CONSENTIS SUR LA DEMANDE DES TROIS ÉTATS DE PROVENCE
(M27, Î8 octobre. — Liv. vert, fol. 99).
Ludouicus tercius Dci gracia rex Jérusalem Sicilie du* Andegauie comitatuum Prouincie et Forcalquerii Cenomanie ac Pedemontis cornes , illustri Carissimo Germano nostro Karolo in dictis Prouincie et Forcalquerii comitatibus pro nobis vice Gerenti senescallis quoque et aliis otlicialibus, tam majoribus quant ininoribus per dictos
APPENDICE
comitatus et terra» ci» adjacentes, vbilibet constituas , quacumque prohemincncia dignitale ac oflicio fulgcant cl vtantur ad quos spécial et présentes peruenerint presenlibus scilicet et futuris cuilibetque seu locatenenti ipsorum fidelibus nostris dilectis graciant et bonam voluntatem. Veuicntesadnostre majesiatis presentiain reuerendissimi ac reuerendi in Christo Patres Aitnino archiepiescopus Aquensis, Robertus episcopus Sistaricensis neenon magnifici poternes egregii nobiles et bonorabiles viri Astorgius Dominus de Petra , Berlrandus de Grassa , Dominus de Albarno, Milites, Baudonus Dominus de Auraysono, Poncetus de Rosseto Dominus de Gardana , Raymundus Taloni prepositus Forcalquerii licenciatus in decretis Chrisloforus Raboyssii de ciuitate nostra Grasse et Johannes Malherbe de villa nostra Tharasconis fidèles nostri ambaxiatores oratores et nuncii ad nos missi ex parte dilectorum fidelium nostrorum trium statuum comitatuum nostrorum Prouincie et Forcalquerii predictorum culmini nostro reuerencialiter presentarunt quedam capitula supplicaciones in effectu continencia lactas nomme et pro parte ipsorum triuin statuum, prelatorum videlicet, baronum, nobilium et vniuersitatum dictorum comitatuum in quorum capitulorum pede cujuslibct scu fine decretum nostrum ficri et apponi humiliter postularunt cuilibel eorum capitulorum seu supplicacionunt respondendo cuibusquidem capitulis seu supplicacionibus in nostro consilio visis lectis et super eis ipsius nomine consilii matura dcliberacione prehabita in eorum seu earum pede cujuslibet responsiones nostras decretari fecimus et apponi. Quorum capitulorum et decretorum seu responsionum ténor sequiç tur sub biis verbis.
I. Las esposicions supplications et requestas fasedovras al rey nostre très redotable sobeyran senlior per los senhors embassadors elegitz ad annar a sa presencia de par los senbors dais très estais de sos contatz de Proucnssa et de Forcalquier en nom de tôt lo pays.
Et premieramens que con lo sia causa que diverses habuses se l'assan en la taxacion de las letras patens de la cort
ÙGO A PP INDICE.
maior per lu juge mage taxant las plus que non es cosiuniat supplicaran al rey nostre ditsenhorque li plnssa prcucsir et ordenar que la taxacion non si fassa si non juxta que es hagut ancianamcnt acostumat et per aquclla causa far regardar larchiui en lo quai sitrobarala laxacion antigua la quai li plnssa far obseruar et ordenar et comandarque cascun en lo dit regestre si deia métré en larchiui et atressins aquel que a lo juge mage quar depueys que el ba lo dit ollici non en ya volgut métré degun non obstant que ayssins sia agul ordenat.
Ténor responsionis illi j acte . Comitatur fratri et locumtenenti regio quod antiquam taxain iu archiuo descriptam (aciat obseruari, et simililcr regestra de quibus in articulo fit mencio singulis annis et processus quoscumquc majoris audilorii et curie judicis majoris per senleuciain terminatos in archiuo facial reponi.
II. Aliud capitulum. Item que lo juge mage sia tengut de tenir corten lo palays dAys et non en son hostal per causas rasonablas.
Responsio illius. Fiat ut petitur.
III. Capitulum seauens'. Item que dengun del conselh real non ausc ne deia secretamcnt ni publicameni davssi auantauocar en calque cort que sia denfra lots dits coniatz de Proucnssa et de Forcalquier per tolre los grans abuses de justicia et an autrament que sen segon et si degun ni ama que fezes lo contrari ipso facto sia reuocat de son ollici et cncorra pena de cent lieuras per cascuna ves.
Ténor sue responsionis. Fiat sub pena priuacionis officii et centum librarum.
IV. Aliud capitulum. Item que lo juge magi de premiaras appellacions los maistres racionals et presidens de la cambra non sian presentz en la maior cort quant sagira de causa en la quai aurian donat sentencia et als appellans al rey quant sera fora de son pays sia donat espasi de Ires mes per lo mens.
APPENDICE
llesponsio. Fiat ut pclilur tam de judicibus quod nullam vocero habeant in causis in quitus prononciauerunt neque sint présentes in decisiones neque cum tractabitur de causis illis quam de temporc appellamibus concedendo ; et hoc rege in hoc regno resiaenle vel alibi secundum locorum distanciant.
V. Aliud capitulum. Item que per inquisicion condempnacion ho autra causa deguna persona de Prouensa ho de Forcalquier non deia esser gaiada en arnes, caualz darrnas ni en bueus darayrc sinon en deffalhiment de altres bens juxta lestatut Prouensal.
Responsio. Fiat ut petitur.
VI. Capitulum aliud. Item que deguna persona de qualque conuicion que sia stat ho prohcmincncia non ause ni puesca esser trach in juysi sinon davant son juge ordenari dcl luoc del cap de la viguaria et baylia al quai deu respondre si non per via dappcllacion et tollent la maniera novellament introducha dels senhors dal conselh real
lus cals souen autreian letras per trayre las causas a si afferens que lo prince quand sagis de causas de fremas veusas e semblablas personas ho aultrament alcun autra aflavre ambe potent ho entra potens es juge et autrament en diuersas manieras cum clam nisi causant fazent litigar dauant ellos las partidas non sensa greuge daquellos que ayssi sou tratz en rompament de lurs appellacions ordenarias et preiudici de diuerses anciens priuilcgis et infirmacion délias ordonensas souen sus aysso fachas per lo senbor en diuerses conselhs générais li plassa ordenar et comandar que degun non dega esse trach fora de son juge ordenari a instancia de qualque persona que sia deguna non exceptada ni autrament per lo ollici de la cort ciuilment ni criminalment sinon per via dappeilacion como dessus et reuocar tôt quant que série fach al contrari et aqucls que ayssins scricn agutz tratz remetre tolalmenl a lur juge ordenari.
Responsio. Seruentur priuilegia et statutum super foro
APPENDICE
ordinario concessa et quoad personas miserabilcs seruetur juris disposicio vidclicet quoad illosqui vcre misera biles dici possunt secundum jura et determinaciones doctorum quoad ultimam partem de non conueniendis nisi quorum ordinarie etiaro criminalitcr, etc. Fiat nisi propter crimi- □is enormitatem seu potenciam delinquencium aut aliatn causant a jure aprobatam esset aliter faciendi et etiam nisi essent crimina de quibus de jure majus tribunal princip s posset cognoscerc nisi priuilegia per predccessores regios concessa etconfirraata vel concessa ba ocrent incontrarium que rex vult et mandat seruari.
VII. Item que li plassa mandar tenir et seruar per los ollicials tant utaiors quant ntenors des dichs contatz de Prouensa et de Forcalquier los autres statuts Prouensals fatz et ordenatz per los princes et senhors passais per lo ben de la causa publica bon stat de sa senhoria et de los sobgies delà ditz pays a ordenar que a requesta del dit pays ho particulars persouas daquel de son archiu los aichiuaris los deian trayre et tabcllionar als despenscs dels requerens ho requerent als cals avssint tratz et label lionatz per tôt lo dit pays se deia fc adbibir plenaria en juysi et fora.
Responsio Mandcntur statuta de quibus in capitulo fit mencio per officiales obseruari et quo ad secundum de extractione fienda per archiuarios fiat decreto tamen et ordinacione magistrorum racionalium procedente, alias, fides non adhibeatur transsumpto qui magistri racionales ita facere et dominis archiuariis injungere debeant et teneantur.
VIII. Item que totz officiais maiors et menors davant que intron in lurs officis sian tengutz et deian prometre et jurar de tenir seruar et gardar durant lo terme de lurs officis totz preueleges, libertatz, franquesas , gracias, conuencions, immunitatz, capitols de pas, editz, statutz, vses et bonas costumas del dit pays en general ho en spécial et en denguna maniera non contrauenir -, et si per auen-
APPENDICE
tura scienlment ho ignorantmcnt sescalnaua que se fessan lo contrari cl requis! non ho revocauan et tornauan al permier sial lais ayssins contrafasens per non officiais saian et de fach sensa autra dcclaracion saian reuocals de lurs ollicis el ad ellos non si pnesea ni deia hobesir ni jamays non puescan essor adniesses ad officis en lo dit pays et dcl greuge, intéresse, dampnagc ho despensa que ayssins donat aurian, sian tentgutz et deian star a rason a partida.
Responsio. Fiat sicut et consuetum est si contrarium fecerint puniantur per superiores- officiales priuatione otiicii vel gaiorura juxta casus exigenciam el penam ceutuni librarum incurrant si scienter contra fecerint et requisiti non reuocarcnt.
IX. Item quar diuerses habuses si son fach el fan tôt jorn per los comessari» de la cambra de la rason en greuzes et dampnages dels sobgietz contra los quais comessaris ses facha querela en diuerses consellis générais li plassa ordenar un ho des comessaris a ausir las querela» de tos aquelles que sen compianhiran et senlonnar de tais habuses el greuges et aquclos que troubaran colpables cotnpellir per capcious de bens et de personas et esmenda et satisfaction favre ad aquelos de qui si trobaran ren auer extorquit ni exigit boira rason et los priuar de comession et punir per tal maniera que sia exemple als autres.
Responsio. Mandetur olficialibus cuiuslibct capitis vicarie seu bajulie ut desimilibus excessious informationes recipiant et processus forment quibus faelis Domino locumlcncnti et consilio portent, qui si per in forma tiones assumendas eisdem constct taies comissarios deliquisse punial et castiget rigide sic quod eis cédât ad penam et ceteris ad terrorem et ulterius ad exercilium comissionis non admittantur.
X. Item que los officiais maiors ho menors non deian degunas letras que conlrauenguessan als ditz priuileges, iibertatz, franquesas, gracias, immunitatz, conucncions, capitolz de pas, editz, statulz, vscs et boitas costumas
APPENDICE
dal dich pays excequtar ni a cxc(|ucion mandar en neguna maniera, et si lo conlrari l'asian et requist non ho reuocauan per non officiais sian et ipso facto de lurs offices sian reuocatz al quais non puescan esser retornaiz en neguna maniera.
Responsio ipsius capituli. Opposito de priuilegio et constito , officialis non excequatur laies literas nisi prius consulto rege vel ejus locumtenente et si conlrarium fecerit pro non facto habeatur.
XI. Item que li plassa ordenar que dayssi en avant los officis non sy venclan per los grans greuges que en supportan los subgies et que sia licit als sendegues et conselh de cascun lucc non deuer acceplar ni recebrc tais que aurian comprat officis et vendrian per intrar en aquelz ni ad ellos nobesir en deguna maniera.
Responsio. Placet régi quod officia de ceiero non vendantnr et vbi conlrarium lieret non admitiantur ementes ad officia.
XII. Item que degun home de gleysa non ause tenir principalment ni per luectenent oilici temporal qualque sia, ni qualque non, como ni deu , juxta los statutz Proucnsals.
Responsio. Fiat de officii in personis ecclesiasticis de jure vetitis et que per ecclesiasticos viros non debent de jure cxerceri.
XIII. Item que con sia causa que los maislres racionals auian fach ordenansaque los clauaris reals dels ditz contatz de Proucnsa et de Forcalquier de tos los officialz deian retenir la tersa part de lurs gages de lurs officis del permier argent que vendra a lurs mans delz prouens per pagar als ditz maislres racionals que es contra forma antigua et bona costuma et redonda en gran oppression dels sobmesses quar
Suant los gages son amenuas als ditz officiais dais quais euon viure et de lautra part compran los offices de nécessitât et per rason couen con viua que els ho tragan ho estor-
quistan dal sobgies per vna via ho per autra; et per so supplicaran al rey nostre dit senhor que li plassa tal orde- □ansa facha et detraetion de gaiges reuocar et la causa al premier estât tornar per ostar los greuges de susditz.
Responsio. Reuocetur hec ordinacio et ut magistri racionales solucionem suorum stipendiorum consequantur, corrigantur habusus ollicialium ordinariorum et prouideatur quod prouentus curiarum non fraudentur.