Miles (1) non débet habere domum in ViUâfranchà
43. Si quis possessionem aliquain, domum vel agrum Tel pratum tenet ab aliquo domino et yendere voluerit, liberi et absoluti et sine contradictione domini vendere potest cui Yoluerit (3) , dummodô tali personae yendatur quae respondeat domino de jure suo sicut yenditor respondere tenebatur.
44. Si c[uis ensem (4) vel gladium evaginaverit ad per- CQtièndum et non percusserit, sexaginta solidos solvat vel pugnum (6).
45. Si yerô aliquis burgensis Villsefranchae yoluerit se ad alium locum transferre, débet tenere et habere pacificè omnes res suas quas habebat in dominio Bellijoci et de eis yohmtatem suam facere ^ dummodô faciat usagium vUlae sicuti alii burgenses de villa (6).
(1) Swe domîcellus. (Mêmes chartes.)
(2) Nisi rnagnam domum de Liôf'gos. (Mêmes ohartes.)
(3) Le surplus est supprimé et remplacé par la disposition suivante : « Nec potest idem dominus rem yenditam retinere. Et si prsdictus « dominus praedictum emptorem ofTerentem quod débet ei pro re ff yenditft nolit inrestire , dominus BeUijoci yel baUiyus ejus ad rea questam ipsius emptoris débet compellere eumdem dominum rei « yendit» quod ipsum emptorem inyestiàt de eâdem, nisi ipse dominus <« ostendat causam rationabilem quare ipsum emptorem non debeat « inyestire. » (Mêmes chartes.)
(Jl) Cutellum, (Chartes précitées). — V. Coutumes de Riom^ art. 31 (1270) ; la Tkaumassihre , p. 457. — Nota. Ces coutumes ont plusieurs dispositions semblables à celles de cette charte.
(5) A la place de ce mot îl j vl : Et emendet injuriam patienti. (Chartes précitées.)
(6) Ce dernier membre de phrase est supprimé.
46. Jadaei verô non debent ibi commorari nec stare (1), et eis credi non debetur super debitis ipsomm contra bur genses Villaefrancbse, nisi tanquam cbristiani et per christianos probaverint.
47. Si burgensis Villœfrancbae ante domum suam logiam fecerit , non tenetur domino assignare servitium de eâ , nisi logia sit lucràtiya , et tune assignandùm est servitium sècundùm mensuram pedae , et alter ante domum alterius non débet aliquid asseryisare, si iUe cujus est voluerit retinere.
48. Quicumque habet domum in villa et facit usagium, immunis est à lediis villae , et etiam bordelarius faciens usagia , et à pedagiis in terra Bellijoci. .
49. De promis , piris , castaneis et consimilibus fiructibus (2) non débet levari ledia.
50. Si burgensis ViUaefrancbae aliquam injuriam fecerit, quœ non sit homicidium vel furtum, et clamor indè fiât, praepositus potest petere quôd fidejubeat : si non velit fidejubere, babet recursum ad bona sua; et si non habeat bona , corpus in bonesto loco ponat in domo praepositi vel chacipoli, dùm tamen fidejubeat primo qui clamorem fecit. Et si aliquis de burgensibus velit ipsum fidejubere (3) ad ipsum babendum ad rationem (4) , poterit ipsum habere. Si clamor non fiât, praepositus, vel alius pro eo, non se débet intromittere (5).
«(1) « Nec corionarii ludere in eftdem, nec corsini debent commorari
in Vill&franchà nisi de voluntate domini et burgensium dictae villae. »
Le 8uq>lus de l'article est supprimé. (Mêmes chartes.)
(2) Et minutis fructibus. (Charte de 1376.)
(5) De staadajuri vel habere corpus ejus personnaliter,
(4) Ad catam diem. (Mêmes chartes.)
(5) « Onmes autem capti apiul Villamfrancham tempore rautationis
51. Si miles, ecclesia, yel alius dederit aliq[aam terram ad seryitium burgensi ViUaefranchae , qualecumque servitium fuerit , postea contra burgensem vel heredem non potest redamare (1).
52. Si quis rem suam vendiderit, postea non audiatnr reelamans (2).
53. Si bm*genses de alicpiibus rébus faciant commutationem inter se, non tenentur dare laudes, nisi de hoc quod compensatum fiierit de re eâdem in pecunià numerata (3).
54. Quicumque burgensis potest habere fiimum infra viUam pro quinque solidis Viennensibus (4) de servitîo, et quilibet potest coque):e ubi voluerit , et non tenetur dare pro turcà (5) nisi unum (6) Viennensem et sine esponiâ (7) , et asinata firumenti débet coqui pro sex denariis Vienn. Et qui habuerit fumum potest illum relinquere et dimittere si sibi placuerit, et de dicto servi tio non tenetur. Item, quislibet burgensis potest molere ubi
« domini deliberentur, nisi taie delictum perpetrayerint pro qno mor- «r tem meruerint , et tune promittant pro ipsà deliberatione sine re- « dita transfretare. » (Mêmes chartes.)
(i) (( Nec ad se rem asservisiatam reyocare , nec ipsum burgensem « yel suos conyenire , nec citare , nec facere yexari , occasione ipsius u rei, extra balliyiam inquà res ipsa extitit, nec eidem domino teneatur <r idem burgensis extra dictam baUiyiam super hoc respondere. » (Mêmes chartes.)
(2; y. pour le sens des mots réclame , réclamer , au moyen-âge , les anciens coutumiers.
(3) « Nec debent domini ipsarum rerum ipsam permutationem aliit quatenùs impedire. » (Mêmes chartes.)
(4) Pro duohus solidis et sex denariis fortium.
(5) Turtâ^
(6) Denarium.
(7) Ce mot est supprimé. (Mêmes chartes.)
voluerit et habere asinum ad portandum bladum ad mo* landum (1), qui eat per yillam ad quœrendum bladum.
55. Sigillum communitatis Villœfirancbae per duos burgenses yillae qui ab aliis eligantur (2) débet cuslodiri : qui duo jurent quôd bonà fide sigillabunt ea quse pertinebunt ad communitatem dictae yillae. Et quod foit retroactis temporibus sigillatum coucedimus, volumus et etiam confirmamus, quod habeat roboris firmitatem (3). Et dicti duo burgenses possunt permutari de anno in annum, et aliquid non débet capi de sigillo (4).
56. Si burgensis ViUaefranchae (5) in curtili, nemôre, vineàyel prato suo aliquem sibi injuriantem inyenerit, licèt inyentus neget, burgensi juranti hoc, si clamorem fecerit, credatur , dùm tamen non sit suspectus de peijurio.
57. Si miles, clericus, burgensis yel quislibet alius yendiderit terram, domum, pratum, yineam yel possessionem alicui , yeniens coram domino rei venditor cum emptore, se dey estiens^ coram eo ad opus emptoris, laudibus oblatis domino rei, dominus rem yenditam sibi yel alii non potest retinere (6).
(1) .4d moUndinum.
(2) Unà cum prœposito.
(3) « Credatur eidem sigillo sicut sigillo domini et sigillo curis sa»... <r Unus duorum burgensium habeat et custodiat penès se in domo su& <( coffinellum in quo servabitur dictum sigillum. » (Mêmes chartes.)
(4) (( £t aliquis de Villàfranchft non débet dare pro dicto sigillo nisi a duodecim denarios fortium, qui pro yoluntate burgensium ad muros (( villa» vel ad gaytias ponantur et expediantur. Burgenses ^^aefran- « chae non tenentur dare per sigillo curise domini Bellijoci nisi unum « denarium Yiennensem pro quàlibet librft contenta in litteris super « muiuo confectis , et duos denarios Viennenses |>ro quàlibet librft « contenta in litteris super conqueremeniis confectis sigillo dictae m curi» sigillandis. » (Mêmes chartes.)
(5) In domo-
(6) a Si quia burgensis VillaefranchaB vel aliquis de Lymantz reddit,
58. In villa non debent vendi carnes taurorum seu boum non padonim (1) à Pascbâ usque ad festum beali Michaelis ; et cames leprosse (2) pro sanis et {)oranae (3) pro masculis non debent vendi. Et carnifices non debent dimittere cames caprorum seû aliarum bestiarum per aliquam moram temporis vel horse in aquâ, seu per hie* mem, vel per aestatem (4).
59. Similiter sub eodem juramento continetur quôd Bellijocensis dominus sit dominus Villœfrancbse; sed antequàm burgenses ejusdem villse teneantur ei jurare hominium et fidelitatem , similiter tenetur ipse dominus eis jurare cum viginti militibus villas firanchesiam et libertatem sicut in praesenti scripto plenissimè continetur.
60. Si quis burgensis obierit et testamentum fecerit et executores ordinaverit et liabeat fîlios vel fîlias, volumus quôd dictae filiœ maritentur de consilio executorum burgensis defuncti. Et si decesserit intestatus, filia vel filiœ debent mari tari ad consilium sex burgensium de villa sanioris consilii et parentum (5). Et si liberi dicti burgensis
ff tradit seu obligat titulo pignoris vel hypothecas , domum suaoi , <( terrain, pratum seu possessionem aliquam mobilem yel immobilem, M -cùm nihil debeat et hoc sit in fraudem aliorum creditorum, si « clamor indè fiât et probatum fuerit légitimé , obligans et oui obli- (( gatur, uterque in triginta solidis puniatur et dicta obligatio nulla (4 sit nisi in hoc quod in yeritate debetur. » (Mêmes chartes.)
(1) Ces derniers mots ont été retranchés.
(2) Fel grenat œ nullo fempore,
(3) Et carnes suum pro masculis.
(4) <( Quaesi fecerint et ementi cames non hoc dixerint, in tribus « solidis domino teneantur et burgensi ementi ademendam. » (Mêmes chartes.)
(5) «r Mandato vel consensu dicti domini Bellijoci super his minime « requisito. » (Mêmes chartes.)
306 PÎECES JUSTIFICATIVES.
sint minoris aetatis, non debent maritari quousque pervenerint ad œtatem discretionis (1).
61. Si burgensis filiam suam maritayerit , de dote sua débet esset contenta , et nihil poterit petere in hereditate patemà (2) nisi pater decesserit intestatas et sine herede proprii corporis (3),vel nisi ei adyentayeritdeeschattà (4) patris, matris, fratrnm vel parentum.
62. Si miles vel alins quislibet extranens debeat debitum alicui burgensi Villaefirancbœ, prœpositus yel chacipolus debent ire cum creditore, sine aliquâ contradictione , sine dono et sine mercede, ad gagiandum debitorem et eum gagiare.
63. Si qois burgensis uxorem suam perçussent sea yerberayerit , dominus indè non débet iTecipere clamorem (5) nec leyare, âisi dictus burgensis yerberayerit eam usque ^d mortem.
64. Item, si aliquis burgensis petram et baculum (6) leyaverit, et ille contra quem praedicta facta sunt percussus yel lœsus non fuerit, si clamor factus fuerit, non tenetur dictus burgensis nisi solutioni usque ad septem solidos pro clamore (7); et si clamor factus non fuerit, burgensis domino yel ballivis suis in aliquonon tenetur.
65. Burgensi mercator pannorum yel telarum yel consimilis naturae, bonae famœ et laudabilis opinionis, de per-
(i) Cette dernière partie de Particle a été supprimée. (2) Vel materna , nisi ei relie tum fuerit.
(5) (c Aliis tamen liberis , uno Tel pluribus existentibus burgensis «r defuncti. » Ces mots sont substitués à ceux qui précèdent.
(4) Echeytia,
(5) AVc emendam petere. (Mêmes chartes.)
(6) Ejecerit vel
(7 ) <( Teneatur domino in septem solidis pro emendâ , et ipsi contra « quem fncta sunt praedicta injuriam emendare. »
jurio non reprehenso, per scripta sua (1) usque ad cen~ tum solidos fortium Lugdunenses (2) débet fides plenissima adhiberi (3).
66. Cùm aliqua domus, terra, pratum, vinea, nemus, seu pignora alia (4) , pro vendendo per forum Villaeifranchse subhastata fuerint, ballivi vel eorumfamiliaper se vel per alios ea emere non poterunt , seu etiam aliqua de dictis pignoribus retinere.
67. Si burgensis facit testamentum in scriptis vel sine scriptis, et facit heredem (5) et retinet pro anima sua alîquam summam pecuniae seu aliqua immobilia , dominus exindè aliquas laudes non débet percipere vel habere, nisi testator praecepit di(^tas res vendi vel aliqua de eisdem, et de re vendità dominus habebit laudes suas.
68. Volunt enim et annuunt coram nobis Guichardo, domino Bellijoci, burgenses VillœfranchœquôdMatheus, incuratus ecclesiae Pollyaci, castri nostri clericus, et heredes sui , habeant domum quam habet sitam apud Villamfrancbam juxta domum liberorum Guicbardi de la Bruailli et juxta domum quondam Johannis de Templo, liberam, quitam et absolutam ab omnibus usagiis et consuetudinibus universis et singulis (6).
(i ) Vti sine scripiis.
(2) Per juramentum suum.
( 3) « SimUiter heredi burgensis defuncti Lonae famae cum scriptis ff paternis usque ad summam sexaginta solidorum fortium per juraff mentum suum débet credi. » (Mômes chartes.)
(4) Mobilia vel immobilia, (Mômes chartes.)
(5) Ces deux derniers mots ont été supprimés.
(6) « Volumus etiam et concedimus nos dictus dominus Bellijoci et <c burgenses praedicti qu6d dominus Guido , dominus Sancti Triverii, n seu ejus heredes et successores, habeant in perpetuum domum quam ff ipse dominus Sancti Triverii quondam habebat apud Villamfran- « cham an te ecclesiam juxta domum liberorum magistri Johannis
69. Si quis burgcnsis pro debito.quod sibi debetur saysierit aliquam rem, domum, agrum, yineam vel pratum yel aliud mobile vel immobile auctoritate domini , primus saysitor débet primo solyi per integrmn de debito suo (1), et de residuo alii saysitores (2).
70. Consuetudines autem extra villam approbamus et confirmamus (3).
71. Et burgenses Villaefranchae possunt et debent alter alterum gagiare (4) per feros et nmidinas pro sais debitis ; et ia hoc nihil potest petere domiaus Bellijoci (5).
Haec autem omnia quse superiùs dicta smit juravimus OLOs Guicbardus, do minus Bellijoci, filius quondam praedicti Humberti conestabuli regni Franciœ, tactis Eyangeliis sacrosanctis, cum viginti militibus, inviolabiliter in perpetuum observare.
Sunt autem nomina eorum qui nobiscum jurayerunt: Hugo Palatinus, dominus Sancti Bemardi; GuiUehnus d'Yllens; Hugo Palatinus; Hugo de Marzeis; Stephanus de Pyzeis; Guillelmus de Marzeis; Guichardus de la Douza; Joceranus Franchileins ; Bartholomeus de Laya;
« PoUicart et juxta domum Jacqueti Vesti , cum ejusdem domûs ap- « penditiis et pertinentiis unirersis , lîberam , quictam et absolutam u ab omnibus usaglis dictœ yillœ. » — Cette disposition est la même dans les deux chartes de 1331 et de 1359.
(1) IVlsi Pôs ipsa saysita prias fuerit alii obligata.
(2) « Et occasione ipsius saysinae , dominus vel ballivus ejus nihil « potest petere à saysitore yel ab eo contra quem facta est saysina. » (Mêmes chartes.)
(3) « Omnes consuetudines autem approbat» et obtentae in frana chesiâ dictas Yillsefranchae et extra , quae in prœsenti scripto et extra et minime nominantur , sicut hactenùs observatae sunt approbamus et (c etiam confirmamus. » (Mêmes chartes.)
(4) Fadiare.
(5) Fcl ballivus tpis. (Mêmes cliartes.)
Cuigo de Monte Aureo; Stephanus Salvaios, Thomas de Sancto Satumiao; Hugo de Telys; Hugo de Taney; Petnis de Ronens; Girinus de Vallibus; Guillelmus de Verneyo; Pontius Gemnos; Dalmatius Rebutiui, et Stephanus de Feugieres.
Et ut magis firma quae praemissa sunt habeantur , nos Guichardus, dominus Bellijoci, ad majorem firmitatem et majus testimonium y praesentem cartulam sigilli nostri munimine duximus roborandam.
Datum anno Domini M-CG. sexagesimo, mense novem* bri.
