QUINZIÈME SESSION. LES CANONS
Au sujet des évêques et des clercs qui vont d'une ville à l'autre, on doit
au primat de Carthage : Perlât um est ad nos quod sanctus Liberatus, episcopus primse sedis provincix Byzacenx, beatitudinis vestrx de nominc nostro querelam movisse videatur. Et satis mirati sumus ejus sanctitatis prudentiam de nobis, qui, contemptis facullatibus nostris, ut a conditione liberi efficeremur, Deo nostro servire decrevimus, mentioncm facere juberet diceretque quod conditione Byzacenx provincix teiteamur obstricti, cum constet nos de diversis locis africanis, vel de transmarin is, ad hune nostrum locum in quo esse videmur, congregatos fuisse et nunquam alicui pbnoxios fecisse... Monasterium enim in quo, Domino protegente, esse videmur, sumptu parenlum nostrorumt vel aliorum religiosorum fundatum esse firmamus. A sancto Rcparato, episcopo Puppianensi, provincix Proconsularis, dedicatum esse non silemus ; et quousque proprium episcopum hxc sancta Ecclesia Carthaginensis haberet sustinuimus. Mansi, op. cit., t. vm, col. 653. Le privilège des fondateurs était hautement proclamé de faire faire la dédicace de leur église par l'évoque de leur choix et de soumettre le monastère à la juridiction du primat ou de tout autre évêque. La lettre de l'abbé Pierre énumère un certain nombre d'exemples bien choisis : Currente justilia, a jugo nos clericorum, quod neque nobis, ne que pa tribus nostris, quis quant super ponerealiquan do tentavit erueredigneris. Nam docemus monasterium de Prxcisu, quod in medio plcbium Septiminensis Ecclesix ponitur, prxtermisso codent episcopo vicino, Vico. Asteriensis Ecclesix episcopi consolationem trahere, qui in longinquo positus est. Et Baccense monasterium, quod Maximianensi Ecclesix vicinum est, ad consolationem Primatis Byzacenx provincix se conferre. Nam et de Hadrumetino monaslerio nullo modo silere po s sumus qui, prxtermisso ejusdem civitatis episcopo, de transmarinis partibus sibi semper presbyteros ordinaverunt. Et cum sibi diversa monasteria, ut ostenderent liber tatem suam unicuique prout visum est, a diversis episcopis consolationem quxsierint ; quomodo nobis denegari poterit, qui de hac sede sancta Carthaginensis Ecclesia qux primatum tnlius Africanx Ecclesix habere videtur, auxilium quxsivimus ? Mansi, loc. cit. Une autre pièce faisant partie du dossier lu au concile était une charte concédée par un primat de la Byzacène, nommé Boniface, à un monastère de nonnes. On y lisait ceci : Vestrx sanciimonix libellum recipiens dum intente percurrerem atlentius auscullavi quid in se contineret. Quaproptcr reciprocum prxmittens salutationis obsequium, insinuo, semper servorum Dei vel ancillarum monasteria liberum habere arbitrium a conditione omnium clericorum ; quorum priscorum Patrum sequentes ritum, etiam vestrum monasterium hoc habere et in vobis manere in xvum. Unde per hanc vos auctoritatem duximus commonendas ut licentiam habeatis unde volueritis spiritalem sumere cibum, libérant in omnibus facultatem habentes. Si quis autent contra hoc salubre venire voluerit prxceptum, rigorem illico sentiat ecclesiasticum. Ergo, ut superius connexuimus, hanc vobis attribuimus licentiam, ut quemvelitis vobis corrogetis presbyterum, qui vobis in monaslerio peragat sacrosancta, et illa qux ad normarn pertinent unitatis eclebranda usque in perpetuum. Et si quis presbyterorum ibidem in monasterio divina celebravcrit mysteria, ipsius primatis altario Domini nomen rccenseatury ut jurgiorum semina in omnibus carcant. Dcus vos in timoré suo conservet, quod oramus. Data sub die kal. Maii XXI gloriosis*
leur appliquer les canons qui ont été décrétés à leur égard par les saints Pères *.
simi régis l'rasamundi. C'est à la suite de ces lectures et en conséquence de la situation qu'elles exposent que le concile promulgua le décret suivant : Erunt igitur omnia omnino monasteria sicut semper fuerunt, a conditione clericorum modis omnibus libéra, Mansi, op. cit., t. vin, col. 656. Neuf années plus tard, en 531, un autre concile deCarlhage reprendla question des exemptions monastiques. Félicien de Ruspe ayant demandé au concile s'il doit maintenir les privilèges d'immunités accordés par son prédécesseur Fulgence à un monastère du diocèse, l'évêquc Félix de Zactara, en Numidie, s'exprime ainsi au nom des Pères assemblés : De monasierio abbatis Pétri, ubi nunc Fortunatus abbas constitutus est, quse, temporibus sanctx mémorise Bonifacii, in universali concilio [Africse), nobis etiam prœsentibus, acta sunt, inconvulsa permaneant. Caetera vero monasteria etiam ipsa libertate plenissima perfruaniur, servatis limitibus conciliorum (— canonum ?) suorum in hxc duntaxat, ut qaandocumque voluerint sibi clericos ordinare, vel oratoria monasteriis dedicare, episcopus in cujus plèbe vel civitate locus monasterii consista, ipse hujus muneris gratiam comptent, salva libertate monachorum ; nihil sibi in eis prxter hanc ordinationem vindicans, neque ecclesiasticis eos conditionibus, aut angariis subdens. Oportet enim in nullo monasterio quemlibet episcopum cathedram collocare ; aut qui forte habuerint, habere ; nec aliquam ordinationem quamvis levissimam, nisi facere clericorum si voluerint habere. Esse enim debent monachi in abbatum suorum potestate. Et quando ipsi abbates de corpore exierint, qui in loco eorum ordinandi sunt, judicio congregationis eligantur ; nec officium sibi hujus electionis vindicety aut prxsumat episcopus. Si qua vero contentio, quod non optamus, inter monachos exorta fuerit, ut ista abbatum aliorum concilio sive judicio finiatur : aut si scandalum perseveraverit, ad Primates uniuscujusque provincix universae causse monasteriorum judicandx perducantur. Inter sacrificia vero ordinatores suos tantummodo id est, episcopos plebium ubi monasteria sunt recitent ; hoc enim convenit paci. Mansi, op. cit.} t. vin, col. 841. Ces canons ont eu leur grosse part d'influence dans la constitution de la jurisprudence ecclésiastique relativement à l'immunité ecclésiastique. La situation du patriarche de Constantinople, celle du primat de Carthage gagnaient beaucoup à cette jurisprudence qui leur attribuait, au gré du fondateur, la juridiction directe et ordinaire sur les monastères, à l'exclusion de l'évêque diocésain. Les papes jouirent d'un semblable privilège, mais d'une façon exceptionnelle seulement, pendant les huit premiers siècles. Le plus ancien exemple d'une maison monastique placée sous la juridiction directe du siège de Rome se rencontre à Arles, où saint Césaire avait été chef d'un monastère de nonnes dont sa sœur était abbesse. Le privilège fut confirmé parle pape Hormisdas (514-523). Au vue siècle, la mise des monastères sous la juridiction du Saint-Siège devient plus fréquente, surtout en France. Au vin* siècle l'immunité monastique est de droit commun. En arrivant à cette époque nous pourrons trouver l'occasion de reprendre cette question des exemptions. (H. L.)
1. Ce canon résume un des desiderata proposés par Marciea dans la vie session. (H. L.)