PIÈCE G
Voici les plus anciens statuts de corps de métiers dans une des grandes villes du Midi, Toulouse (Archives municipales de Toulou.te, H. H., 1, f« 23).Les copies ont été faites et coUationnées par M. Vignaux, archiviste de la ville de Toulouse. Voir le Compte rendu du Congrès des Sociétés savantes tenu à Toulouse en 1899, p. 174 et suiv.
Statuta Gorderiorum
Notum sit cunctis tam presentibus quam futuris quod quidam probi hominés corderii Tholose venientes el comparentes coram consules Tholose hostenderunt et dixerunt eis quod probi homines corderii de Tholosa ad magnam utilitatem comunitatis Tholose et ad evitandum periculum [un blanc dans le texte) volebant statuere cum quedam lièrent in fraudem oîCicAï cordarie in Tholosa et in periculum comunitatis ville Tholose que facienda nostre curie. Quod de cetero nullus corderius Tholose faciat nec fieri faciat cordas ad opus locorum de minus x brachiarum adaulnam mercatoris Tholose de longo et quod siant de iin°'^ filiis. Item cordas de squenalibus de aliis x brachiarum de longo. Item cordas de tribus obolis de aliis x brachiarum de longo. Item cordas de pencheriis de aliis x brachiarum de longo. Item guisalles de x palmis de longo et lasum.Item quod nullus eorum sit ausus operare estopas lini nec cabellos nec pilum yrcii ; quod aliquis illorum non sit ausus operare nec facere de nocte de predicto officios ullo modounde deprecantur predictos consules jamadicti probi homines quatenus ad magnam utilitatem tocius comunitatis Tholose et ad magnum periclum evitandum ; ac ut serus nec dolus ibi non valeat fieri eorum Judicio cognoscant et statuant predicta per tanlum tempus quantum cognoverit a talibus faciendum et quod uii^' probos homines quos ipsi probi homines per bajulos helegerant Petrum Bajuli et Petrum Aurerii et Petrum de Abbata et Poncium Durandi per bajulos confirment ac illam peuam ibi imponant quam eis videbitur imponendam.
Quo audito predicti consules urbis et suburbii Tholose, videlicet Bernardus Hamundus, Barrarus Matheus Boquini, Bernardus de Serris, Ramundus de Murato, Bernardus Reynali, Petrus Ramundi de Ëscalquenchis, Guillelmus Petrus Pagesia, Vilalis Guillelmi, Ramundus Ansberguerii Guillelmus de Rippis pro se ipsis et aliis eorum sociis ejusdem consulatus intellectis etiam verbis quam predicti probi homines corderii proposuerant coram ipsis et inquisita verilate super hiis et toto hoc negocio, statuerunt quod de decem annis continue venienlibus quod aliqui de corderiis Tholose nonfaciant nec (leri faciant cordas ad opus locorum de minus x brachiarum de longo ad aulnam mercatoris et quod fiant de iiii**'* fîlis ; item cordas de escalibus de aliis x brachis
de longo; item cordas de tribus obolis de aliis xbrachiarum delongo ; item cordas de pincheneriis de aliis x braciiiarum de longo ; item guisalles de x palmis de longo et lassum ; item nullus corderius Tholose sil ausus in predictis decem annis operare nec facere operare eslopas lini nec cabellos nec pilum yrcii nec sit ausus operare nec facere operare de nocte de predicto officio de predictis x annis uUo modo. Et quod si aliquis illorum corderiorum contravenerit, in xii denarios tholosanos puniatur de quibus sit medietas comunitatis Tholose et alia medietas illius qui hoc denunciaverit vel detulerit consulibus Tholose vel cuique corumdem. Et confirmaverunt ipsi consules predictos iui<>' probos homines bajulos ad unum annum, scilicet Petrum Bajulum et Poncium Auterium et Petrum de Abbaciaet Poncium DurandumSad hoc faciendum et in capite primi anni quod bajuli heligant alios iin<*' probos hominos qui sint bajuli alium annum et sic teneatur et fiât donec dicii anni complean* tur. Hoc fuit ita a predectis consulibus sic cognitum et probatum xiii diem «xi* tus inensis decembris, régnante Philippo rege Francorum, Alffonso] Tholosano comité, Rertrando episcopo ecclesie, anno incarnationis domini m* ce® lxx^ Hujus cognilionis et judicii et statuli a predictis consulibus sic probati sunt testes ipsi pronom inati consules ; sunt etiam inde testes Odo de Ruppe et Petrus Polinus et Amaldus deSancto Johanne et Arnaldus de Messallo et Ramundus de Mossenquis qui hanc cartam scripsit mandato consulum predictorum. Istud translatum transtulit Poncius Armanus ex illa carta quam Guillelmus de Mossenquis scripserat eisdem \erbis et rationibus mensejunii, régnante Philippo rege Francorum, Alfonso Tholosano comité, B(ertrando) episcopo anno m® cc<> lxx° primo ab incarnatione Domini. Hujus facti translali sunt testes Petrus Pictavini et Ramundus de Gratia notarii publicii et idem Petrus Armanus qui hoc scripsit. Ego Petrus Piclavini suscripsi Ramundus de Gratia suscripsi. Hoc translatum translulit Ramundus de Villanova publicus Tholose notarius ex alio quod Poncius Armannipredictus scripsit eisdem verbis et rationibus mense Julii, régnante Philoppo Francorum rege, Bertrando Tholosano episcopo, anno ab incarnatione domini u^ cc^ lxx® \m^. Hujus Facti translati sunt testes Jordanus Barravi et Bertrandus Michaelis publici norariiet idem Ramundus de Villanova qui hoc scripsit ; Jordanus Barravi subscripsit ; Bertmndus Michael subscripsit.
Archives municipales de Toulouse, H. H., 1, f° 44.
Statuta Tegulariorum
Noverint univers! présentes pariter et futur! quod Arnaldus Milhasserius et Guillelmus de Lissaco bajuli ofHcii tegularie Tholose et Poncius de Villa nova, Petrus Martini, Petrus Ovelherii, Arnaldus de Caramanno,Petrus de Podio, Nicholaus de Lacu, Guillelmus de Caramanno, Guillelmus de Burgo, Petrus Amelii, Ramundus Carruguarii, Ramundus Beyronha, Ramundus Martini, Guillelmus Martini, Guillelmus Johannis tegularii Tholose constituti in presencia dominorum consulum Tholose sup[>licaverunt pro se et nomine aliorum tegulariorum Tholose qui lune présentes non erant dominis consulibus ante dictis, videlicet Arnaldo de Monielolino, Roberto de Devesia
1. Les noms des baillis ne sont pas orthographiés de la même manière que dans la première partie de la charte.
488 LIVRE m
Johanne de Trageto, Guillelmo de Blanhaco, Petro de Prinhaco, Guillelmo Ramundi de Garrigia, Petro de Porlallo, Magistro Guiilemo de Amatis cum cura et cognitione mecanicarum artium seu fabrilium operarum seu que sint in civitate et suburbio Thoiose divescanlur ad dictes dominos consules pertinere. Et quia interest reipublice universilatis urbis et suburbii Tbolose quod artifices dictarum artium in corum officie fideiiler operenlur et curantes in melius emendentur ut via et oportunitas paccandi eisdem artifîcialibus procludatur et ne facilitas venie eisdem in scutarium tribuat delinquandi ut ad honorem Dei omnipotentis et piissime gloriose Virginis matris ejus et sancti Stepbani et beati Saturnini martirum et tocius collegii beatorum et ad utiiitatem tocius rei publiée et omnium civium universitatis Thoiose adderent quemdam novum articulum infra scriptum articulis statutorum et stabilimentorum vel ordinationum officii tegularionim predictorum concessis diciis tegulariis* ac ordinatis per predecessores consules dominorum consulum predictorum contractis seu scriptis in quodam instrumente publico confecto mandate dominorum consulum predictorum qui tune erant per manum Magistri Arnaldi Bonini publici Thoiose notarii ut prima facie apparebat tenore vere dicti novi articuli talis est.
Consules urbis et suburbii Thoiose videlicet Arnaldus de Monte Totino, Robertus de Devesia, Johannes de Trageto, Guillelmus de Blanhaco et Petrus de Prinhaco, Guillelmus Ramundi de Garrigia, Petrus de Portalli, Magister Guillelmus de Amatis, pro se ipsis et aliis eorum sociis consulatus absentibus, sedentespro tribunali, ad supplicationem dictorum tegulariorum, et volentes prospicere utiiitatem rei publiée urbis et suburbii Thoiose et omnium civium universitatis ejusdem addiderunt in articulis contentis in ofûcio predicto et etiam ordinaverunt et statuerunt quod tegule plane et teguli concavi fiant bene et tideliter absque aliqua fraude et tempore congruo et de terra apta det bene mazerata seu conculcata pedibus arbitrio bajulorum dicti officii et non de terra torrata seu minus apta arbitrataque per Biyulos dicti officii dicte tegularie teguli frangantur et destruantur per bajulos antedictos et ad arbitrium eorumdem,etsi dicte tegule \el teguli torratevel torrati seu congelati per aliquem de tegulariis Thoiose inserantur seu in fornace panerentur, ad penam teneanturin instrumente predicto confecto per manus dicti magistri Arnaldi Bonini dicti tegularii teneantur et nichilominus dicte tegularie et dicti tegularii denegati seu decerti frangantur et destruantur per bajulos an te dictes. Quibus ita ordinatis ac concessis Arnaldus Milhasserii et Guillelmus de Lissaco, bajuli predicti,constituti personaliter coram dominos consules ante dictes qui nunc sunt consules promiserunt bene et fideiiter dicta ordinata et statuta predieti officii seu ministerii servare et servari facere juxta eorum posse bona fide et alia que ad dictum officium seu ministerium utilia videbuntur. Predicta autem omnia et singula ordinaverunt et statuerunt domini consules supradicti, non intendentes domino nostro régi Francorum nec ejus juribus prejudicium facere necin aliquo derogare, et si quam predictis omnibus et singulls supradictis vel aliquo predictorum facta fuerint ea voluerint pro infractis et cassutis haberi penitus et pro nuUis, retinentes sibi consules memorati et eorum successoribus protestatem et iicenciam in omnibus et singulis supradictis corrigendi et interpretandi emendandi prout eis vel eorum successoribus videbitur faciendum. Postquam ibidem dicti tegularii qui présentes erant, videlicet Petrus de Villanova, Petrus Martini, Pe-
irus Ovelherii, Arnaldus de Caramano. Poncius de Podio, Nicholaus de Lacu, Guillelmus de CaramaDo et Guillelmus de Burgo. Petrus Amelii, Ramundus Garriaguerii, Ramundus Beyronha, Ramundus Martini «, promise* runt dictis consulibus supradictis universa et singula superius ordinata et statuta tenere, servare et facere servare prout eis erit possibiie et melius comode potuerunt boDa fide.
Hoc fuit factum, ordinatum in presencia dictorum dominorum consulum octava die mensis februarii, régnante Filippo rege Francorum et Hugone episcopo Tholosano, anno ab incarnatione domini m« cc° xc?. Hujus rei seu ordinacionis sunt testes Magistrer Arnaldus de Ponte de Burgo et Magister Ramundus de Sancto Martino jurisperiti et Ramundus Martini notarius et Ramundus del Toron cultellarius et Johannes Bernardi de Monte Bruno publicus Tholose notarius quod scripsit presens publicum instrumentum mandato dominorum consulum predictorum et ad majorem flrmitatem omnium premissorum et ad faciendam fidem in posterum de eisdem perpredictos dominos consuies urbis et suburbii Tholose sigillum eorum curie autenticum huic présent! publico instrumento fuit appositum et appensum.
Archives municipales de Toulouse, H. H., 1, f<* 47.
Statutuu Tegulariorum.
Noverint universi quod cum cura et cognitio mecanicarum artium seu fabrilium et in dictts artibus in civitate et suburbio Tholose opérantes ad Tholosanos consuies disnoscatur pertinere et ministeriales seu artifices delinquentes in quibuscumque de predictis operibus peccaverit corrigere et errantes in melius emendare, est quare etiam interest reipublice universitatis urbis et suburbii Tholose predicti artifices predicte artificis fideliter operentur; et quod omnis via et opportunitas peccandi eis procludatur ne facilitas veniet eis in scutarium tribuat delinquandi,idcirco adhonorem Dei omnipolentis et gloriose Virgin is ejus matris et tocius curie celestis et sancti Stephani protomartiris et sancti Saturnini et ad utilitatem tocius rei publice et omnium civium Tholose, domini consuies urbis et suburbii Petrus de Castro novo, Imbertus Berengarius Barravi, Poncius Durandi de Ponte, Petrus Raynardi notarius, Petrus Garabordas Ramundus Geraldi de Portallo, Carbonellus de Prinhaco, Arnaldus Vasco de Lussano, pro ipsis et aliis eorum sociis ejusdem consulatus absentibus,yolentes consulere et prospicere utilitati et indempnitati rei publice universitatis Tholose, ordinaverunt et statuerunt quod in officio seu ministerio tegulariorum Tholose duo vel très bajuli,in imitatione consulum, anno quolibet heligantur qui regant et gubernent utiliter ministerium et opérantes in ministerio seu ofllcio supradicto. Item ordinaverunt et statuerunt quod quilibet tegularius quando faceret legulam in suis tegulariis assendat supra quamlibet teguiam dum eas faciet et eam cum suis pedibus primat seu calciciet ideo ut plus valeant et sint melioris forme. Item ordinaverunt et statuerunt quod in qualibet furnata tegule plane non ponant in furno tegulas seu infurnent nisi decem seliones tegularum planarum ideo ut tegule melius decequantur. Item ordinaverunt et
1. H y a quelques dilTércnces entre ees noms et ceux qui se trouvent au commencement de l'acte.