Miles (1) non débet habere doniuni in Villàfranchà
43. Si quis possessionem aliquani, domuni vel agrum vel pratum tenet ab aliqno domino et vendere voluerit, liberi et absoluti et sine contradictione doniini vendere potest cui voluerit (3) , dumniodo tali personœ vcndatur quae respondeat domino de jure suc sicut vcnditor respondere tenobatiu-.
44. Si quis enscm (4) vel gladium evaginaverit ad percutiendum et non perçussent, sexaginta solidos solvat vel pugnum (5).
45. Si vcrô aliquis burgensis Villaefranchœ voluerit se ad alium locum transferre, dcbet tenere et habere pacificè omnes res suas quas habcbat in dominio Bellijoci et de eis voluntatem suam facere , dunmiodo faciat usagium villae sicuti alii burgenses de villa (6).
(1) Sive domicellus. (Mêmes chartes.)
(2) Nisi magnam domuin de Liergos. (Mômes chartes.)
(ô) Le surpkis est supprimé et remplacé par la disposition suivante : <( Nec potest idem dominus rem venditam retinere. Et si praediclus '< dominus prsedictum emptorem offerentem quod débet ei pro re « vendilâ nolit investire , dominus Bellijoci vel ballivus ejus ad re- <( questam ipsius emptoris débet compellere eumdcm dominum rei " venditae quod ipsum emptorem investiat de eâdem, nisi ipse dominus « ostendat causam rationabilem quare ipsum emptorem non debeat « investire. » (Mêmes chartes.)
(4) Cutellum. (Chartes précitées). — V. Coutumes de iîjom, art. 21 (1270) ; la Thaumassihe , p. 457. — Nota. Ces coutumes ont plusieurs dispositions semblables à celles de cette charte.
(5) A la place de ce mot il y a : Et emendet injuiiam patieritl. (Chartes précitées.)
(6) Ce dernier membre de phrase est supprimé.
46. Judnei verô non debent ibi commorari nec stare (1), el eis credi non debetur super debitis ipsoruin contra bur» genses Villtefranchae, nisi tanquam christiani et per christianos probaverint.
47. Si burgensis Villœfranchag ante domum suam logiani fecerit, non tenctur domino assignare servitiuin de eà, nisi logia sit lucrativa, et tune assignaudum est servitiuni secundùm mensuram pedœ, et alter anlc domum alterius non débet aliquid asservisare, si ille cujus est voluerit retinere.
48. Quicumque habet domum in villa et facit usagium, immunis est à lediis villae, et etiam bordelarius faciens usagia, et à pcdagiis in terra Bellijoci.
49. De pomis, piris, castancis et consimilibus fructibus (2) non débet levari Icdia.
50. Si burgensis Villfefrancb.'p aliquam injuriam fecerit, qu;e non sit bomicidium vol furtum, et clamor iiidè fiât, praeposilus potest pelure quod lidejubcat : si non velit fidejubere, habet recursum ad bona sua; et si non habeat bona , corpus in lionesto loco ponat in domo praepositi vel cliacipoli, dùm taiiien fidcjubcat primo qui clamorcm fecit. Et si aliquis de burgensibus velit ipsum fidejubere (3) ad ipsum liabendum ad ralioncni (4) , potcrit ipsum habere. Si clamor non fiât, praepositus, vel alius pro eo, non se débet intromittere (5).
(1) 'I Ncc corionarii ludereinoîidom, nec corsini dcbcnt commorari « in Villàfranchâ nisi de voluntate domini et burgciisium dicta: villse. «
Le surplus de l'article est supprimé. (Mêmes chartes.)
(2) Et miniilis fruclibus. (Charte de lii76.)
(3) De stando juri vel habere corpus ejus personnaliter.
(4) Âd catam diem. (Mêmes chartes.)
(5) « Omnes autem capti apud \ illanifranchaiii lemporr inutalionis
51. Si miles, ecclesia, vel alius dederit aliquam lerram ad servitium burgensi Villaefranclias , qualecumque serviliuni fuerit , postea contra burgcnsem vel heredem non potest reclamare (1).
52. Si qiiis rem suam vendiderit, postea non audiatur reclamans (2).
53. Si burgenses de aliqiiibus rébus faciant commutationera inter se, non teneutur dare laudes, nisi de hoc quod compensatum fuerit de re eàdem in pecunià numeratà (3).
54. Qiiicumque burgensis potest habere furnum infra villam pro quinque solidis Viennensibus (4) de servitio, et quilibet potest coquere ubi voluerit , et non tenetur dare pro turcà (5) nisi unum (6) Viennensem et sine esponià (7) , et asinata frumenti débet coqui pro sex denariis Vienn. Et qui habuerit furnum potest ilJum relinquere et dimittere si sibi placuerit, et de dicto servitio non tenetur. Item, quislibet burgensis potest molere ubi
« domini deliberentur, nisi taie delictum perpelraverint pro quo mor- " tein menierint , et tune promittant pro ipsâ delibeiatione sine re- « ditu transfretare. " (Mêmes chartes.)
(1) n Nec ad se rem asservisiatain revocare , née ipsum burgensem ' vei suos convenire , nec citare , nec facere vexari , occasione ipsius '< rei, extra balliviam in quâ res ipsa extitit, nec eidem domino teneatur « idem burgensis extra dictam balliviam super hoc respoudere. » (Mêmes chartes.)
(2; V. pour le sens des mots réclame, réclamer, au moyen-âge, les anciens coutumiers.
(3) « Nec debent domini ipsarum rerum ipsam permutationem ali- « quatenùs impedire. » (Mêmes chartes.)
(4) Pro duohus solidis et sex denariis (ortium.
(5) Turtâ.
(6} Denarium.
il) Ce mot est supprimé. (Mêmes chartes.)
voluerit et habere asinuni ad portandum bladum ad mo-
landum (1), qui eat per villam ad quaprendum bladuiu.
55. Sigilluni comniunitatis Villcefrancbae per duos burgenses villae qui ab aliis eligantur (2) débet cuslodiri : qui duo jurent quod bonà fide sigillabunt ea qua^ pcrlinebunt ad coiuiiiunitatcui dictœ villae. Et quod fuit retroactis temporibus sigillatuni concediiuus , volunius et etiani confiriuamus , quod habeat roboris firniitatem (3). Et dicti duo burgenses possunt permutari de anno in annum, et aliquid non débet capi de sigillo (4).
56. Si burgensis Villœfranchae (5) in curtili , nemore, vineàvclprato suo alicpiem sibi injuriantem invcuerit, licèt invcntus neget, burgensi juranti hoc, si claniorem fecerit, crcdatur , dùni tamen non sil suspcctus de perjurio.
57. Si miles, clericus, burgensis vel quislibet alius vendidcrit terrani, donmm, pratuni, vineam vel possessioneni alicui , veniens corani domino rci venditor cum cmptore, se devestieus curam eo ad opus cmptoris, laudibus oblalis domino rei, dominus rem venditam sibi vel alii non potest rctinere (6).
(1) Id molendinum.
(2) Unà cum prœposito.
(ô) « Crcdatur eiilem sigillo sicut sigillo domini et sigillo curiae suse... « Unus duorum burgensium Iiabcal et custodiat penès se in donio suâ « coffincllum in quo ser^-al)itu^ dictnm sigilhim. » (Mi^nies chartes.)
(fi) « Va aliquis de Viliafranehâ non débet darc pro dicto sigillo nisi « duodecim denariosforliuni, qui pro voluntate burgensium ad muros i( villa; vel ad gaylias ponantur et expediantur. Burgenses \illa;fran- « cliaî non tcncnlur dare per sigillo curiae domini BcUijoci nisi unum « dcnarium N'ieuncnseni pro quâlibet librâ eontent;\ in lilteris super Il mutuo confectis , cl duos denarios Viennenscs pro quâlibet librâ « contenta in littcris super conquerementis confectis sigillo dicta; « curia; sigillandis. » (Mêmes chartes.)
(5) In domo
(6) « Si quis burgensis Villsefraneli.Tc vel aliquis de LvmanI/, reddit,
58. In villii non debent vendi carnes taurorum seu boum non padorum (1) à Pascbà usque ad festum beali Michaelis; et carnes leprosae (2) pro sanis et poranae (3) pro niasculis non debent vendi. Et carniiîces non debent dimittere carnes caprorum seu aliaruni bcstiarum per aliquani morani temporis vel horœ in aquà, seu per hiemeni, vel per œstateni (4).
59. Sirniliter sub eodem juramento continetur quôd Belli jocensis dominus sit dominus Villaefranchce; sed antequàm burgenses ejusdem villœ tencantur ei jurare hominiuni et fidebtatem , sirniliter tenetur ipse dominus eis jurare cum viginti niilitibus villas franchesiam et libertatem sicut in prgesenti scripto plenissimè continetur.
60. Si quis burgensis obierit et testaraentum fecerit et executores ordinaverit et habeat fiLios vel filias, volumus quôd dicta? filiae maritentur de consilio executorum burgensis defnncti. Et si decesserit intestatus, filia vel filiae debent maritari ad consilium sex burgensium de villa sanioris consilii et parentum (5). Et si liberi dicti burgensis
" tradit seu obligat titulo pignoris vel hypothecse , domiim suam , « terram, pratum seu possessioncmaliquam niobilcm vel immobilem, " cùm nihil debeat et hoc sit in fraudem aliorum creditorum , si 'I claraor indè fiât et probatum fiierit legilimè , obligans et oui obli- « gatur, iiterque in triginla solidis puniatur et dicta obligatio nuUa " sit nisi in hoc quod in veritate debetur. « (Mêmes chartes.)
(1) Ces derniers mots ont été retranchés.
f2) ï'el grenatœ. niillo tempnre.
(3) Et carnes suwn pro masculis.
(1) « Quaesi fecerint et cnienti carnes non hoc dixerint, in tribus « solidis domino teneantur et burgensi ementi ad emendam. » (Mêmes chartes.)
(5) (c Mandato vel consensu dicti domini Bellijoci super his minime " requisito. » (Mêmes chartes.)
sintininoris aetatis, nondebent maritari quousque pervenerint ad œtatem discretionis (1).
61. Si burgensis filiam suam maritaverit, de dote suà débet esset contenta , et nihil poterit petere in hereditate paternà (2) nisi pater decesserit intestatus et sine herede proprii corporis (3), vel nisi ei adventaverit de escliattà (4) patris, raatris, fratrum vel parentum.
62. Si miles vel alius quislibet extraneus debeat debituni alicui biirgensi ViUaefrancbae , prfepositus vel chacipolus debent ire cum crcditore, sine aliquà contradictione , sine donc et sine niercede, ad gagiandnm debitorem et eum gagiare.
63. Si quis burgensis uxoreni suam perçussent seu verberaverit, dominus indè non débet recipere clamorem (5) nec levarc, nisi dictus burgensis verberaverit eam usque ad mortem.
64. Item, si aliquis burgensis petram et barulmn (6) levaverit, et iUe contra queni pra'dicta facta sunt percussus vel la?sus non fucrit, si clamor faclus fuerit, non tenetur dictus burgensis nisi solutioni usque ad septem solidos pro clamore (7); et si clamor factus non fuerit, burgensis domino vel ballivis suis in aiiquo non tenetur.
65. Burgensi mcrcator pannorum vel telaruin vel consimilis naturae, bonas famae et laudabilis opinionis, de pcr-
(1) Celte dernière partie de Tarticle a été supprimée.
(2) Vel materna , nisi ei reliclum fuerit.
(3) « Aliis tamen liberis , uno vel pluribus existcntibus burgensis defuncti. » Ces mots sont substitués à ceux qui précèdent.
(4) Echeytia.
(5) Nec eniendam petere. (Mêmes chartes.)
(6) Ejecerit vel
(7) « Teneatur domino in septem solidis pro emcndà, et ipsi contra qiioni facta sunt prsedicta injuriam emendare. »
jurio non reprehenso, per scripta sua (1) usque ad centum solidos fortiuni Lugdunenses (2) débet fides plenissinia adhiberi (3).
CG. Cinn aliqua domus, terra, pratuin, vinea, nemus, seii pignora alia (4) , pro vendendo per forum Villsefrancha" sidihastata fuerint, ballivi vel eorumfamiliaper se vel per alios ea eniere nonpoterunt, seu etiam aliqua de dictis pignoribus retinere.
67. Si burgensis facit testamentum in scriptis vel sine scriptis, et facit heredem (5) et retinet pro anima suà aliquam simimam pecuniae seu aliqua immobUia, dominus exindè aliquas laudes non débet percipere vel habere, nisi testator prœcepit dictas res vendi vel aliqua de eisdem, et de re vendità dominus habebit laudes suas.
68. Volunt enini et annuunt corani nobis Guichardo, domino Bellijoci, burgenses Villœfranchse quôd Matheus, incuratus ecclesia^ PoUyaci, castri nostri clericus, et heredes sui , habeant domum quam habet sitam apud Villamfrancham juxta domum liberorum Guicliardi de la Bruailli et juxta domum quondam Johannis de Templo, liberam, quitani et absolutam ab omnibus usagiis et consuetudinibus universis et singulis (6).
(1 ) f'tl sine, scriptis.
(2) Per juiamentuin suum.
(5) <f Similiter heredi burgensis defuncti bonne fainsp cuni scriptis
paternis usque ad summam sexaginta solidoruni fortium per jura-
mentuni su um débet credi. i> (Mêmes cliartes.)
(4) Mobilia vel iinmobilia. (Mêmes chartes.)
(5) Ces deux derniers mots ont été supprimés.
(6) « Volumus etiam et concedimus nos dictus dominus Bellijoci et burgenses praedicti quôd dominus Guido , dominus Sancti Triverii, seu ejus heredes et successores, habeant in perpetiium domum quam ipse dominus Sancti Triverii quondam liabebat apud Villamfrancham ante ecdesiam juxta domum liberorum magistri Johannis
69. Si quis burgensispro dcbito quod sibi debehir savsierit aliquam rein, domiim, agruui, vineam vel pratiiin vel aliud mobile vel immobile auctoritate domini, primus saysitor débet primo solvi per integrmn de debito suo (1), et de residuo alii saysi tores (2).
70. Consuetudiues autem extra ^illam approbamus et coiifirmamus (3).
71. Et burgenses Villt-efranchae possuut et debent alter altcrum gagiarc (4) per feroset nmidinas pro suis debitis; et iii hoc niliil polest petcre dominus BcUijoci (5).
Haec autem omnia qua? superiùs dicta sunt juravimus nos Guicliardus, dominus BcUijoci, filins qnondam prœdicti Humbcrii concstabuli regni Franci;v, tactis Evangeliis sacrosanctis, cum vigiuti mililibus, inviolabiliter in perpetuum observare.
Sunt autem nomina corum qni nobiscum juraverunt: Hugo Palaliuus , dominus Sancti Bernardi ; Guillelmus d"i liens; Hugo Palatinus; Hugo de Marzeis; Stephanus de Pyzeis; Guillclnuis de Marzeis; Guichardus de la Douza ; Joceranus Franchileins ; Bartholomeus de Laya;
<f Pollicart et juxia domum .Taccpieli ^ esti , cum cjiisdein domfis ap- « penditiis cl pcrlincnliis univcrsis, libcraiii , quictam et absolulam « ab omnibus usagiis diclae rilla;. » — CeUe disposition est la même dans les deux chartes de lôôl et de l.>59.
(1) IVisi res ifisa saysila prias fuerit alii obligata.
(2) « Et occasione ipsius saj-sina;, dominus rel ballivus ejus nihil « potest pelere à saysitore vel ab eo contia quem faela est saysina. » (Mûmes chartes.)
(3) « Omnes consuetudines autem approbata; et obtenta; in fran- « chesiâ dicta- Yilla-francha; et extra , qua; in pra-senti scripto et extra « minime nominanlur , sicut hactenùs obscrvala' sunt approbamus et i( etiam confirmamus. u (Mômes chartes.)
(4) Fadiare.
(5) Fet hallivus ejus. (Mimes chartes.)
Guigo (le Monte Aiu'eo; Stephanus Salvaios, Tbouias de Sancto Saturniiio; Hugo de Telys; Hugo de Taney; Petrus de Ronens; Girinus de Vallibus; Guillelnms de Verneyo; Pontius Gemnos; Daliuatius Rebutini, et Stepbanus de Feugieres.
Et ut niagis firma quœ praemissa sunt hal)eantur, nos Guicbardus, dominus Bellijoci, ad majorem firniitateni et niajus testimonium , prœsentem cartulani sigilli nostri munimine duximus roborandam.
Datum anno Domini M-CC. sexagesimo, mense novembri.
DISPOSITIONS NOUVELLES INSEREES DANS lA CHARTE DE CONFIItMATION DE 1 33 i .
1. Si quis burgensis condiderit testanienluni, hercdes seu executores ejusdeiu possunt facere aperire et publicare dictum testamentiun ubi voluerunt, nec debent compelli auctoritate domini vel ejus mandati , nisi ad requestani alicujus cujus intersit ad publicationeni ipsius testamenti faciendani. Et si prœdictum testamentum aperiatur in curià domini Bellijoci, judex ipsius curise vel alius pro eo non débet petere vel levare pro publicatione testamenti sigillando ultra quadraginta solidos Vienn., et sic descendendo ad minores et médiocres burgenses , secundùm quôd prœdicto judici secundùm faciUtates defuncti justum videbitur recipiendum pro sigillandis publicationibus testamentorum bm-gensium praedictorum.
2. Judex curiœ domini non débet nec potest aliquem burgensem ViUaefranchœ conipellere auctoritate domini vel
suâ ad confirmandani sibi tutelam vel curam alicujus pnpilli vel minoris, nec petere vel levare ultra viginti solidos Vienn. pro sigillandis inventario super bonis et hereditate ^licujus burgensis defuncti confecto , et sic descendendo ad minores... ( ut suprà).
3. Dominus Beliijoci, vel prsepositus , vol chacipolus ipsius vel aliquis pro eo, vel noruine ipsius, non potest nec débet capere vel capi facere nec saysire nec saysiri facere per se vel pcr aliiun aliqna bona niobilia vel imniobilia alicujus burgensis defuncti pro aliquo malcficio vel delicto seu quàlibet alià occasione vel causa, nisi super eisdem dictus burgensis in vitâ suâ conventus fuerit vel convictus et quod taie fuerit dclictuiu seu maleficium vel alia occasio pro quibus persona burgensis et res ejus secundùni tenoreni privilogii pra'sentis debeat ad nianus doniiui deveuire.
4. Si sajsina aliqua facta fuerit pcr prspposituni vel chacipoluin vel per tdiuni nomine doniini Beliijoci, ad instantiani alicujus, super aliquibus rébus, quàni citô partes concorda\cTuiil pro quibus saysina facta est, ex tune incontinenti praepositus desa} sire teneatiur res saysitas sine dono et mercede ad instantiam illius qui saysiri fecit, recepto tanion jure suo doniini si quod liabet in dicta saysinâ.
5. Si aliquis lati'o fuerit captus in terra doniini Beliijoci et furatus fuerit res alicujus burgensis et confessus fuerit, res quas furatus est reddantur, si estant, eidem burgensi; si non oslaul, de bonis ipsius latronis, .si qua^ liabcl , furtuni reslitualur.
6. Si burgensis aliqueni perçussent in die fori vel in die nundinaruni ejusdeni villfp, nihil phis débet ex illà injuria quàiii (Icberet sine foro et iiundinis supradictis.
7. Si ({uis burgensis aliquod pignus mobile vel immobile vendiderit vel vendi feccrit in foro vel in nundinis, et ille infra aiuium et diem non appellaverit de venditione pigaorisfactà contra ipsum . seu quiHquaru rationis conira die-
taïuvenditionem dixerit si prœsensin provinciàfuerit, deinceps super praedictis nuliatenùs audiatur.
8. Prcppositus, chacipolus vel aliquis de familià domini non frangant nec capiant nec donent paneni pistorum vel pistorissarum propter parvitudiuem panis vel aliquam alianx ingratitudineru , nisi de consilio trium biirgensium qui cum pra?posito videant et judicent quid de pane illo sit faciendum.
9. Nullus revenditor piscium Villœfranchae potest nec débet emere pisces aliquos de piscatoribus riverise à riverià citrà , nisi ad comestionem suam iisque ad horam nonani , nisi einerit illos à piscatoribus in riperià. Nec in piscatorià ViUœfranchas possunt aliqui participando emere pisces à piscatoribus, nisiununi et unum (1); et si contra fecerint, pisces amittant.
10. Si miles vel quilibet alius aliquem burgensem Villaefranchae super aliquà re vel possessione quam tenet ab eo ad servitium impediat vel perturbel, etburgensis ofterat se daturum eidem impedienti idoneam cautionem de stando juri corara ipso infra baUivium, et iUe impediens nolit désistera à perturbatione ipsius, illud impedimentum et perturbatio debent per dominuni Bellijoci removeri.
11. Burgensis ViUfefranchee non débet in causam trahere aliquem burgensem dictœ villœ extra curiam domini Bellijoci, dùm tamen burgensis contra quem agitur paratus sit in ipsà curiâ stare juri, nisi in causa malrimoniali et super usurarum pruvilate.
12. Et quod cuilibet burgensi liberum sit absque timoré alicujuspœnaevel cauliouis prcesland* à qiidlibel inlerlocutoriâ et definitivâ sentenliâ contra ipsum latà ad dominuni Bellijoci tantùm infra tempus legitimum appellare.
{V^Nisi biiii et ii/n'^ (Cliaile de 1376. j
13. Aliquis cpii non est in œtate discretionis , in clamore vel emendà domino vel ejus ballivio non tenetur.
14. Qui de nocte extra horam invenerit aliquem in domo suà sine igné , capere potest ipsuin sine auctoritate et mandato domini; et si se defendat contra doniinuni ejusdem domùs, et ipse doniinus vel aliquis de fauiilià ejus vulneret ipsum capiendo vel retinendo eumdem, propter hoc doniino vel ejus ballivio in aliquo non tenetur, et ipsum captum débet rcddere praeposito vel chacipolo.
15. Aliquis burgensis Villœfranchœ non débet vendere vinum ad polum in Villàfranchà nec augere pretium ullra quatuor denarios forliuni , videlicet quodlibet seylerium in quàlibet doliatà vini.
16. Nullus burgensis Villapfranchap tenetur aliquem de familià suà pro aliquo furto sibi facto capere vel retinere , licèt ipsum furantcm invcncrit, et in hoc domino vel ballivio ejus in aliquo non tenetur.
17. Domiuus BeUijoei non débet i/ir/ff/rere super rébus immobilibus alicujus burgensis Villœfranchte , nisi de voluntate burgensis contra quem est inquisitio facienda.
18. Claves portarum Villa>francha> debent custodire aliqui biu-genses à praeposito et ab aliis burgensibus dcputati, et dominus non potest alicui asservisiare turres dictae villoe, et quod portae conununes ejusdem villœGrmatœnon leneantur sive clausœ propter commune dehilum dicta? villa', vel propter debitum alicujus burgensis, nisi de voluntate et consensu sex burgensium dicta? villae.
19. Si quis habet domum infra villam coopertam de paleà, ipsam faciat rooperiri de tcgulis infra duosannos, alioquin diniatur.
20. Duniiiius Bellijoci vel ballivius ejus non possunt imponere aliquam pa>nam alicui burgensi in aliquo casu.nec percipcre aliqiiid sub pœnà; quod si factum fuerit, pœna non levetur.
PIÈCKS JUSTIFICATIVES. 313
21. Si doiilinus Bellijoci nmtetur prœpositum Villtefranchœ vel balliviuni in terra suà vol judiceiu in curià suà, ipsi debent jurare in manu quatuor burgeusiuni de villa se tenere statuta, libertateiu et franchesiam in prajsenti scripto contenta.
