DÉLÉGUÉS ROYAUX
tences des Juges ordinaires, mais avec faculté aux parties d'eu référer à l'empereur de sa propre décision (l). Cette immense autorité fut renfermée dans des limites chaque jour plus étroites, et l'office des commissaires royaux se réduisit, à peu de chose près, à celui de notaires. Le vicariat, loin de soutenir Tautorité impériale, servit à étendre celle des grands, qui achetaient ce titre pour consolider leur propre domination. Guarnieri , comte de Humberg, vicaire de Henri VII, dut abandonner la Lombardie faute d'argent; pour le même motif, Princivalle de Fiesco, vicaire de Rodolphe de Habsbourg, vendit aux villes de Toscane les juridictions de l'empire (2).
(I) On la trouve dans les Lettres de Pierre des Vignes, livre v, c. 1 : Te de latere nostro sumptum generalem vicarium a Papia iuj'erius in Lomhardia, ad eos ve.liit conscicnt'ix nostiw consc'nim pro conservatione pacis et justitiœ specinliter desUnamus ,-ut vices nostras universaliter géras ibidem. Aec tamen te sola vicarii potestate esse contentum , licet solo vicarii nomine censearis; sed tibi usquc ad aliud mandatum noslrum adjicinms officium prxsidiatus, concedentes tibi menim et purum imperium et gladii potestatem, et ut in facinorosos animadvertere (aléas vice nostra purgando provinciam, malefactores inquiras, et punias inquisitos et specialiter eos qui stratas et itinera ptiblica ausu temerario violare prccsninunt. Criminales eliam quxstiones aitdius et civiles, qiiarum cognitio, si présentes essemus, ad nostrum audilum pertineret. Liberaliter qnoque audias et détermines qmcstiones; et imponendi banna et militas ubi expedierit, anctorilatem tibi plenariam impertinmr. Décréta utique interponas, qux super transacfione alimentorum, alienatione ccclesiasticarum rerum ettuitione minorum, secundum justitiam interponi petuntur. Tutorcs etiam et curatores dandi qulbuslibet tibi concedimus potestatem. Et ut majoribns et minoribics, quibus universa jura succurrxint, causa cognita, restitidionis in integrum beneficium valeas impertiri, ad audientiam qnoque ttiam, tam in criminalibus quam in civilibus causis, appellationes ad/erri rolumus, quas a sententiis ordinariorum judicum et eorum omnium, qui jurisdictionem ab imperio sunt nacd, in provincia ipsa, videlicet a Papia in/erius in Lombardia {prout superius dictum est) contigerit interponi. lia tamen quod inde a sententia tua ad audientiam nostrl culminis possit libère provocari, nisi vel caus;e qualitas vel appeUaliomim numerus appellationis auxilium adimat appellanti. Quapropter fidelitati tuafirmiteret districte prxcipiendo mandamus, quntenns ad statum paci/icum regionis ipsitis et recuperationem nostrorum et imperii virium, in eamdcm fidem tvam et sollicitudinem, sicut graliam nostram charam diligis, sic ejficaciter et diligenter impcndas... Elle est encore publiée, avec quelque différence, dans les Monvm. frist. patriœ, Cliart. i, 1400.
(2) BOMKCONTKO MoKiGiA, Chvon. Modoetix, livre ii,c. llG; I'tolomei Llcr.NSis, Uisl. ceci., liv. x\iv , di. 21. — Lo dernier acte, que je connaisse, de juridiction volontaire exeitcée |»ar nn délégué royal, est de 1223; il se trouve dans la semi-caihédrale de Liigano.
Les riches archives de Lucques nous ont déjà fait connaître la formation de cette commune; maintenant, pour déterminer les rapports des républiques avec l'empire, elles nous apprennent que, en 1162, les consuls majeurs, en présence de l'archevêque de Cologne, archichancelier d'Italie et légat impérial, jurèrent d'être fidèles à Frédéric F"", de ne rien faire à son préjudice, mais de l'aider au contraire à soutenir sa couronne et son honneur, ou à les recouvrer ; de ne pas révéler les ordres secrets qu'il leur communiquerait ; de se mettre à sa disposition en Toscane, soit pour la guerre, soit pour la paix, et pour les régales ; de l'aider à percevoir le fodrum dans l'évêché de Lucques, d'obliger tous les citoyens à lui prêter serment, de ne commettre aucun dommage sur les routes, de lui donner vingt mille hommes d'armes pour l'expédition de Rome et de la Pouille, de payer le tribut annuel convenu de quatre cents livres pour le rachat des régales pendant six ans. L'empereur, en échange, concède à la ville de Lucques le droit d'élire les consuls à la condition de recevoir l'investiture de sa main et de lui jurer fidélité (i).
(1) Rossus, Guadardus et Guillelmus, majores Lucanx civitatis consules, quisquepro se ad sancta Dei evangelkijuravit ita :
Ego ab hac hora in anteafidelis ero domini Frederïci Romanonim imperatoris, sicut de jure debeo domino imper atorl meo ; et non ero in facto vel in consilio sive auxilio quod perdat vitam vel membra sua, vel coronam, vel imperium seu honorem suum, vel quod in captione aliqua contra vo~ luntatem suam teneatur ; et bona Jide jtivabo eum retinere coronam et honorem suum, et nominatim civiiatem Lucanamet ejus comitatinn, et quxcumque regalia, qux de jure in ea débet habere intus vel forts. Hcvc omnia contra omnes adjuvaho eum retinere bona fide, et, si perdiderit, recuperare ; et credentias suas , quas per se, vel per suum certummissum, vel per suas literas cerlas mihi significaverit, bona Me celabo; et preecepta ejus qux mihi fecerit depace servanda, velguerrain Ttiscia facienda, sive de regalibus suis adimjilebo , nisi per parabolam domini imperatoris, vel domini archicancellarii, vel ejus certimissi retnanserit ; et fodrum ei per episcopatum et comitalum Lucanum bona fide recolligijuvabo, eum ab ejus certo misso ad hoc deslinato requisilus fuero. Et homines civitatis Lucanx idem sacramentum fidelïlaiis domini imperatoris pro posse mèo jurare faciam bona fuie. Et stratam non offendam, et ne ab aliquo offendatur bona fide pro passe mco de/endam et vindicabo. Et dabo domino imperatori Frederico, in expeditione versus Homam, Aptiliam et Calabriam, milites viginti, et ad illos terminas , quos dominus imperalor per se vel per certum suum missttm ad hoc destinatum imposuerit mihi. Et conventionem Jactam de pecunia quadringenturum librarum annualim solvenda observabo ; et nullum recipiam in consulatu, qui hoc sacramentum de pecunia solvenda nonjuret
Cet acte reconnaît la pleine liberté de la commune ; néanmoins, deux ans après , ce même Frédéric confirmait l'entier et double empire à l'évêque de Lucques sur beaucoup de villes, bourgs et châteaux, avec autorisation de faire des lois, de rendre la justice et de gouverner par lui-même ou son délégué, comme ferait l'empereur ou son commissaire (i). Puis, en 1185, il donnait un diplôme en faveur des communes et des seigneurs de Garfagnana, de Montemagno, de Versilia et de Camajore, par lequel il les prenait sous sa protection et les soustrayait à toute domination de ville ou d'autorité quelconque, comme étant sujets à lui seul ; il abrogeait les occupations de terres, bourgs et châteaux, faites par des consuls, et obligeait Lucques à réédifier les forteresses qu'elle avait démolies (2). L'année suivante,
Concordia vero inter nos et Lncanos consnles quomodo s'il et esse debeat, per Rainaldum Coloniensem electum, et archicancellarlum Italix afqtie imperatoriœ majestatis legatum facta, talis est; videlicet quod ipsi consules, a proximis kalendis augusti usque ad sex annos, dcbeant omnia regalia qua: habent, tam in civitate quam extra, salvo fodro domini imperatoris, extra civitatem libère tenere dando in Purijicatione béates Marix in unoquoqiie anno domino Frederico imperatori , vel stio certo misso nominatirn ad hoc delegato, quadringentas libras lucanx monetêc publiée probatœ; et ipsis sex annis transactis , ipsa prcclibata regalia pralibato domino imperatori resignahunt , et per parabolam prsedicti Frederici imperatoris vel ejnsdem Eainaldi Coloniensis electi, et Italix archicancellarii , vel siii certi missi ad hoc destinati.
Prxterea dominus imperator concedit civitati Lucanx,ut eligant omni anno ex se consules quos volmrint , qui debeant jurare , ita videlicet, quod guidabunt et régent populum et civitatem Lucanam ad honorent I)ei, et ad scrviliiim domini imperatoris Frederici, et ad ipsiics civitatis salvamentum. Et ex ipsis consiilibus qui electi fuerint, ibunt omni anno in pru'sentia ipsius domini imperatoris Frederici, si in Italla fuerit, aut umis, si in Alemania fuerit , rcceptiiri investituram a domino iviperatore vice omnium. Et si domino imperatori placuerit quod Lucx solvant duci solidos vïillc quos convcnerunt , lanio minus domino imperatori de prxdicta pecunia usque ad prxdictum terminum solvere debcnt ; alias secundum prxdictum ordincm totum solvere debcnt. Item consules qui fuerunt electi omni anno, si non habuerint juraiam domino imperatori fidelilalem, eani Jurare debent.
Et hanc totam conventionem nostram per nosfrum mandatitm et auctoritatem ab eodem Coloniensi eleclo et Italix archicancellario factam prxsentis paginx scripto corroboramus , ac sigillo majestatis noslrx conjirmamus.
(1) Ad legem et jtistitiam facie.ndam , gubernandum per te et tuum nuntium, ita sicut nos et nosler nuntius agere debuisscmus.
(2) ToMMASo, Sommario , liv. i, c. 5. — Nous avons vu au chapitre i.xxxi que Henri VI avait exercé des actes d'autorité souveraine, même du vivant
Henri VI renouvelait à cette ville, outre le droit de battre monnaie, le privilège des juridictions et des régales dans ses murs et le district, sans mentionner l'obligation pour les consuls d'aller lui jurer fidélité; cependant il exigeait que, dans ses traités avec d'autres puissances, elle réservât la fidélité à l'empire, et lui payât chaque année soixante marcs d'argent. En 1209, Othon IV confirmait la charte qu'elle avait autrefois reçue de Henri IV, avec défense à tous de renverser les murailles de la ville ou les maisons; il la dispensait d'avoir un palais pour l'empereur ou de l'héberger et de payer aucun péage de Pavie jusqu'à Rome ou à Pise : « Que personne, ajoutait-il, ne moleste ceux qui viendront commercer avec Lucques par mer ou par le Serchio ; qu'on ne construise ni château ni fortin dans un rayon de six milles ; qu'aucun juge de Lombardie n'exerce la juridiction à Lucques, si ce n'est en présence de l'empereur ou de son chancelier (l). »
Après avoir assuré le libre gouvernement intérieur, la perception des impôts, les marchés, la chasse, la pêche, les fours, les moulins, les républiques prétendirent à la domination sur les voisins, domination qu'elles faisaient ratifier par les empereurs. Ainsi, en 1244, Frédéric II promettait à la commune de Lucques de réunir sous son autorité les châteaux de Motrone, de Montefegatese et de Luliano dans la Garfagnana avec toutes leurs dépendances, et d'accepter comme citoyens tous les individus de la Garfagnana qui le voudraient ; les communes et les habitants de cette contrée pouvaient recevoir les podestats et les recteurs de Lucques, c'est-à-dire qu'il les soustrayait à la juridiction communale (2). Lorsque les Lucquois embrassèrent la
de son père. Nous en trouvons un autre exemple dans les Monumenta Historié patriee, Cliart. i, 'J45, où ce roi, en 1587, confirme une sentence des consuls d'Asti.
(1) li confirme le privilège que nous avons rapporté dans une note du chapitre Lxxxi. Les explications qu'on en donne dans le premier volume des Memorie e docum. per scrvire allastoria lucchese, ne sont pas d'accord avec les nouveaux faits historiques.
(2) .... Civitalis Lucœ fidèles nostri mnjestati nostrx humiliter supplicarunt, ut castnini Motronis, Montifegatensi, et castrum Luliani, qiiœ sunt de Carfagnana , cum omnibus eonuti et cujusqiie eorum rationibus, pertinentiis , jurisdictionibus et districtu, eis concedere in perpetuum, et dare licentiam eidem communi rec'ipiendi et retinendi fiomines et personas qnaslibet Curfagnanx fidèles nostros in concives eorum, qui vel quxeffici voluerint habitàtores et incolœ, vel alias convives civilatis ejusdem et eisdem hominibus et personis veniendi ad
CONCESSIONS A LUCQUES. ' o39
cause du pape , Frédéric annula ces privilèges, dont il investit Enzo, sou fils et son vicaire ; mais, s'étant réconcilié avec Lucques, il les lui restitua comme fief : ainsi cette ville, entièrement républicaine, avait, par rapport aux étrangers, pris rang dans la hiérarchie féodale (t). Néanmoins le même Frédéric donnait à perpétuité au Messinois Baudoin le territoire de Viareggio.
La liberté des communes était donc regardée, non comme un droit primitif, mais comme une concession souveraine ; c'était au roi que l'on demandait, comme privilège, les jusiîces même , et c'était par le roi que l'on faisait confirmer les acquisitions successives : mais, selon l'idée féodale , l'indépendance consis-
eamdem civitatem ad habitandum si voluerint , vel alias se concives faciendi, et qiiod liceat communibiis et allis singiilaribus personis de Carfagnona recipere potestates etrectores civilatis prxdictœ de gratia nostri culmïnis dhjnaremur. Nos vero ejusdem covimunis nostrorum fidelium suppUcationibus benignius inclinait, attendentes etiam grata et accepta servida qux idem commune majestati nostrx exhibuit et haclenus exliibct in prasenfi , et quœ exhibere poterit in futurum, eidem communi castra de Carfagnana superiiis denotata cuni omnibus eorum etcvjnsque eorum rationibus, pertinentiis, jurisdictionibus et districlu concedimus, nec non ipsis Ucentiam recipiendi et retinendi homines et quaslïbet personas Carfagnana; fidèles nostros in concives eorum , qui vel qux effici voluerint habitatores et incolœ, vel alias concives civitatis ejusdem, et eisdem hominibus et personis veniendi ad ipsam civitatem ad habitandum si voluerit, vel alias se concives faciendi, et hominibus et aliis singitlaribiis personis de Carfagnana recipiendi potestates et redores civitatis prxdictœ et gratia majestatis nostrx et plenitudine potestatis, salva in omnibus imperiali justifia.
(I) ... Licetnosolim provinciam Carfagnanx cxim juribus et pertinentiis suis Jfenrico juniori illustri régi Sardinix, sacri iniperii in Italia generali legato, dïlecto filio nostro, de mera donatione nostra duximus conferendam; attendentes tamenfideipurx zelum quemcommuni Lucx fidèles erga majestatis nostrx personam habere noscuntur. . . . provinciam ipsam cum castris , villis , hominibus, jurisdictionibus, possessionibus, terris cullis et incultis, aquis et aquarum decursibus,justitiis, rationibus omnibus et pertinentiis suis, videlicet qux de dimanio in dimanium, et qux de servitio in servittum eidem communi fidelibus nostris in fide et devotione nostra persistentibus, in rectumfetidum duximus concedendum. Ita tamen quod provincia ipsa a nobis et successoribus nostris in perpetuum nomine recli feudi de cxtero teneant, sicut tenent alias terras eorum districtus, et a nobis et imperio recognoscunt , eis olim a divis Augustis progenitoribus nostris concessas , et a nobis postmodum confirmatas, débita quoqueet consueta servitia proinde nobis et imperio facere feneantur.
Il n'est pas rare de voir h's concessions impériales s'entre-croiser et se contredire.