I. De la cité (civilas
Sous la domination lombarde^ comme sous Fempire , les villes restèrent inséparables de leur territoire. Les termes y qui y dans les sources historiques , servent à déterminer cette situation , donnent lieu à beaucoup de confusion.
En général, toute ville importante , avec son territoire, forme le ressort d'un judex (duc ou gastalde) : civUas (dans le sens étendu), judiciaria^ territoriumy fines O.
(1) p. DiAc, 11^ 32. UDusquisque enim dueum suam civitatem obtinebat. Voy. plus haut, p. 4i, note2. — Codex CaroL ,îi'^&d{&p.Cenni, Mon. dominât, pontif. T. 1^ ep. SRS). Le Pape se plaint de Raginald, « dudum in ccutello Felicitalis, Casloldio, qui niinc in Clusina civitate dux esse yidelur. -^ Liutpr. Leg , III, 2.... et fnerit pulsalus aat per Principem, aut per iudicem civitatia, etc. — Id., IV, 9. <» Si quis in alia civitate caussam habuerit, simililer yadat cum epistola de iudice suo ad iudi' eem, qui in loco est^ etc., la suite plus bas, al. 2 de cette note in pr. Une ancienne formule, de répoque franco-lombarde (ap. F. Waltbr, Corp. jur. germ., T. I, p. 769, sons la loi citée) explique très bien le sens de civitoê et de index : « Petre Cornes, te appellatMartinus, quod ipse venit cum Misso, aut epistola de euo Comité bô. ic, quod faceres sibi iiisliciam de Donato qui habitat infra tuum eomitatum et tu non fecisti ibi iusticiam infra octo dies. « — Liutpr, Leg., V, 6. Si quis sine voluntate Régis in qaaiicumqae civitate contra iudicem suum seditionem levaverit, aut aliquod malum fecerit, vel eum sine régis iussione expellere quaesierit; aut alteri homines de altéra citnto/e contra aliam civitatem, aut alium tudtcefii, etc. Cp. la formule (ap. F. Waltea, Corp, jur. germ., T. I, p. 775, sous la loi citée), où : • tu levasti sediâonem contra tuum comitem «, « tollere de comitatu •, <« levaverunt sedicionem contra bomines de civitate Cremona vel contra comitem de Mediolano, etc. — Liutpr. Ug.^ V, 13; VI, 26, etc. — Rach. Leg., J 6. — P. Duc, V, 56. Hic dum dux csset in Tridentina civitate, cum comité Bajoariorum , quem illi Gravionem dicunt , qui Baazanum et reliqna caetella regebat... se intra Tridentinum eaateUum rebellans communivit... subito Alachis cum suis civitatem egressus, régis castra {>rotivit. — M., III, 5!9. Agilulf, dux Taurinensium civitas. — Id., IV, 5, Gaidulfus yero Pergtmentio dux in civitate sua Pergamo rebellans.
Liutpr. Leg., IV, 9 qui in loco est : et si ipse index ei iustitiam intra octo
dies minime fecerit ad distringendum, aut non compleverit, componat illi, qui caussam suam reclamaverit, solid. XX, et Régi sol. XX. Et si lalis caussa fuerit, quam deliberare minime possit, ponat constitutum, et dislringat hominem illum desubsua iudidaria, intra XII. dies in prsesentiam Régis venire. Cp. la form. qui sait la loi. — Liutpr. Leg., V, 15. De servo fugace, et advcna homine, si in a<ia iudiciaria inventus fuerit, tune Decanus, aut Saltarius, qui in loco ordinatus
La ville proprement dite, entourée de murailles, s'appelle civitas (pour la distinguer de la civitas=judiciaria^ nous l'appellerons civitas dans le sens restreint), urbsy castrum^ castellum (O.
fuerit, comprehendere eum debeat, et ad Sculdahis suum perducat.Et ipse Scuidahis iudici suo consignet : et ipse index potestalem habeat, eum inquirendi, unde ipse est. Cp. la form. (F. Waltes, Corp. jur. germ., T. I, p. 779, sous la loi citée). — Aist. Leg.^ § 15. Et hoc diffînimus^ ut poslquam iussio Régis fuerit in exercitti ambulandi, et constituto posito ad monitionem faciendam^ nullus présumât fideîussorem aut debitorem pro quacumqae caussa pignorare. Et si de una ludiciaria fuerit, ad dies duodecim, antequam cat ad exercilum, sit quietus, etiam duodecim dies posteaquam de exercitu fuerit reversus. Si autem de aliis ludiciariis fuerit, spatium sit ad dies XXIV. etc.
P. DiAc, 111,50. Nomina autem ca«frorum, quœdiruerunt (les Francs) in terfntorio Tridentino ys\A sunt... et duo in Alsuca, et unum in Verona. Ainsi territorium est synonyme de civiUu dans le sens étendu, qui comprend sous elle les petites villes et localités du ressort.
P. DiAc, V,28. Quamob causam Opilergium... eorumque qui ibi aderant finest divisit. — Liutpr, Leg.,!, prol.... una eum omnibus ludicibus de Austriae et
Neustrise partibus, et de Tusciae /(m'6u«. — Id., II. prol. — Rach, Leg.^ prol
ludicibus, tam de Neustrise^ quam de Âustriœ, vel de Tuscise finibus^ etc. — « Venerunt in nostram prœsentiam sanclissimi viri..., altercationem inter se habentes de Diocesis, Ecclesiis , et monasteriis in finibus Senensis territorii ejusdem civitaiis. Doc. de 715, ap. Mubatobi, ArUiq, ital, T. VI, p. 567 D.
Voy. de plus nombreux exemples, ap. Bbtbmann-Hollwbg, Urspr.der lomb. Stàdtefreih, ,p. 61 sq., et G Hegel, Gesch. der Stàdieverf v. liai., T. I, p.i52, 4t7i et surtout les citations quMI extrait, p. i76. de Bbunbtti, Cod. diplom,
(1) P. DiAC, III, 17. A rapproche des Francs « Langobardi ver6 in civiUUibtis communientes se, etc. » — Id., IV, 29. Qua de causa Agilulfus rex egressus Mediolano mense Julio obsedit cwitatem Cremonensem. — Id., IV, 4^7 Igitur Rothari rex , Romanorum civitaieg ab urbe Tuscise Lunense.... usque ad Francorum fines cepit. Opitergium quoque civitatem... expugnavit et diruit. — Id., V, 29 (Romoald) contribuit... Sepianum, Bovianum, et Iserniam, et alias eum suis territoriis civUates. — Id., V, 56. Brexiana civitas,., ducatum Brixiœ. —Edict. Rolh,^ § 176. Leprosus... expulsus sit à civitate^ vel a casa sua. Id.^ § 248. Si quis per murum castri aut ci'c;itate^ sine notitia ludicis sui exierit... etc.
P. DiAc, II, 51... in urbe Ticinensium. ~- Id., V, 2... Taurinensem urbem peleris. Id., ni, 50. (Agilulf) se intra Ticineruem ur6em munierat. — Liutpr. Leg., V, 4. Papa urbiê Romœ, qui in omni mundo caput ecclesiarum Dei et sacerdotum est.
La ville de Crème conserva pendant tout le moyen-âge le titre de Castrum. — P. DiAC, m, 50. Nomine autem castrorum^ quae diruerunt, etc.. Haec omnia castra, eum diruta essent a Francis, cives universi ab eis ducti sunt captivi. ^ Id., IV, 58. Intra murorum forojuliani castri munivit septa (la duchesse Romilda)... Communierunt se quoque Langobardi et in reliquis castris, quœ his vicina erant... pari modo etiam in reliquis castellis. ~ Edict. Bothari, § 248.
Voy. d'autres exemples chez les auteurs cités dans la note précédente in fine.
CoDforméinent aux coutumes de FEglise, presque chaque ville avait son évéque. La circonscription politique se confondait ^ en général , avec la circonscription ecclésiastique. Le diocèse avait presque toujours retendue de la cité (dans le sens général). C*est ce que démontre parfaitement le procès des églises de Sienne et d'Arezzo : Tévéque de Sienne réclamait des paroisses, situées dans le territoire de Sienne et passées sousja juridiction ecclésiastique de révéque d'Arezzo , parce que , dans les premiers temps qui suivirent la conquête lombarde (^), il n'y avait pas d'évèque élu de Sienne.
Les diocèses restèrent donc , à quelques exceptions près , sous les Lombards , ce quils avaient été sous les Romains.