‹ Histoire des Italiens (volume 3)Chapitre 243 sur 319 · L. Sempro7iius L. F R. f'ibius M. F · texte numérisé non relu

L. Sempro7iius L. F R. f'ibius M. F

P JcereiusC. F. M. f'alerius L. F. Z. M.

heisce magistreis venerusjoviae

murtim xdiftcandion coiraverunt ped. ccLXx et loidos fecerunt

Ser. Sulpicio M. Aurelio coss.

Nous allons citer quelques-uns des fragments des anciens poètes.

Nous avons de Naevius, auquel ou attribue l'invention des vers saturnins en l'honneur dos dieux (Varrou) et de la tragédie prétexte, un vers contre les Scipions :

Fato Metelli Romœ liunt consules,

el quelques autres, cités par des grammairiens ou des polygraphes des temps reculés de Rome :

Quae ego in Iheatrohis meis probavi plausibus ,

Ea non audere quemquam legem rumpere.

Quanto libertatem banc hœc superat servitus absolutc.

Sic Pœni contremiscunt artubus universim,

Magni metus tumultus pectora possidet;

Ceesum funera agitant , Exsequias ititant, temulentiamque toilunt Festam.

Superbiter contemptim conterit legiones.

Etiam qui Manu res magnas ssepe gessil gloriose, Cujus facta viva vigent, quid apud genlis solus praeslat , Eum suus pater cum pallie une ab araica abduxit. ( Dans Acll'-Gelle, vi. )

\"oir ScHUETTE, De Cnxo Nœvio poêla; ^Yiirzbourg, 1841. Il est probable que les auteurs qui citaient ces vers en rajeunissaient la forme.

Voici des vers d'auteurs contemporains de Naevius^ ou qui le suivirent de près :

MAROCS PACITILS.

Nam istis qui linguam avium intelligunt, Plusque ex aliène jecore sapiunt quam ex suo , Magis audiendum quam auscultandam censeo.

; Dans CiCiiROX, De Divin., 1.)

Ego odi bomiues ignava opéra , et pbilosophasententia.

( Dans AuIu-Gelle, xni. }

Selon Aulu-Gelle, il fit lui-même sou épitaphe :

Adolescens, tamen etsi properas, hoc te saxum rogat Uti si adspicias : deinde quod scriptum est, legas : Heic sunt poetœ Pacuvii Marci sita Ossa ; hoc volebam nescius ne esses ; vale.

Nonius rapporte les suivants, de Lucius Actius :

Nihil credo auguribus, qui aures verbis divilant

Aliénas, suas ut auro locupletent donios.

Mulli iniqui atque infidèles regno, pauci sunt boni.

(Dans CicÉRON, De 0//., m.)

Il nous reste de Caïus Lucilius, objet d'études récentes de la part de Varges, Petermann, Gerlacb, Van Heusde, des fragments satiriques contre la décadence des moeurs romaines, ou bien contre l'accroissement du luxe. 11 décrit ainsi les occupatioDS des Romains :

Wunc vero a mane ad noctem, festo atque profesto, Totus item pariterque dies, populusque, paliesque Jactare indu foro se omnes, decedere iiusquam. Uni se alque eidem studio omnes dedere et arti, Verba dare ut caute possint, pugnaie dolose, Blanditie certare, tjonum simulare virum se, Insidias facere, ut si hostes sint omnibus omnes.

(Dans Lactaiice, y.)

Grœcum te, Albuti, quam Romanum atque Sabinuœ, Municipem Ponti, Titii, Anni centurionum Prœclarorum hominuni , ac primorum signiferumque Maluisti dici. Graece ergo prœtor Atlienis, Id quod maluisti, te, quum ad me accedi', saluto, laîpe, jnquam, Tite : liclores, turma omni', cohorsque, XaîpETE. Hinc liostis Muti Albutius, hinc inimicus.

(Dans CicÉKON, De Finib., I. )

Scipiadai magno improbus objiciebat Asellus Luslrum illo censore malum infelixque fuisse.

( Dans NONius. )

Visum est in somniis pastorem ad me appellere : Dhos consanguineos arietes indi eligi, Pecus lanigeriim eximia pnlcritudine; Prœclarioremque alterum immoiare me, Deinde ejus gerraanum cornibus connitier In me arietare; eoque ictu me ad casum dari : Exin prostratum terra graviter saucium Resupinum, in cœlo contueri maximum ac Mirilicum facinus dextrorsum orcem flammeum Sadlatum solis liguier cursu novo.

(DansCicÉRON, De Divin. I.)

Quiûtus Ennius expose ainsi les commencements de Rome :

Quam preimum cascei popolei tenuere lateinei

Certabant urbem Romamne, Remamne vocarent; Omnis cura vireis uter esset endoperator. Exspectant ( veluti consol quom mittere signuna Volt, omnes avidei speclant ad carceris oras, Quam mox emitlat picteis ex faucibu' currus); Sic exspectabat popolus, jitque ora tenebat Rébus , utrei magnei Victoria sit data regnei. Interea sol aibu' recessit in infera noctis : Et simol ex alto longe polcerruma praipes Laiva volavit avis : simul aureus exoritar sol : Cedunt ter quatuor de coilo corpora sancta. Avium, praipetibus se se polcreisque loceis dauL Conspicit inde sibei data Romolus esse priora, Auspicio regnei stabileitaque scamna soluraque....

Ailleurs il dépeint le bon client :

Hocce loquutu' vocat, queicum bene saipe libenter Mensam , sermonesque suos , rerumque suarum

Comiter impertit; magna quom lassu' diei

Partem favisset, de summeis rebu' regundeis

Consilio, endo foro lalo, sanctoque seuatu.

Quoi res audacler magnas, parvasque, jocumque

Eloqueretur : tincta maleis , et quoi bcnia dictu

Évoraeret, seiqua Tellet, tutoque locaret ;

Qui cum molta volup ac gaudia clamque, palamque :

Ingenio quoi nolla malum sententia suad€t

Ut faceret facinus : levis aut malu' , doctu , iidelis,

Suavis homo, facundu', suo contentu' , bcalus,

Scilu', secunda loquens in tempore, comodu', verbuM

Paucum, molta tenens anleiqua , sepoita, vetustas

Quai facit, et mores veteresque novosque tenentem ;

Moltarum veterum legum , divomque bominumque

Prudentem , quei molta loqueive tacereve posset.

Hune inter pugnas compellat Servilius sic.

Au moment où Médée monte sur le navire Argo , il met dans la bouche de sa suivante les paroles que voici contre les inventeurs de la navigation :

Utinam ne in nemore Pelio securibus

Caesa cecidisset abiegna ad terram trabes ;

Neve inde navis inclioand;e exordium

Cepisset, quae nunc nominatur nomine

Argo, qua vecti Argivi delecti viri

Petebant illam pelleni inauratam arietis

Colcbls, imperio régis Peliic, per dolum :

]\am numquam hera errans mea domo ecferret pedem

Medea, animo œgra, amore ScEvo saucia.

(Dans le livre Ad Ilerenniuni. )

Selon Cicéron, TuscuL, i, il fit cette épitaphe pour lui-même :

Adspicite, o ceiveis, senis Ennii imagini' formam,

Heic vostrùm panxit raaxuma facta patrum. Nemo me lacrumeis decoret , iiec fuiiera (letu

Facsit. Quur? volito vivu' per ora virùm.

VoirQ. Ennii poeto vetustissimi fragmeata qux supersunt ab Hieronymo Columna conquisita, disposita et expHcata ; Amsterdam, 1808.

Ohelli, Eclogse poetarum latinorum; Zurich, 1833.

Donat , dans la vie de Térence , cite ce fragment de Porcius Licinius :

Dum lasciviam nobiliumet succosas laudes petit, Dum Alricani voci divinre inliial avidis auribus, Dum ad Furium se cœnitare et Lrelium pulchrum putat, Dum se amari ab hisce crédit, crebro in Albanum rapi Ob florem a;tatis sua; : ipsus sublatis rébus ad summam inopiam

redactu' est.

Ilaque e conspectu omnium abit in Gr.xciam , in terram ultimam Morluus est in Slymphalo Ârcadi;c oppido : nihii Publias

Scipio profuit, niliil ei Lietius, niliil Fuiius, Très per idem tempus qui cogilabant nolnles facillirne. Eorum ille opéra ne domum quidem habuil conductitiam, Saltem ut esset quo referret obitum domini servolus.

Daus ces temps primitifs, les écrivains hésitent encore sur l'usage de certaines lettres, qu'on emploie les unes pour les autres :

e pour {a defefiscor, edor), pour i {Menerva, magester, amecus), pour 0 {hemo, peposci);

i pour a {bacc/rinal, benejkere), pour e {luciscît, quatinus, consiptum), pour 0 {quicum, absquivis);

ei pour i loiig (Jnveisa, ameisei-unt);

0 pour au {coda, plostrum, dostrum), pour e [advorsum , voster), pour i {agnotus, olli), pour u {Jolmen,fonus) surtout quand il vient après le v {volgus, vivont , servom);

u pour e {dicundum, legundum), pour i {existumo , di.s.svpo, optumus), pour 0 {adulescens , fruns , epistula);

ai pour se, au pour o, x pour iou pour u (trlviai, caudex, pop/x);

b pour V et vice versa (/erbeo, amavile, vibus);

c pour g,qu, x {macîstrafus, cotidie ,facit pour faxit);

s pour r et a; {esît , arbos, nugas);

d pour / et r [dacrume, medidies);

/pour l'aspiration h [J'ostis , fircus) ;

m pour s et vice versa {prormm, domu.s), etc.

Parfois on supprime quelque voyelleau milieu du mot (rfç/hfrfo, audibam, caldus, repostus ; ais et sas pour suis et suos, periclum, vinclum , sedum), ou à la ïin{votiip,facul, luxu , victu, sati,priu), et même des syllabes entières {ronia pour cicotiia, nomen pour monnmentum, dein pour deinde); quelquefois, au contraire , on ajoute des lettres et des syllabes {stlis , stlocus, stlatus, gnatus — forestis, frucmentum, trabes, ipx — exempleu , sale — postidea , mai^o/o . donicum). Un grand nombre de mots, jugés choquants, furent abandonnés par les classiques : anqidnœ, cordes; aplude, son; og««//.v, gouttière ; aquula, diminutif de aqua; axicia, ciseaux ; biwco, bravache ; bu/ga, bourse ; biistirajms, qui risque toutpour de l'argent; capronge, toupet; casteria, arsenal ; carinarius etjlammearius, teinturier en jaune et eu ronge \conspici Hum, vedette; co7'dolium, afil'iction; dividia, douleur ; estrix, gourmand \fala, tour en bois ; famigerator, conteur de » nouvelles; grallator, qui marche sur des échasses; hamiota, pécheur ■ à l'hameçon; /egf^rz^/^a, violateur de la loi; lenuUus , proxénète; limbolarius, fabricant de pompes ; lînteo, tisserand ; luca bos, éléphant ; matido, glouton ; mantellum, manteau ; mellinia, hydromel ; ocris, montagne escarpée ; offerumentum , offrande; perdneltis , t^nuemi ; petimen, garrot; pertecebra, attrait; petro , paysan; proseda^ prostituée ; sedentarius, cordonnier ; statutus, homme très-arrogant;

Page 1