et omnium sanclorum et in consimilibus festis nulli serviant in majori missa , neque in vesperis , neque in matutinis, nisi canonici Sistariceuses, si tôt de canonicis sint présentes , sin autem serviant alii scilicet clerici bénéficiât! , pro ut continebuntur in tabula.
Item , quod nullus canooicorum vel alii qui percipiunt distributiones intrent chorum ad matutinas vel ad alias
APPENDICE
horas diei posl Gloria Palri, pritui psalmi de hora diei , et si quis intraverit chorum, antequam incipiatur dictura Glona Patri, primi psalmi, quod amittat distribulionem illius bore, in aliis boris idem, idem in missa majori, si non veneril antequam epistola incipiatur, et teneatur postea intéresse toti misse et hore meridiei vcl amittat distribulionem misse majoris.
Item, quod nullus intret chorum , nisi fuerit indutus superpellicco et capa nigra vcl ad minus superpclliceo.
Item , quod nullus intret chorum habens capuciiiin in capitecum superpclliceo, sed habeatalmussam vel pellem.
Item , quod nullus intret chorum discalccatus nec etiam calceatus caligis sive solularibus, vel azellis.
Item, quod prepositus, sacrista, cantor, archidiaconus vcl alicpiis de canonicis sive de capellanis vel de clericis beneficialis , vel aliquorum clerorum qui se ut de choro présumât intrare ecclcsiam beate Marie a pulsatione prime usque post meridiem cantatum , nisi illo modo quo intravit in cnoro nec in aliis horis dum cantabuntur bore.
Item, semperhabcant et conalituantur quolibet anno in generali capilulo béate Marie unus decanonicis et unus de clericis bénéficiais Sistaricensis ecclesie juratis ad faciendas distributiones et dandas per se vel per alium per horas secundum quod iuferius continetur et ad alia (acienda que ad utilitatem communitatis Sistaricensis capituli pertinebant.
Item, quod constituantur duo alii ut supra ad colligenda anniversaria et distribuenda qui jurent illud oQicium fideliter exercere.
Item , statutum est quod nulli déficientes ad horas faciant gratiam super distributione facienda , distributores predicti quod jurent.
Item, quod fiant quolibet anno duo capitula generalia in ecclesia Sistaricensi , primum in crastino Assumptionis beate Marie et aliud in crastino Purificationis beate Marie in quibus tractabuntur et ordinabuntur négocia ecclesie et computi audientur et ea que ordinabuntur per canonicos qui présentes fuerînt in eisdem rata haDebuntur
Digitlzsd by Googl
APPENDICE
que firrna ac si omnes essent présentes ; hoc intelligimus in hiis que predicta ecclesia necesse habet facere , nisi personalus vel canonicatus esset de novo eligeadus.
Item, quod sacerdos , diaconus et subdiaconus qui fuerint hebdomadarii barbas faciant sibi radi et coronas in principio hebdomade sue cuni competenti tonsura.
Idem , statutum est de festis quatuor caparum.
Item , quod non celebretur in majori allari , post majorem missam . nec celebret ibi aliquis qui non fuerit ad matutinas, preterquam epUcopus quicumque fuerit.
Item, quod nulius intret chorum in festo nalivitatis Dotnini, in festo Pasche , in festo Pentccostes, in festo Assumptionis beate Marie et in aliis festis beate Marie et in festo omnium sanctorum, nisi fuerit rasus de novo, barbam scilicet et coronam.
Item, quod in omnibus festis novem lectionum, dicatur prosa in majori missa secundum quod perlinebit ad festum , idem in dominicis diebus adventus domihi.
Item , quod quolibet die dominico fiat processio in ecclesia beate Marie.
Item, duo sacerdotcs curam animarum babvntes habcant ad expensas suas unum ciericum qui associai ipsos ad visitandum infirmos et qui servial eis ; qui sacerdotes habcant decem sextercia annone pro victu clerici quolibet anno de fundo.
Item , quod tabula scribatur quolibet die sabati et in vigiliis solemnium festivitatum et quod in tabula scribatur quidquid débet fieri per septimanam et teneatur quilibet facere ollicium suum, secundum quod scribetur perse vel per alium, alioquin amitlat dislributionem illius bore et scribat canlor tabulant, vel alius pro eo.
Item , quod quandocumquc dicentur preces in choro diebus ferialibus quod quilibet de choro sit flexis genibus.
Item , quod quandocumquc dicentur hore, quando cantabuntur psalmi quod media pars cltori supra pedes et altéra pars possil sedere , scilicet pars que incipit psalmum.
Item , quod duo capellani curam animarum habentes qui pro tempore fucrint jurent per sancta dei evangelia
APPENDICE
at quod non procurabunt perse nec per aliurn qucxl aliquid de(ur eis per quod commune capituli debeat diminui.
Item, quod quilibet canonicus noviter creandus in anno quo primo quod percipit fructus prebende sue det capain ecclesie de valore duodecim librarum viennensium.
Iiem , quod si prcpositum mori contigerit , sacristam , archidiaconum , cantorem aut quemcumque canonicorum Sistaricensem vel quacumque causa dimiltere prepositura aut pcrsonatum , vel prebendam quod fabrica ecclesie percipiat fructus prebende que fuerit defuncti vel dimittentis per annum; qui annus incipiat secunda die post mortem ipsius defuncti, quolidianis tamen distributionibus, exceptis quas recipiat successor defuncii si ipsius fuerint, vel si non fuerit, percipiat communitas.
Item , quod magistri et fratres hospitalium de Sistarico faciant obedientiam preposito Sistaricensi qui pro temporc fuerit secundum quod consueverunt et habeat juridictinnem quam prepositi consueverunt habere.
Item, quod quilibet canonicus vel personatus in morte sua teneatur dimitlere sive legare ecclesie beate Marie Sistaricensis aliquam ponionem de bonis suis ad minus usque centum solidos ad augmentum redditus prebendarum.
Item , quod omnes hore cantentur in eboro superiori vel inferiori si chorus fiat inferius et non alibi.
Item, quod canonici etalii habentes personatus qui non sint residentes in ecclesia Sistaricensi , si voluerint residentiam facere veniant vel significent per litteras capitulo quem celebrabunt in ecclesia beate Marie Sistaricensis , in crastino Assumptionis beate Marie quod volunt residentiam facere illo anno in ecclesia, vel in scholis, vel postea illo anno non audiantur.
Item, statutum est quod canonici Sistaricenses teneantur facere residentiam sex mensium, antequam fructus prebende percipiant illius anni in quo facient primum residentiam.
Item, statutum est quod canonici residentes, si aliquando exeant civitate pro negotiis suis recipiant quolidianas distributiones per sex dies tantum in mensc exeundo ci vitate ut infra idem statutum est de preposito.
APPENDICE
Item, qiiod nulla confahulatio inter aliquos fiat in choro, dum divinum ollicium celebratur, nisi causa uecessitatis fuerit.
I m p ri mis, statutum est quod prepositus Sistaricensis ecclesie qui pro tempore fuerit habeat tantum octoginla libras pro prepositura et canonia ; de quibus octoginla iibris percipiat quadraginla iibras in servitiis et laudimiis et aliis que ecclesia percipit in civitate et territorio Sistaricensi et ubicumque percipere consuevit vel percipiet in futurum et viginti et unam libres secundum quod canonici percipiunt in blado et vino et antequam aliquis percipiat aliquid de redditibus ipsius ecclesie et novem decim iibras in distributionibus quotidianis scilicet : qualibet die duodecim denarios, quatuor in matutinis, quatuor in missa majori et quatuor in vesperis ; et si non interfuerit boris , nihil recipiat in hora in qua non fuerit, nisi in casibus in quibus canonici absentes percipiunt et tune sufliciet, quod si recens unus de clericis suis et volumus et statuimus quod medietale totius jurisdictionis et cognilionis causa ru ni ecclesie Sistaricensis habeat pertinentem et capitulura aliam medietatem et hoc habeat prepositus sine diminutionc aliqua.
Item, quod presentatio capcllanorum habentium curam nnimarum ecclesie bcate Marie et capcllani sancti Jacobi et jurisdiclio hospitalium Grossi videlicet et de Buech pertineat ad dicluni preposilum.
Item , quod prepositus qui pro tempore fuerit babeat omnes dornos quas prepositus qui modo est. tenet infra claustrum , exccpto majori cellario ubi est crota quod habebunl et icnenunt administralores communitatis ecclesie Sislariccnsis et archas et dolia que necessaria fuerint
Ero dicta communitate et de aliis domibus possint pl tires aberi si eidem communilati necessarie fuerint cl quod graneria et tina et boaliasint de communitate et tine omnes sint de communitate sive communitatis.
Item , quod sacrista , archidiaconus , cantor et omnes canonici qui pro tempore fuerint residentes in dicta «cclesia percipiant quilibet in festo Assumptionis beale Marie quolibet anno quadraginla eminas annone, vel
APPENDICE
duas eminas transallie pro una emina annone, si non sufficerel annona et centum quadraginta saumatas racemorum que omnia solventur per administratores quos capilulum ad hoc duxeril eligendos in capitulo predicto, vel plus vel minus, si tantumnon fuerit quorum administratorum ulerque habebit quadraginta solidos pro labore quolibet anno.
Item, quod quilibet canonicus et quilibet trium capellanorum et quilibet octo clericorum beneficiatorum haoeat et percipiat quolibet die sex denarios de ecctesia Sistariccnsi , scilicet duos denarios in matulinis duos denarios ad missam majorem et duos denarios in vesperis et hoc in ferialibus diebus in feslivitatibus autem quatuor capparum dupliciter et in carnis privio cl in festo saneti Johannis Baptiste distributiones predictc cuilibet prediclorum et qui non fuerit in dictis horis nihil percipiat nisi in casibus superius nominatis.
Item , si contigeret fructus dicte ecclesie augmentai t quod portio preposili , sacriste, archidiaconi , cantons et omnium canonicorum Sistaricensium , pro rata cuilibet augmentclur -, qui prepositus pro duobus recipiat pro dicto augmento.
Item , quod prepositus, sacrista, arcbidiaconus , cantor et omnes alii canonici Sistaricenses qui pro tempore fuerint, teneantur facere residentiam sex mensium ad minus quolibet anno in ecclesia Sistaricensi vel in sebolis ubi est studium generale, alioquin nibil percipiant de prebenda vel de fruclibus prebende-, ipsos autem dicimus facere residentiam qui fuerint minuti vel infirmi in civitate Sistaricensi vel in sebolis generalibus vel stando in peregrinationem cum licencia episcopi vel stando pro negociis ecclesie vel cum episcopo unus vel duo tantum.
item, quod quicumque predictorum tam prepositus quam sacrista, cantor. archidiaconus, quam etiam canonici Sistaricenses, causa studii vel quacumque alia causa in qua concessum est percipere prebendam sc absentare voluerit, quod posait ponere seu conslitucre vicarium loco soi sulncientem qui percipiet qualibet die, sex denarios, si interfucrit horis prout superius dictum est, et si
APPENDICE
facere noliet. quod capilulum possit poncre vicarium ad serviendum in ecclesia , ut dictum est per sex menses tantum.
Item , quod prepositus teneat quotidie duos clericos in sacris ordtnibus conslilutos qui desserviant dicte ecclcsie , quod si non haberet, quod administralores qui pro tempore fuerint, vel episcopus, qui pro tempore luerit, si aicti adminstratores nollent facere , vel essent in hoc négligentes, per substractionem distribulionum possint dictum prepositum compellere ad duos clericos ponendos ut supra.
Item, quod omnes personatus vel cauon ici possint committere sine pena bis in septimana et clenci scmcl in matutinis.
Item , quod quilibet canonicorum forensium qui non percipiunt fructus prebende sue et tamen sintde numéro, pcrcipiant quadraginta solidos pro vestiario annuatim et fructus prebende dividantur inter canonicos existentes in capitulo quod celebratur in craslino Assumptionis beate Marie, subtractis primo de ipsis fructibus quadraginta solidis predictis.
Item, quod sigilli capituli et instrumenta omnia dicte ecclesie et privilégia ponantur in quadam a relia in sacristia in qua sint très sere cum clavibns et unam teneat prepositus, aliam sacrisia et tertiam cantor, si rcsidentes fuerint, et si non fuerint residentes, custodiant cas très de canonicis residenlibus eligendis per canonicos residentes ; qui custodes non présumant sigillum apponere in aliqua charta vel littera , absque voluntate et assensu presentium canonicorum.
Item, si non servarent ea que sunt statuta in spiritualibus, non intelligimus quod non observantes ipso facto essent perjuri , sed nos et episcopi successores nostri qui pro tempore fuerint possint non observantes statuta predicta compellere per censuram ccclesiasticam ; et si aliquis venerit contra statuta lemporalia, non intelligimus ipso facto, ipsum perjurum, si raonitus per episcopum vel procuratorem seu procuratores , sese emendaverit infra mensem ; si autem admonitus per mensem ea non observaverit, intelligimus ipsum perjurum ex nunc; et si ali—
APPENDICE
5 'lC
qui» prcdictorum canonicnrum vel clericorum bénéficia lorum aul capellanoruni ex aliqua occasione predictorum stalutornm attentaverit appcllarc , quod appcllatio ipsius a dicio episcopo vcl successore suo , nullatenus adniitlalur, niai causa ipsius appellationis justa fuerit vel gravamen illatum fuent taie quod si probatum fuerit debeat legitiruum reprobari , quod gravamen coram arbitris communiter elcctis definiatur, tractetur et servetur.
Item, prccepit Dominus Alanus episcopus predictus quod nullus de prcdictis vel aliusqui protempore luerit, vel aliquis de clericis ipsius ccclesic vel sacerdos qui jam nunc sunt vel fuerint in futurum , machinetur per se vel per alium quod ccclesia in aliquo minuatur in fructibus vel possessionibus , et si feccrit ait excommunicatus, ipso facto , tune et nunc.
Item, quod si aliquis canonicus vel personatus non percipiens fructus prebendc venerit ad capitulum Sistariccnsis ccclesic , teneantur procuraratores ipsum procurare secundum quod ecclesia istud facere consuevit, quamdiu capitulum durabit vel capitula durabunt; et si casu aliquo contingeret aliquem declinare in dicta ecclesia , provideatur sibi, in cibis et avena, prima nocte cum duobus vel tribus equis et postea quamdiu ibi esset, haberet dis* tribuliones quotidianas tantum.
Item , statuimus quod duo eligantur vel umts ad recipiendos fructus prebende canonici mortui et eolligendo» denarios et alia pertinentia ad fabricant ccclesie et pro coperienda ecclesia et perficiendis vitris et campanis et aliis que fuerint in ccclesia faciendis.
Omnia autem et singula statuta supra dicta dominas Alanus Sistaricensis episcopus approbavit , dominus Mi* chacl de Mura prepositus P. Sacrista II. Me. Gantor, Magister Bonifacius Gtraudus de Podio, Guillelmus Juvenis, Bertrandus de Mura, Petrus Melosus, Johannes Laugerius, Brochardus Rostagnus sacerdos, omnes canonici Sislaricenscs, qui omnes corporaliler juraverunt statuta inviolabiliter observare et mandaverunt de omnibus predictis et singulis fieri publicum instrumentum.
Actum Sistarici in ecclesia sancti Tvrsi testes hujus rci
APPENDICE
sunt dominus Petrus Sacrisia, dominus H. Me. Cantor, Magister Bonifacius, Bertrandus de Mura, Guillelmus Rostagnus , Basilius Sacerdos, R. Juvenis et ego Michael de Momaiia publicus notanus constitutus a Domino Karolo comité Provincie et Forcalquerii , qui de mandato predicti Domini Alani dei gratia episcopi et predictorum canonicorum et ecclesiasticorum et sacerdotorum hanc chartam scripsi et signo meo signavi et ad majorem hujus rei firmitatem predictus Dominus episcopus et capitulum predictum presentem chanam sigillis suis sigillari feccrunt.
