CONTRE LA CAPTURE DE LA PELERINE
MDCXXXVIII.
Varnhagen, Historin gérai do Brazil, 1. 1. p. 441-444.
Nobilis Bertrandus Dornesan miles Baro, et dominus de Sant Blancard ac preffectus classis Régis cristianissimi in mari Mediterraneo, Actor adversus Epm. vulgo Dom Martin nuncupatum, Antonium Gorrea etPetrumLoppesreos. Coram vobis prestantissimis viris Dominis commissariis Regum cristianissimi et serenissimi pro petitione sua et ad fines de quibus infra dicit ut sequitur.
In primis ({. in anno Domini millesimo quingentesimo trigesimo, et in mense Decernbris diclus Actor, cum conscnsu et expressa licentia Régis cristianissimi, armavit quamdam suam navim vocatam la Pellegrina de deceni et octo peciis machinarum ex ère eneo compositaruin ponderis(juadringen-
torum quinque quintalorum et de pluribus aliis petiis earum-
dem machinarum ex ère fereo comffectarum in tam magno
globo q. suffecissent pro tuitione dicte navis et ultra unius
castri.
It. Et armavit eamdem navim qs. plurimis generibusarmo-
rum videlicet balistis, piquiis, lanceis et pluribus aliis invasi-
bilibus et pro defensione dictarum navis et castri, stipavitque
eamdem navim centum viginti hominibus belicosis nobilibus et
plebeiis magno numo conductis.
It. Et in misit in dicta navi q. s. plurimas merces requesitas et in maximo pretio habitas in insulis Bresiliaribus, in quibus subuchende erant pro eis commutandis cum aliis mercibus dictarum insularum summe in gallia requesitis, in misitque instrumenta necessaria pro constructione unius castri et redatiœ (sic) terre inculte ad culturam et supellectilia etiam necessaria ad garniendum dictum castrum.
It. Dicte navi prefecit Joanem Duperet qui solvit a Massilia, et sulcavit maria per très menses post quos applicuit dictis insulis in loco Fernambourg nuncupato.
It. Et ibi compertis sex Lusitanis adorsi sunt ipsi Galli ab eis cum maximo furore et magno commeatu silvestrorum, sed Deo juvante incolumes evastunt galli et vietoriamreportarunt. Etandem pace intereosinita Galli unum fortalitium construxerunt juvantibus silvestribus et etiam dictis sex Lusitanis sumptibus Gallorum tamen, et ab eisdem stipendiatis quod eddifitium fuit constructum, ut in eo nedum merces sed et eorum personas se tutarent adversus dictos silvestres.
It. Et pro constructione preffacta fuerunt per dictum Duperet quatuor mille ducati expositi. Interea tamen qu. perfactum fortalitium construebalur dictus Duperet merces quas ex Massilia aduxerat libère cum incolis dictarum insularum traficando cum mercibus dictarum insularum commutavit de quibus tam maximum globum congessit qu. vix totum illum castrum poterat eas capere.
It. Et postquam hec via fuerunt facta et castrum munitum et de cunctis hiis que supetebant pro tuicione et detentione
ipsius tam inermis quam suppelleclilibus quamdam portionem
dictarum mercium in navi immisit ut eas in Gallia subuchcret in qua in magno pretio habebantur.
It. Et inter alias merces de quibus navem oneravit fuerunt quinque mille quintalia ligni brasilii quod tune in Gallia vendebatur precio octo ducatorum pro quintallo; quare valloris erant quadraginta mille ducatorum.
It. Et tricenta quintalia bonbicis valloris trium mille ducatorum adrationem decem ducatorum pro quintallo, et tantumdem granis illius patrie valloris nonigentorum ducatorum ad rationem trium ducatorumpro quintallo, et sexcentos pssitacos, jam linguam nostram conatos, valloris trium mille et sexcentoruin ducatorum ad rationem sex ducatorum pro quolibet, et ter mille pelles leopardorum et aliorum animalium diversorum collorum, valoris novem mille ducatorum ad rationem trium ducatorum pro pelle, et trescentas simias seu melius aguenones valloris mille et octocentorum ducatorum ad rationem sex ducatorum pro aguenone, et de mina auri q. puriilcata ut decebat ter mille ducatos reddidisset, et de oleis medicabilibus valloris mille ducatorum, et tanti ut preffactum est vendi potuissentin Gallia ad quam destinata erant pref'facte merces.
It. Et omnes surae preffacte junte sumam sexaginta duorum mille ducatorum cum trescentis ascendebant.
It. Et dicte navi fuit datus preffectus dominus Debarram cum quadraginta bominibus belicosis ipso computato pro eo adversus piratas tuenda.
It. Solverunt a dicto Fernamburg, et committante sorte satis prospéra in mensse augusti anni millesimi quingentesimi trigesimi primi in portu de Mallega in Hispania apulerunt in quo anchoras jecerunt ob penuriam alimentorum.
It. Et compertis ibi dictis Dom Martinet Gorrea cum decem navibus et caravelis ab ipsis dictus Barram preffectus accitus est inquisitus de hiis que subucbebal unde et ad quem locum.
It. Et de omnibus cerciorati ac de penuria esculentorum,
dicti Lusitani pietate iita mutuo dederunt trigenta quintalia panis biscocti dicto Barram, et quia Romam petebant ad quam tune ipse Dom Martin ut aiebat legatione pro Rege serenissimo Portugaise fungebatur, promiserunt dicti Lusitani dicto Barram conservantiam usque in dictam Massiliam.
It. Et fide sic data aceptata omnes una a dicto portu de Malega solverunt, tutum tamen et nondum quinque miliaribus de mari travatis coati sunt gradum sistere ob cessationem venti.
It. Et die sequenti q. erat dies assumptionis virginis Marie dictus Dom Martin fîngens velle omnes nautos preffectosque navium consulere circa navigationem fiendam accivit ad se dictum Barram et nauclerum patronum sue navis, quos adventatos ipso Correa présente et favente Dom Martin cepit, et deinde alios sodales dicte Peregrine, et omnes vinculis dédit vinculatosque per vim et navi cum mercibus depredata merces navem et homines Régi jam dito serenissimo mandavit, qui cuncta ratiffîcans homines carceri mancipavit, navem mercesque sibi appropriavit.
It. Et certifficatus dictus serenissimus de castri construtione in dictis insulis, et de mercibus et machinis armis supellectilibus et hominibus in dicto castra existentibus ad tutum très naves armavit, quibus dictum Petrum Loppes preffecit, eisque in mandatis dédit ut cellerrime ad dictum castruin subvertendum merces et cetera que in eo erant capienda et homnes profiligandos accederet.
It. Et antea in anno milessimo quingentessimo vigessimo sexto ydem serenissimus per totum ejus regnum edictum ab eo emanatum publicatim dederat, quo continebatur preceptum expressum omnibus ejus subditis sub pena capitis de omnibus Galis ad dictas insulas accedentibus seu ab eis recedentibus subinergendis et expressam commissionem ad hoc Unis dicto Correa signatam tradiderat.
It. Et illud decreverat licet lune nullum bellum inter prefactos Reges seu eorum subdilos ; imo tune confederati erant
et licet etiam merces de quibus supra facta est mentio non sint de hiis que de jure prohibentur ad inimici deffens; et licet etiain dictus rex serenissimus nullum habeat dominiuai nec jurisditionem in dictis insulis, imo gentes eas intollentes plurimos habeant regulos quibus more tamen et ritu silvestri reguntur et ita ponitur in facto.
It. Etiam ponitur in facto probabili quam dictus serenissimus rex Portugalie nullam majorem habet potestatem in dictis insulis quam habeat rex cristianissimus, imo enim mare sit commune et insuli prefacte omnibus ad eas accedentibus aperte permissum est nedum Gallis sed omnibus aliis nationibus eas frequentare et cum accolis comertium babere.
It. Et maxime quia tune Lusitaui Gallie libère frequentabant et eum Galliis in dies commercium habebant : quare indem erat aut debebat esse premissum Galis inLusitania et in dictis insulis etiam dato qu. dicto Régi serenissimo spectaset attenta dictorum Regnum confederatione.
It. Et circa mensem decembris dicti anni millesimi quigentessimi primi dictus Loppes cum suis navibus dicto portu de Fernamburg applicuit, castrum dicti actoris obsedit, et per decem et octo dies machinis impetui et tandem conquassavit.
It. Et ob qu. Dominus Délia Mote qui in dicto Castro capitaneus erat videns etiam de longo tempore non posse succurri colloquium de deditione cum dicto Loppes habuit, et post maximas altercationes inita fuit inter eos transactio, qua lautum fuit qu. castrum dicto Loppes pro dicto Rege serenissimo traderetur et ydem Loppes salvaret homines ac merces in dicto castro existentes, quos homines et merces promisit in loco libero subuchere et dimittere francos et liberos cum mercibus et hiis qui in dicto castro habebant.
It. Et dicta transactio fuit juramento dicti Loppes velato solepnim, et supra sanctum corpus Ghristi presbiterum ibi tune consecratum.
It. Et illo non obstante tradito castro dicto Loppes, ydem Loppes suspendio dédit dictum doininum délia Mote capita-
neum et viginti alios ex suis sodalibus duosque vivos silvestribus delaniandos et mandendos tradidit, aliosque cum mercibus et aliis rébus in dicto Castro existentibus Régi serenissimo aduxit, qui homines carcere dédit in in villa de Farom cum ceteris captis predictum Gorrea et merces cetera quas sibi propria fecit.
It. Et in quo carcere multum fuerunt per Lusitanos vexati per vigintiquatuor menses in magna inedia famé et longa oppressione quatuor ex hiis animas efflaverunt, et post xxmi menses alii liberati sunt demptis undecim. Proprius tamen Lusitani coegerant dictos Gallos captivatos falso deponere in inquesta per eos fata prope e factis depredationibus cooperiendis.
It. Et quare adhuc detinentur dicti undecim, et xx fuerunt suspensi, duo vivi delaniati et comesti, et quatuor in carcere interempti, qui omnes triginta septem ascendunt.
It. Quod a dicto anno captionis usque adhuc dictus actor suivit vel onoxius est uxoribus seu heredibus eorum stipendia promissa, vydelicet très ducatos pro mense cuilibet ascendentia, in cumulo summa mille tricentorum ducatorum cum triginta et uno pro quolibet anno quare per septem annis summa novem mille ducatorum cum trecentis et decem.
It. Et ceteris qui manserunt in isto carcere per dictos viginti quatuor mensibus solvit etiam prefacto modo stipendia aut pro eis manet onoxius ascendentia pro dicto tempore summa sex mille nonningentorum septuaginta quatuor ducatorum cum octoginta très homines essent, non computatis dictis triginta septem hominibus.
It. Et dicta navis cum suis armamentis valloris erat duorum mille ducatorum, machine vero arma et alia mobilia mercibus non computatis tam in navi quam in Castro existencia valloris erant sex mille ducatorum.
It. Preffacte omnes summe rerum depredatarum ascendunt in universo summam ducentorum sexaginta octo milium ducatorum cum ducentis octoaginta quatuor, cuj us summa quadrupluni cum pro rébus raptis detiir summa in decem centum
septuaginta trium mille clucatorum cum centum triginta sex ducatis ascendit.
It. Et quia dictis mercibus seu vallore earum si depredate non essent dictus actor traficum ceptum continuasset et cum eis in decuplum lucratus esset, petit idem actor illud interesse lucri cessantis.
It. Et saltem illud consideratur et ratio illius habetur in solito lucrari et mercari in Gallia ad rationem de viginti pro centenario pro quolibet anno quod interesse in quinque annis principale accenderet, ideo enim principale dictarum mercium summa ducentorum quadraginta millia clucatorum ascendat totidem ascendit et interesse.
It. Quia omnia et singula predicta sunt vera et notaria, offerens actor ea probare ad sufficientiam tamen et non alias imo rejecto superfluo onore probationis de quo expresse protestatur.
Goncludit dictus actor quatenus ipsi reii in dictis summis condenentur erga actorem aut in alia summa de qua apparebit pretestis aut per juramentum ejusdem actoris ad quod petit admitti, attento q. est questio de rébus depredatis, et ita concludit et alias pertinentes juxta materiam subjectam cum expenssis dannis et interesse petens in omnibus jus dici et justiciam ministrari.
Protestando tamen qu. in casuum dicti reii non invenirent solvendo pro summa condenata et per vos declarata executio remaneat dicto actori salva adversus mandantem et ratifficantem.
Petens litteras vestras citatorias adversus dictos Dom Martin Gorrea et Loppes sibidecerni visurosdictam petitionemcorain vobis iieri et aliter procedi ut juris et rationis juxta formam dictarum commissionum nostrarum,
Gertitié conforme par Jehan Pyrot, secrétaire greffier des commissaires français, le 11 mars 1538.
