Epist. CXLVI, 1; In Sophon., III
2. Ambroise, De mysleriis, 52, 5i; De sacramentis, IV, 14, 23.
significatur. Ipse dicit sanguinem suum. Ante consecrationem aliud dicitur, post consecrationem sanguis nuncupatur. Et tu diciè : Amen, hoc est, verum est. Quod os loquitur mens interna fateatur; quod sermo sonat affectus sentiat^.
On a pu remarquer dans ces paroles l'expression très nette de la conversion substantielle : Benedictione etiam natiira îpsa mutatur... non sfalebit Christi sermo ut species mutet elemeniorumP... quae sunt in id mutare quod non erant. La même précision se retrouve dans le De sacramentis, dont l'auteur a d'ailleurs sans aucun doute utilisé et presque copié parfois saint Ambroise.
Tu forte dicis : Meus panis est usitatus. Sed panis iste panis est ante verba sacramentorum : ubi accesserit consecratio, de pane fit caro Christi... Si ergo tanta vis est in sermone Domini lesu ut inciperent esse quae non erant, quanto magis operatorius est ut sint quae erant, et in aliud commutentur... Ergo didicisti quod ex pane corpus fiat Christi, et quod vinum et aqua in calicem mittitur : sed fît sanguis consecratione verbi caelestis... Antequam consecretur, panis est; ubi autem verba Christi accesserint, corpus est Christi... Et ante verba Christi calix est vini et aquae plenus : ubi verba Christi operata fuerint, ibi sanguis Christi efficitur, qui plebem redemit. Ergo videte quantis generibus potens est sermo Christi universa convertere 2.
La doctrine de l'église de Milan et de celles qui en dépendaient semble donc très claire vers la fin du iv^ siècle^. Saint Ambroise la précise encore en observant que le corps eucharistique de Jésus-Christ est bien son corps historique : « Et hoc quod confîcimus corpus ex Virgine est... Vera utique caro Christi quae crucifixa est, quae sepulta est : vere ergo carnis illius