ROGO TE PER GLORIAM DEI ET

PER MERITA HORVM MARTYRVM

MIIIL DEMITO NIHIL MINYITO NEC MYTATO

RESTITVTAM ANTIQYITATEM PIE SERYATO

Cet amour, ce culte de piété et de science qu'avait le cardinal Baronius pour sa belle diaconie, je voudrais 1 avoir inspiré à tous mes lecteurs pour l'ancien office romain, que nous a conservé le Bréviaire du concile de Trente.

A. Extraits de l'Ordo de Montpellier.

Montpellier, Ecole de médecine. n° 412. ixe siècle. Contient : fol. 1-86. S. Augustin. Enchiridion ; fol. 87-96. Capitulare ecclesiastici ordinis; « fol. 96-109. Ordo I de Mabillon. n - 1-21 ; fol. 109-117. Ordo VII de Mabillon ; fol. 117- 128. Ordo pascal, de Mabillon. App. iMigne. P. !.. LXXVIII, 959) ; fol. 128. Ordo de dédicace, publié par Bianchini. Anastas. biblioth., t. III, p. XL VIII, ici il est incomplet; fol. 129-132. Ordo VIII de Mabillon; fol. 1 Ordo librorum catholicorum qui in ecclesia romana leguntur per totuiri annum. » Je dois la description ci-dessu- M. Duchesne. — J'ai copié et collationné le texte du Capitulait' -<ur le ms. La rédaction de ce document me parait antérieure à l'an 800. et probablement à l'an 750. eu égard principalement à ce qui y est dit des fêtes sauctorales. (Voyez plus haut. p. 77.i

[Fol. v" In nomine domini nostri ihe>i chbisti incipit

I APITULARE ECCLESIASTICI ORDINIS Ql ALITER SANCTA A.TQUE

Al'OSTOLICA. ECCLESIA ROMANA CELEBRATl R SICUT IBIDEM A

SAPIENTIBU8 LT YENERAlilLIliL S PATRIBUS NOBIS TKADITl M FUIT.

Primitus enim adventum Domini kalendis decembris incipiunt celebrare, et in ipsa oocte initiatur legi Esaiapropheta, il usque Domini nalalem repetendo a capite ipsum propheta leguut. Deinde uua dominica ante Datalem Domini incipinnl cancre de conceptione sauctae Mariae. In ipsa vero ebdo-

rnada quarta et sexta feria seu et sabbatu stationes publicas faciunt : prima ad sanctam Marîam ad praesepe. secunda ad apostolos Iaeobi et Iohannis. tertia cum XII lectionibus ad sancturn Petrum. Et in ipsa die sacerdotes et ceteri ministri ecclesiae si necesse fuerit ordinantur. Si autem evenerit ut vigiliae natalis Domini sabbato incurrant. précédente ebdomada oinnem celebrationem vel ordinationem quam diximus usque in sabbato consummant. Quod si dominica contigerit, hora qua et reliquis diebus dorninicis missarum soleninii celebrantur. In vigilia vero natalis Domini incipiente nocte inox ingrediuntur ad vigilias. Deinde expletis psalmis YIIII cum lectionibus vel responsuriis seu et matutinis cum antiphonis ad ipsum diem pertinentibus. expeetantes domnum apostolicum modice requiescunt. Adpropinquante vero gallorum cantu. ipso domno apostolico cum episcopis vel reliquis sacerdotibus cum cereis vel multis luminibus procedente, surgentes préparant se qualiter ad missas ingrediantur. Et inox ut gallus [fol. 88] cantaverit domuus apostolicus cum omni ordine sacerdotum ad missas ingreditur.. . Post nativitatem vero Domini usque in octabas praeter sanctorum festivitatibus psalmi antiphonae responsuria seu lectiones in nocte et in die de ipso Domini natali sunt canendi. In octabas autem Domini quod est kal. januar. ordinem quo Domini natale in omnibus observant. Inde vero in teophania praeter dominicos dies vel nataliciis sanctorum cotidianis diebu- psallunt. Pridie theophaniae jeiunium publicum faciunt [fol. 9i] et hora nona missas célébrant et laetaniam publicam ad missam faciant. et medio noctis tempore ingrediuntur ad vigilias. Psalmos quoque aut lectiones vel responsuria de ipsa die canentes tantum de muneribus magorum et baptismo. de uuptiis vero quae facta sunt in Chana Galileae octabas tcophauiac célébrant. Sed et omni ebdomada usque in octabas semper de theopliania canunt. Expletis igitur nocturnis peu et matutinis, mox cum cereis indelabris seu et toribulis cantando Te deim i.aldami > ad fontes veninnt. Hoc Gnito încipinnt laetaniam id Curiste aidi nos el reliqna. Ipsa exj)leta adstantibus <]»ivcopi- presbiteris diaconibus subdiaconibus vel omni clero et

cuncto populo in circuitu fontis cum multis luminibus statim episcopus benedicit fontes ; post benedictionem vero facieus de chrismate crucem in ipsis fontibus de i] chrisma spargit super cunctura populum. Hoc facto omnis populus accepit benedictionem unusquis in vasis suis de ipsa aqua ad spargendum lam in domos eorum quam et in vineis campis vel fructibus eorum. Deinde discalciati presbiteri aut diaconi induentes se aliis vestibus mundis vel candidis ingrediuntur in fontes et acceptis infantibus a pan ntibus baptizant eos ter raergentes in aquam in noinine Patris et Filii et Spiritus sancti. tantum sanctam trinitatem semel invocautes. Lcvatis ipsis infantibus offerunt eos in mauibussuis uni presbitero. Ipse vero presbiter facieus de crisma crucem in vertice eorum cum invocatione sanctae trinitatis. Deiude sunt parati qui eos suscipere debeant cum lenteis in manibus eorum et traduntur eis a presbiteris vel diaconibus qui eos baptizant. Baptizati autern infantes mox deportantur ante episcopum et datur eis gralia Spiritus septiformis cum chrismate in fronte et invocatione sanctae trinitatis. id est confirmatio baptismi vel christianitatis. Missas vero in ipsa die ordine quo diximus [fol, ■>■'>} Domini Dataient sequuntur. Postea quidem die secundo mense februario quod est II II non. ipsius meusis colliguntur omnes tam clerus romanae ecclesiae quam et omnes monachi mouasteriorum cum omni populo suburbano seu et copiosa multiludo peregrinorum de quacunque provintia congregati venientes ad ecclesiam beati Adriani mane prima, et accipiunt de manu pontificis unusquis cereo uno omnes viri cum feminis et infantibus et accendunt eos portantes eos in manibus omnes una voce canentes unusquis in ordine suo quo militât, procedentibus anie domnum apostolicum septem candelabris cum cer seu et turibulis cum timiamatibus, et accensis lampadibuâ ante uniuscuiusque domum . ante pontificem procedunf omnes cum magna reverentia ad sanctam Mariam maiorem, et ibidem devotissime missas celebrantur qualiter | purifîcationem béate M ariae dominus nosterJhesus Christus secundum legem Moysi representatus est in templo el accipiens eum beatus Simeon propheta in ulnis suis benedixil Deum.

Deinde septuagesimo die ante pascha dominica tamen ingrediente septuagesima apud eos celebratur. Hoc enim faciunt vel pro reverentia tantae festivitatis vel pro eruditione populi ut per numerum dierum cognoscant jam adpropinquare diem sanctuni paschae et praeparet se unusquisque seeundum devotionem et virtutem suam qualiter ad ipsuni sanctum diem cum tremore et reverentia contrito corpore et mundo corde perveniant. Et non solum LXX sed et LX. L. XL. XXX. XX. X^ et YIII semper ipso ordine celebrantur. ut quantum plus cognoverint adpropinquare sanctum diem paschae redemptionis nostrae tantum amplius ab omni inquinamento carnis vel immunditia se abstineant ut digni sint communicare corpus et sanguinem Domini [fol. 96]. Graeci autem aLXtuade carne levant jeiunium. nionachi vero et romani devoti vel boni christiani a L, rustici autem et reliquus vulgus a quadragesima. Primum autem jeiunium IIII et VI feria post L. id est una ebdomada ante quadragesima apud eos publicae agitur. Inde vero prima ebdomada in quadragesima iterum quarta et sexta feria seu et sabbato stationes publicas faciunt. et jeiunium cum XII lectionibus in ipso sabbato consummantur. Et si fuerit ip-um sabbatum de martio mense ordinationes sacerdotum faciunt. sin autem in alia ebdomada vel tertia quando pontifes judicaverit iterum IIII et VI feria seu et sabbatum cum XII lectionibus sicut prius celcbrare videntur et ordinantur qui ordinandi sont. Quarta vero ebdomada ante pascha incipiunt scrutinium facere ad infantes qui in sabbato sancto baptizandi erunt. Explicit.

B. Extraits de l'Ordo de Saint-Amand.

i-. Bibliothèque nationale n° 974, ixe siècle, provenant de Saint-Amand-en-Puelle. Cet ordo a été publié par M. Duchesne, Origines, pp. 138 el suiv. Je n'en reproduis que les passages qui ont trait à la célébration de l'office divin. Ce texte est « en latin vulgaire, écrit M. Duchesne

(loc. cit.), ce qui, si l'auteur était un clerc frank, le reporterait à une date antérieure à l'an 800 environ ; si c'est un clerc romain qui a tenu la plume, la rédaction peut être un peu postérieure. »

QU.VLITER FERIA V CAENAE DOMINI AGENDVM SIT

Media illa nocte surgendum. nec more solito Deus in adiutorium meum nec invitatorium, sed in primis cum antiphonis III psalmi secuntur : deinde versus ; nec presbiter dat oracionem. Deinde surgit lector ad legendum. et non petat benedictiooem. et non dicit Tu autem Domine, sed ex verbis leccionis jubet prior facere finem ; III [lectiones] de tractalu sancti Augustini in psalmo Exaudi Deus oracionem meam dum tribulor, III de Apostolo ubi ait ad Corinthios : Et ego aecepi a Domino r/uod et tradidi vohis. VIIII [psalmi] cum antiphouis. VIIII lectiones, VIIII respousoria completi sunt ; et non dicit Gloria nec in psalmis nec in responsoriis. Sequitur matutinum. Matutino completo non dicit Cliirie eleison, sed vadunt per oratoria psalmis psallendo cum antiphouis...

FERIA VI PARASCEVEN

Media nocte surgendum est ; nec more solito Deus in adiutorium meum nec invitatorium dicuutur. VIIII psalmi cum antiphouis et respousoriis ; lectiones III de lamenta-

cione Hieremiae, III de tractatu sancti Augustini de

psalmo LXIII, très de Apostolo ubi ait ad Aebreos : Festinemus ergo ingredere in illam requiem. Ei non dicit Gloria nec in psalmis nec in responsoriis ; nec lector petit benediccionem. sed sicut superius. Sed tantum inchoat ad matutinum antiphona in primo psalmo. tuta lampada de parte dextra, in secundo psalmo de parte sinistra : similiter per omnes psalmos usque VI aut VII, aut in finem evangelii, reservetur abscousa usque in Sabbato sancto...