‹ Histoire des paysans en FranceChapitre 100 sur 303 · CHAPITRE V. â · texte numérisé non relu

CHAPITRE V. â

davantage * ; ud diplôme de Charles-le-Gros eo mentionne jusqu'à 95 ^:dans ce dernier cas il semble que le nom de tiUa restait plus spécialement affecté au domaine principal, au mansus dominictu, mansus capitalis ', à la réserve peut-être, comme nous dirions de nos jours : nous trouvons en effet des viUa fortifiées^ et pourvues d'une église, ^lorsqu'elles

* Dofllis yinam qiuDTOcatarBacalirîa, qam deoem in se mansos eoDtiaere probatur.

Habetur aatem ipM terra in comitatu LemoTicino , in vicaria Noriacensi , hoc est in rilla qus dicitur Oioilo , quatuor mansos cum servis et omnibus suis adjacentiis. — Gall. christ., tom. II , instrum. , p. 170.

In yillam Summa Vigra, qu« habet quatuordecim mansa, et basilieam ejusdem vill» cum suis appenditiis; villam Mortrium , qus habet mansa Yîginti , cum] sua basilica; yiUam Tilium , qus habet mansa quinque, cum basilica. —Dipl. CaroHCalTi: Bouquet, toLVIII, p. 477.

* Idcirco imperialis dignitatis decreyimus apices fieri , per quos

jam fat» ecclesis Sanct» Marie , seu Sancti Stephani , viUam qu» quondam illius fuerat... quam bactenus tenuit jure beneficiario Tassalus noster Yekyrelinus nonaginta quinque mansos, videlicet inter ingenuiles etserriles, cum omnibus appenditiis suis. — Bouquet, Tol. IX , p. 338.

■ Ad scunas nostras in TiUis capitaneis puUos habeant non minus centam et aucas non minus triginta. — Capitul. de ViUit : Baluz., tom. I , p. 334.

Peut-éUe aussi la viUa eapiianea étaitrelle la principale du fisc.

• Conferimus sdlicet que yocatur Saiiacum , cum Castro

déraper similiter nominato. — Dipl. LudoT. reg. proTin. : Bouquet, Tol. IX, p. 685.

Villam Sancti Remigii cum turribus et ecclesiis. — Dipl. Conradi régis : Bouquet , yol. IX , p. 700.

étaient entourées d'un certain nombre de nuinsiK Le mansus, qui prenait aussi les noms àefacluê^, de euria ', de meus * , était le type de TexpIoitatioD agricole. Il contenait, dans Forigine, sous des noms divers ^9 douze fois autant de champs que deux bœufs et un homme en pouvaient labourer en un jour. Nous avons vu dans le chapitre précédent que les serfs devaient donner par semaine cinq jours de travail à leurs maîtres : comme il leur était interdit alors de se livrer à aucun acte servile le dimanche,

' Voir les teites cités ci-dessus , p. 200, no S , et 201, n' 1. ^Voir aussi M. Gaizot, Histoire de la civilinUion en France , 5' leçon. — L*auteur assimile les villa fi>ankes aux villa gallo-romaines , on du moins ne voit que peu de difTérence entre elles : nous pensons que c*est lÀ une erreur. La villa franke tenait évidemment bien plus du Tillage que du domaine , centre d*exploitation et d'habitation.

* Quarum scilicet rerum fasc sunt yocabula : in villa Bidisciaoo

casam dominicatam cum ecclesia Et factos X; in yilla Rilliaoo

curtilem desertum, cum suis appenditiis, et factos vel médium, cum omnibus eorum integritatibus ; in villa M irevolla factos X; in villa Fano factum unum, et in Portiaoo alterum. — Dipl. Caroli Calvi • Bouquet, vol. Vlll, p. 481.

Le capitulaire 103 du 5' livre des Capitulaires de Charlemagne et Louisr-le-Pieux est précédé de ce titre : Ex eapiiuiis domini Caroli, qualiier ex factis, aut mansis, vel quartit, servitium agatun

" Mansns idem ridetur quam colonia vel euria, — Dueange, au mot Mansus : il cite des exemples.

* Prope vicum seu mansum cui nomen Gomodoliacum , qui quidem mansus illis temporibus adeo erat parvus , quod in ipso vieo seu manso tria tantum hospitia cum sua quaque familia habebantur. — Cbron. Comodol., citée par Dueange.

' Jugera , bunnaria , jornalia , bovaria , etc.

Page 1