C. Anonyme de Gerbert
Saint-Gall. Stiftsbibliotek. n° 349 : ms. de parchemin. in-4°, 120 fol. (paginés). Fol. 1-39. écriture du vine siècle : fragment d'un sacramentaire. Fol. 39-49, écriture du ixe siècle : décrétale d'Innocent Ier à Decentius. évèque de Gubbio. Fol. 49-118 : fragments anonymes publiés par Gerbert, Monumenta veteris liturgiae alemannicae (Sant-Blasîen, 1779i : fol. 49. Cantatur auteni omnis scriptura.... ap. Gerbert. t. II. p. 181 : — fol. 50. Incipiunt capitula de libris novi ac veteri testamenti plenitudinem ap. Gerbert. ibid.,
— fol. 54. In nomiue s. d. n. i. c. incipit instruetio ecclesiastici ordinis qualiter in coenobiis ap. Gerbert. p. 175-177 :
— fol. 67. Incipit capitulare ecclesiastici ordinis qualiter
sancta atque apostolica et immédiatement après, fol. 100.
Item de curso divino ap. Gerbert. p. 168-17") : — loi. L04,
Item incipit de convivio sive prandio atque coenis mona-
chorum qualiter in monasteriis ap. Gerbert. p. 183-1
Fol. 118 et 119. écriture anglo-saxonne. ixe siècle : une série de prières, dont une Pro abbate nostro, une Pro rege et principe nostro. une Pro absentium fratrum nostrorum.
Vby. G. Sclierrer. Verzeiehniss der ffss. dcr Stiftshibliothek von St. Gallen, p. 122. Dom Baeumer nous a communiqué une description détaillée du manuscrit. On trouvera ciaprès le texte du fragment de Gerbert. à l'exception du Capitula de libris N. ac. V. T.. qui ne paraissent pas appartenir à notre anonyme, «'tant d'une latinité correcte, <-l
it point d'ailleurs d'intérêt liturgique. Nous n'avons ] reproduit le Capitulare ecclesiastici ordinis, lequel est une réplique incorrecte de l'ordo de Montpellier. Le texte que nous donnons ci-ap collationné pour nous sur le ms.
par .M. le docteur Fâh, conservateur de la bibliothèque de Saint-Gall.
Cantatur antem omnis scriptura sancti canonis ab initio anni usque ad finem. et sic ordo est canonis decantandi in ecclesia sancti Pétri. Quinque libri M - i'um Jesu N et Judicum in tempore veris. Septem diebus ante initium quadragesimae usque ad octavam diem ante pascha liber Isaiae prophetae. unde ad passionem Christi convenit. Et lamentationes Iereniiae. In diebus a pascha epistolae apost>>lorum et aetus atque apocalypsin usque pentecosten. In tempore aestus libri Regum et Paralipomenon usque ad ni» -dium autumni, hoc est usque quinto decimo kalendas novembre. Deiude libri Salomonis. Mulierum atque Machabaeorum . et liber Tobi usque ad calendas decembris. Ante autem natale domini nostri Ihesu Christi Isaias Iereraias et Daniel usque ad epiphaniam. Postea Ezechiel et prophetae minores atque Job usque in idus februarias. Psalmi omni tempore. evang lia et apostoli similiter. tractatus prout ordo poseit. passiones martyrum et vitae patrum catholicorum leguntur.
[1.] In nomine sancti domini nostri Ihesu Christi incipit instructio ecclesiastici ordinis qualiter in coenobii- iter
i servientes . tain juxta auctoritatem catholicae al apostolicae romanae ecclesiae quam juxta dispositionem ac
uhiiii sancti Benedicti. missarum solemniis vel natale -
ctorum seu officiis divinis annicirculi die noctuque auxi-
liante Domino debeant célébra Bicut in sancl >mana
sia a sapientibus ac venerabilibus patribus i - : ra-
ditum.
[2.1 Primitus enim adventum Domini cum omni officio divin.» tam lectionibus cum responsoriis vel antiphonis et versibus .1 cal. decembris incipiunt celebrare.Et initiantem legite [saiam prophetaminvigiliissemper a capite r usque in Dei natalem rpsum leguntur, responsoria vero usque octabas Domini praeter aataliciis sanctorum Bieremiam et Daniel Leguntur. Postea quidem Hiezechiel et prophel
minores atque Job in idus februarii. Epistolae Pauli apostoli omni tempore in posterioribus tribus lectionibus tam in die dominico ad vigiliis quam et inmissarum solemniis leguntur. deinde vero quinque libri Moysi eum Iesu Nave et Judicum in tempore veris iidem septem diebus ante initium quadragesimae usque ad octavum diem ante pascha leguntur. Et septem dies ante pascha liber Isaiae prophetae unde ad passionem Christi pertinent et lamentationes Ieremiae. In diebus autem paschae epistolae apostolorum et actus atque apoealvpsis usque pentecosten. In tempore autem aestatis libri Regum et Paralipomenon usque ad médium autumni. boc est quinto decimo calendas decembris. Tractatus vero sanetorum Hieronvmi Ambrosii ceterorumque patrum prout ordo poscit leguntur.
[3.] In vigiliis omnium apostolorum vel ceterorum principalium omnes ieiunium faciunt. et hora nona uatalitia eorum praevenientes absque gloria in excelsis deo et alléluia missarum solemniis eelebrantur. et ipsa noete ad vigilias eorum passiones vel gesta leguntur. Quodsi in die dominica eorum uatalitia evenerint tam in adventu domini quam in omni tempore. psalmi cura eorum passionibus vel gestis cura responsoriis et antiphonis de ipsis pertiuen canuntur.Si autem gesta eorum ruinorfuerit ut in novcm 1 cionibns sufficere non possint, in tribus tantuni posterioribus leeeionibus leguntur. Et octabas eorum cum responsoria vel antiphonas seu et missarum solemniis sicut die primo festivitatis eorum eelebrantur. Quod si octabas eorum uatalitia aliorum evenerint. précédente die eorum octabas eelebrantur.
[4.] Responsorius vero tercius secundum regulam sanctî Benedicti cum gloria est canendus novissime, sed romana eçclesia omnia responsoria cum gloria semper cantatar. Secundum regulam sancti Benedicti omne t< mpore diebus dominicis legitur lectio sancti evangelii secundum tempus quo fuerit, et sequitur hvmnum te deim i.audami > et versum cum kyrie KLBI80N B finiuntur vi iciliae nocturnae. Matutinae vero laudes diebus dominicis praeter quadragesimam omni tempore cum alléluia sunt canendae.
[5.] Una autom ebdomada ante natale Doraini do Conceptione beatae Mariae incipiunl celebrare. In ipsa ebdomada quarta et sexta fcria seu et sabbatum omnes jeiunium faciunt et missarum solemniis cum lectionibus vel responsoriis seu et antiphonis de ordine pertinentes celebrantur. Sabato vero cum duodecira leccionibus vel ordine missarum solemniis quac diximus celebrantur. Et ipsa die sacerdotes et ceteri ministri ecclesie si necesse fuerit ordinantur. Si autem evenerit ut vigiliae natalis Domini sabbato incurrunt, praecedeute ebdomada omnem celebrationem vel ordinem^quod diximus quae in sabbato celebrantur. Ipsam autem ordinationem sacerdotum quae diximus praeter quatuor tempora in annum. id est marcii junii septembris et decembris mensis, non ordinantur. it;i lumen ebdomada qua pontifex judicaverit. ut et jeiunium quarta feria incipiente et sabbato omnia consummentur. Pridie natalis Domini, nisi forte dominica contigerit. omnes publicum jeiunium faciunt. et hora nona mis sas celebrantur. In vigilia pridie natalis Domini humiliae cum responsoriis suis vel antiphonis in malutinis laudibus de ipsa die pertinentes canunlur.
[6.] In vigilia natalis Domini tam psalmi novem cum antiphonis vel humilias cum responsoriis suis seu et versibus et matutiois laudibus expletis vel missarum solemniis ordine quo in priori capitulare memoravimus. cum magno décore celebrantur. Corpus autem Domini in ipsa nocte expletis missarum solemniis omnes communicant. De octabas Domini vel de epiphania superiore ordine invenitur qualiter celebrare debeamus. A quadragesima vero incipiente usque quinquagesinio die ante pascha ad vigiliis de aptatico unde leguntur, et responsoria nde canuntur. Quod si exinde minus responsoria habuerit, tam in die quam in nocte quadrâgesimalis responsoria canuntur.
|7.| In matutinis laudibus diebus dominicis sicul et cotidianis diebus a quinquagesimo incipiente id est miserere >u.i deus, inde sequitur psalmus centesimus septimus decimus cum antiphonis mus. «t sequitur ordo matutinorum Bolemni» ta- sicut et reliquis dominicis diebus. El a quînto decimo die ante pascha tam responsoria quam et antiphonae cum versibus suis de passione Domini incipiunl celebrare.
[8]. Quinta vero feria ante pascha id est coena Domini ad rnissas autiphona ad introiturn non psallitur. apostolum nec evangelium non legitur. nec responsorium cantatur. nec salutat presbyter. id est non dicit domines vobiscum, nec pacem faciunt usque in sabbato sancto. sed cum silentio ad missas in^rediuntur.
[9.] In paraceven autem quod est sexta feria passionis Domini hora noua colleguntur oranes in ecclesia et legunt duas lectiones, quas in capitulare vel in sacramentorum commémorât cum responsoriis de passione Domini. et legitur passio Domini secundum Iohannem. et dicuntur illas orationes presbvtero quas in sacramentorum commémorât. Post unamquamque orationem admonentur omnes a diacono ut flectantur genua. et dicit diaconus flectamus gema. et prosternentes se omnes in terra cum lacrvmis vel contritione cordis. Et iterum admonentur a diacono dicente lev.vte. Expletis autem ipsis orationibus dicit presbyter oremus, et dicit orationem praecepti^ saxutabjbus cum oratione dominica. et sequitur oratio libéra nos quaesumus domine ab omnibus Mali-. Et accipit diaconus corpus Domini et sanguinem quod ante diem coenae Domini remansit et consecratum fuit et ponit super altare . et communicant omnes corpus et sanguinem Domini cum silentio nihil cantantes. Et ipsa nocte in ecclesia lumen non accenditur usque in sabbato. His autem expletis ingrediuntur ad vesperam. Et ipsa nocte abstinentes
ab omni delicia corporali. id est praeter tantum panem et aquam cum aceto mixtam non sumentes. cui autem Dominus virtutem dederit pertranseunt sine cibo usque in vigilia paschae, hoc autem apud religiosos ac venerabiles viros observantur.
10.] In sabbato sancto paululum post hora nona ad [lias, primitus autem vestiuntur se sacerdotes nna cum diaconibus vestibus suis, et proccdunt de sagrario cum cenivel thuribulis, et intrant in ecclesiam cum silencio nihil cancutes, stantes in ordiue suo. Inde vero benedicentur cerei a li.icono ordiue quo in sacramentomm habetur, et station accedunt et sedent sacerdotes in sedilia sua. diaconi vero
PIÈCES JUSTIFICATIVES i3
tantum permanent stantes juxta ordincm suum sive juxta abbatemvel presbyterura qui missas celebratur. Et incipiunt légère lectiones de ipsa nocte una cum canticia eorum quas in sacramentorum commémorât. Expletis autem ipsis lectionibus omnes sacerdotes cum diaconibus revertuntur in sacrario ornantes se, qualiter ad missas ingrediuntur. Cum autem signum pulsatum fuerit procedunt de sacraria cum diaconibus accensis cereis cum thuribulis, sicut prias descripsim et intrant in ecclesia facientes litania. Expletas autem ii litania incipit abba aut presbyter qui missas célébrât gloria in excelsis deo. el complebunt omnia missarum solemnia. sicut et reliquis diebus dominicis et ipsis septem diebus usque pascha. solita in omui officio divino.
[11.] ïta agitur sicut et diem sanctam paschae, praeter tantum psalmi qui de uuamquamque diem psalluntur semper cum AJLUELUIA, usque quinquagesimo die a pascha quod est pentecosten. tam psalmi vel responsoria cum versibus vel antiphonis omnes cum alléluia sunt canenda.
[12.] Ascensionem vero Domini cum onini officio divino de ipsa die pertinente sicut et reliquis diebus dominicis celebrantur, responsoria vero vel antiphonis usque in sabbato pentecosten de ascensionem Domini canuntur.
[ 13.] Sabbato pentecosten omnes jeiunium faciunt et omni officio divino tam lectionibus quam et baptismum vel ordine sicut in sabbato sancto celebrantur. Tantum hora octava incipiente ingrediuntur ad vigilias vel missarum solemniis. ut hora aona diei expleta omnia consumentur. Dinn sanctam pentecosten sicut et diem sanctum paschae celebrantur. In ipsa vero ebdomada posf pentecosten quarta el sexta feria seu et sabbatam jeiaaiam faciunt et missaram solemniis cum omne officio divino sicut in sacramentorum commémorai celebrantur. Octabas autem pentecosten sicut et dominica praecedente ita celebrandum est.
[li.| Reliquo tempore in annJ circuli praeter quod memoravimus de ipsis psalmi s responsoria sunt canende, antiphonis vero tam matutinis quam et vespertinis laudibas de cotidia-
nis diebus canuntur.
[15.] Ad amendas vero inortuorum ad vigilias tam psalnii quarn et lectionibus cum responsoriis suis vel antiphonis in inatutinis laudibus sine alléluia de ipsis est canendum. In niissas eorum nec gloria in excelsis deo nec alléluia non cantatur.
In noniine domini nostri Ihesu Christi incipit capitulare ecclesiastici ordinis qualiter a sancta atque apostolica romana ecclesia celebratur. sicut ibidem a sapientibus et venerabilibus patribus nobis traditum fuit.
[1.] Primitus enim adventum Domini calendis decembris incipiente celebrare [e/c.].
Item de cursu diurno vel nocturno qualiter horas canonicas nuntiantur in sancta sedis romauae ecclesiae sive in monasteriis constitutis.
[1.] In primis prima sic temperantur ut sic canatur quando ora prima diei fuerit expleta si tamen necesse fuerit aliquam operam cum festinatione facere. sin autem quomodo ora diei secunda expleta fuerit. Sic cantatur apud eos prima, hoc esl primitus dicit prior dev- in adiutoriu.m meum intende, et inde caeteri quod sequitur. Esta prima ibi cantatur ubi dormiunt et ibidem pro invicem capitulo dictoorant. Statim ibi sedeunt et prior cum ipsis et ibi legunt regulam sancti Benedicti. et a priore vel cui ipso jusserit per singulos sermones exponitur. ita ut omnes inteUiganf ut nullus frater se de ignorantiam
ulae excusarc possit. Inde accepta benedictione vadunt sive ad ciandum vel vestiendum atque lavandum. et abenf spatinm ad hoc faciendum usquc ad oram terciam. Si est consuetudo apud ipsos ut ille archiclavus qui claves ecclesiae sive misteriam sacrum Bnb cura sua habet, ipso custodit et
.s canonicas ad cnrsum celebrandwn quando signum pul-
sare debeat ut reddantur. El aeque ad tertiam nec ad
ta neque ad nonara vel ad v< speram Dec ad completorio
neque ad matulinis non dicit prior quando incipit apnd illos domine labia mea aperies, ni tantum ad oocturnas.
[2.] Completorio autem tempore aestatis quomodo sol
occuml)it colligunlur ad collecta. Tangit autcni frater cni esl cura iniancta cymbalum aut tabula, et colliguntur fratres in unum locum et prior ipsorum cum ipsis sedens. Et omne sive estate sive hibernum tempore semper leccionem ad collectam leguntur, et ibi fructum quod eis Deus dederit manducantur et bibent. Postea pulsato signo canuntur completorio ubi dormiunt in dormitorio, et extremo versu dicuntur antequam dormiant, hoc est pone domine custodiam ori meo. et tune vadunt cum silentio pausare in lectula sua.
[3.] Pausant autem usque nocte média si solemnitas praecipua non fuerit, si vero dominica vel alia grandis solemnitas evenerit temporius surgunt. Et habent positum ubi dormiunt tintinabulum talem qui ad excitandum eos pulsatur. et postea modico intervallo facto surgunt fratres. Cui autem opus exire ad necessaria seu urina digerendum , et ad introitum ecclesiae habeant vasculum positum cum aqua ubi lavent manus suas vel faciès et tergant linteo juxta posito. Et iterum cum pulsatum fuerit aliud signum ad psallendum parati ingrediuntur monaci, et prior statim dicit prolixe domine labia mea aperies sub gloria patri lente décantantes et in fine alléluia concludentes. Cantat statim cui jussum fuerit invitatorio, quod est venite exultemus domino, cum antiphona ceteris respondentibus. Etomni officio suo quod supra Bcriptum est complebuntur. Nocturnis autem finitis si lux statim non supervenerit faciunt modicum intervallum ut superius dictum est propter nécessitâtes fratrum. et iterum ingrediuntur ad matutinis laudibus explendas.
[4.] Si autem cotlidianis diesfuerint tempore hyberni, post nocturnis linitis iterum pansantes u>quequo lux apparere iucipiat. et sic ingrediuntur ad eclebrandum matutinorum laudibus. Sic autem est semper solicitus ille frater cui cura commis sa est ut semper signum competenti ora insonare debeat. Si autem exinde aliqua negligentia ut adsolet fragilitate huinan.i ei eveneril ut ante oram aut p<>st oram pulsaye-
rit. poenitentia ei exinde indicit prior suus. Et propterca vel reverentia Dei hoc semper metitatur et in his sit solicitus ut omnia semper oneste vel competenter et seeuudum ordinem explicantur. et Deus semper in omnibus magnifice laudetur.
Item iucipit de convivio sive prandio atque eoenis monachorum. qualiter in monasteria romanae ecclesiae constituas est consuetudo.
[1.] Quando autem ad prandium aeeedunt dicit prior orationem cum fratribus. hoc est oculi omnium totam cum gloria patri subséquente prolixe dicuntur et postea in fine alléluia canuntur. Et dicit sacerdos orationem talem vocem ut cuncti audiantur et respondeanc amen hoc benedicantur nobis domine dona tua. vel alias sunt plurimas quae ad hune cibum sunt deputatas. Et sedeunt postea omnes in loco suo. Habent autem prope mensa abbatis cathedra taie ex alto stabilita cum analogio ubi librum ponitur. et sedeunt cum legunt. Et statim cum primum cibum ponunt ministri et signum insonuerit ut signetur a comedendum, respondent omnes deo gratias. priore signante aut presbytero vel cui jusserit. tali voce siguatur ut universi audiant et respondent amen. In ipso inicio comedentinm est praeparatus lector qui statim petit benedictionem dicit iube bombe lenediceke. senior autem dicit salvet nos domines, ei respondent omnes a-men. et ingreditar ad legendum et legit quamdiu illum cibum mauducant. Et postea si longo prandio habuerint ut diucius sedeant vel si alium ministrationem ministrentur , taugit piior meus.i ut sileat ipse lector modicum. Et si fuerint pisces vel etiam si volatilia mauducant. cum ministratur et iusonuerit signum ut benedicatur, respondent omnes deo gratias. et benedicit prior aut cui jusserit dicente cri:atii;vm
SUAM iI.EATOR OMNIUM DOMUIUS BENEDKAT. et respondent
omnes amen et manducautur. Si item ;ilius cibns fuerit < 1 i «• i t orationem, hoc est precibus sauctas dsigshitricis mahiae et
NOS ET DONA BOA CHRISTD8 I ILIUS DEI BENEDICAT. respondent
omnes amen.
PIKCES JUSTIFICATIVES 347
[2.) Et ad aliam ministrationem itcrum legit lector tamdiu quousque praecipiat ei abba ut finiatur. nul si ille congruam finem mvenerit, si benedictio sonaverit, in extremo sermone repetit ipsum itcrum secundum vicem prolixe, et respondeni omnes deo gratias, et descendit. Si autem longa fuerit lectio et vel bene finierit sermonem, repetit ipsum et postea dicit tu autem domine domine miserere nobis, et respondent oinncs amen. Sic et ad nocturnis vel ad collecta vel ubi praeceptum legerint divinum ista est consueludo ut semper quando incipit légère petita benedictione dicit iube domne benedicere. Quando finierit lector lectionem deo gratias respondent. et descendente eo vadit ante mensam abbatis et dat ei benedi<tionem unde manducat et bibit. Surgentibus autem fratribus dicent lente confiteantur tibi domine adiungentes glokia i'atki et ad finem alléluia canentes.Et si maioremrefectionem habuerint ut eis exinde superfuerit. dicit prior vel cui cura commissa est orationem fragmenta quae superarunt servis
SUIS CHRISTUS FILILS DEI MULTIPLEXtT ET BENEDICAT ET ABUNDARE FACIAT QUI EST BENEDICTUS SAECULA SAECULORUM. Et
respondentibus omnibus amen vadunt in oratorio ad orationem Dominium gratias agentes . et ibi dicent post finitam orationem dispersit dédit completo offîcio cibi.
[3]. Item ad sera coenantibus cum ingressi fuerint ubi reficiantur dicant subtrahendo moras orationem edent p.uperes adiungentes gloria patri et in fine canentes ai.lei a iv. et dicit senior orationem, sic tamen ut cuncti audiant et respondeant amen, hoc est TUA nos domine, vel alias sunt multas secundum tempus. Sedentes autem in sedilia sua faciunt similitcr sicut et in prandio in die. Et si contigerit ut uox perveniet coenantibus et lumen necesse sit accendere, ille autem frat» r qui lumen adportat Btatim cum ingreditur in domo prope seniores dicit tali voce ut omnes audiant lumen CHRISTI, et diouut omnes DEO gratias. et it« rum ipse incurvatus dicit iube domne benedheki . senior autem dicit
IN NOMINE DOMINI SIT. et lf- [>Oll< It'U t AMEN, et sic DOlÛt UuiU'll
in Locum suum ut luceat omnibus in domo. Et si nn>> jussum fuerit fratribus ut bibant. vadit minister ad minis riuin <•{ tangit digito suo calicem, et répondent omnes deo
gratias, et signât et respondent omnes amen, et sic bibent cum benedictione. Et si fructuni Dominus dederit dicit senior ita orationem fructus suos dominus omnipotens benedicat, et respondent omnes amen, sic fit de omnia administrationem cum autem refectio expleta fuerit, facto signo ut surgant, ille frater qui in quoquina septimanam facit quando fratres reficiunt semper cum aliis ministris ad mensam seniorum sive fratrum administrât, cum autem surgunt a mensa ille frater curvat se contra oriente super genua sua et rogat pro se orare dicens domm orate pro me. et dicit senior salvet nos dominus, ille frater surgens dicit prolixa voce deo gratias, statim omnes fratres incipiunt canere semper tibi domine gratias, ita finitum dicit prior cum fratribus miserator et misericors dominus prolixe cum gloria. adiungentes et in fineni alléluia sive qui dat escam omni garni confi-
