De Rossi, Inscriptiones, t. II, p
Ce même répons Qui regni claçes a pour verset un distique : /
Solve iuhente Deo terrarum, Pelre, catenas, qui facis ut pateant caelcstia régna beatis,
qui se lisait au vu*" siècle dans la basilique de Saint- Pierre « in icona sancti Pétri » ^ .
L'office des saints apôtres Pierre et Paul est avec l'office de saint Jean-Baptiste un des rares offices sanctoraux fidèles à la tradition de l'office du temps. Les autres offices propres sacrifient au goût de la légende et de la littérature légendaire. Les antiennes et les répons de l'office de saint André sont empruntés aux Acta Andreae apocryphes. Les actes de saint Laurent ont fourni le texte des antiennes et des répons de son office. De même, pour sainte Cécile, pour saint Sébastien, pour sainte Agnès, pour saints Jean et Paul, et bien d'autres. Or, on se le rappelle, VOrdo romanus de la Vallicellanc nous a appris que les passions et gestes des saints ne se lisaient à Rome que dans l'église du saint, et qu'il en fut ainsi jusqu'au pape Hadrien (772-795), qui les fit lire à Saint-Pierre. On peut donc supposer que les antiennes et les répons pris à ces textes hagiographiques étaient propres, jusque-là et respectivement, aux diverses basiliques.
Les mauvais textes n'eussent pas manqué à des fêtes comme celles de la Vierge : elles nous ont valu
1. De Rossi, ihid. p. 254, Dom Moiiix (d'après W. Lovison) montre que l'antienne de la croix, 0 magnum pietatis opus, est un distique pris à une inscription de l'oratoire de la croix au baptistère de Saint-Pierre. Revue bénédictine, 1910, p. 401.
au contraire les plus purs, les plus gracieux répons du responsoral :
Vidi speciosam sicut columbam ascendentem super rivos aquarum, cuius inaestimabilis odor erat magnus in vestimentis eius, et sicut dies verni circumdabant eam flores rosarum et lilia convallium. Quae est ista quae ascendit per desertum sicut virgula fumi ex aromatibus myrrhae et thuris? Et sicut dies verni...
Ou d'autres, inspirés de plus loin par l'Écriture, et pénétrés d'une piété théologique et tendre :
Pulchra facie, sed pulchrior fide, beata es virgo Maria : respuens mundum laetaberis cum angelis, intercède pro omnibus nobis. Sancta et immaculata virginitas, quibus te laudibus referam nescio. Intercède...
Le beau répons :
Gaude, Maria Virgo ! cunctas haereses sola interemisti, qui Gabrieb's archangeli dictis credidisli, dum virgo Deum et hominem genuisti, et post partum virgo inviolata permansisti. — Gabrielem archangelum credimus divinitus te esse afl'atum, uterura tuum de Spiritu sancto credimus impraegnatum. Erubescat ludaeus infelix, qui dicit Ghristum ex loseph semine esse natum !
imposé, dit-on, par un chantre aveugle-né, avait été exécuté pour la première fois au Panthéon, sous Boniface IV (608-615) ^
On ne s'étendra pas davantage sur le sanctoral romain de la fm du viii® siècle. Mais ce qui vient d'en
1. ToMASi, t. IV, p. 212, renvoie à Floravante Martinelli, Roma ex ethnica sacra (Rome 1653).
être dit suffit à montrer comment, l'office sanctoral, accession tardive à l'office canonique des basiliques, n'avait pu s'y faire sa place qu'en restreignant ce vieil office.
Cependant l'office romain, dans cet ensemble que nous venons de décrire, était arrivé à un état de perfection qui ne devait être ni dépassé ni maintenu, mais qui méritait incontestablement l'exceptionnelle fortune que lui fît l'admiration des Églises anglo-saxonne, franque et germanique. Œuvre anonyme lentement faite, œuvre singulière où vivait l'âme de Rome! Rome, en effet, y avait mis le meilleur de sa littérature et de son histoire : son psautier, sa bible, ses pères, ses martyrs. Elle y avait mis la marque de sa piété directe et simple, plus historique que subtile; de son esthétique restée sensible aux compositions sobres, larges et harmonieuses; de sa langue brève, claire, concrète, biblique de lexique, rythmique de nombre. Elle y avait mis enfin et surtout sa cantilène, — ce plain-chant grégorien que la renaissance a dédaigné, que le xvii® siècle (dans la tradition duquel nous vivons encore) n'a plus compris, mais qu'il suffit d'avoir entendu exécuter dans sa notation vraie par les moines de Saint-Anselme au mont Aventin pour y retrouver, avec en plus le charme délicat de l'archaïsme, quelque chose des élégances et des émotions qui ravissaient les pèlerins de Saint-Pierre.
L OFFICE ROMAIN DU TEMPS DE CHAIILEMAGNE. l/Ô
EXCURSUS A.
Anonyme de Gerbert {Extraits).
Saint-Gall, Stiltsbibliothek, ms. n" 3i9 : 120 fol. (paginés). ix« siècle.
Kol. 49-118 : fragments anonymes publiés ])ar Gerbert, Monumenta i^eteris liturgiae alemannicae (Sant-Blasien 1779) : fol. 49, Cantatur autem omnis scriptura..., ap. Gerbert, t. II, p. 181 ; - fol. 50, Incipiunt capitula de libris novi ac veteri testamenli plenitudi nem..., ap. Gerbert, ibid.; — fol. 54, Incipit instructio ecclesiastici ordinis qualiler in coenobiis..., ap. Gerbert, p. 175-177; — fol. 67, Incipit capilulare ecclesiastici ordinis qualiter sancta atque apostolica..., et immédiatement après, fol. 100, ttem de curso divino..., ap. GerlîERT, p. 168-173; — fol. 404, Item, incipit de convivio sive prandio atque coenis monachorum qualiter in monasteriis..., ap. Gerbert, p. 183-185.
Voy. G. SciiERRER, Verzeichniss der Hss. der Stlflsbibliothek von st. Gallen, p. 122. Le texte des extraits que nous donnons ci-après a (té collationné pour nous sur le ms. par M. Fâli, conservateur de la bibliothèque de Saint-Gall.
Cantatur autem omnis scriptura sancti canonis ab initio anni usque ad finem, et sic ordo est canonis decantandi in ecclesia sancti Pétri. Quinque libri Moyse cum lesu Nave et ludicuni in tempore veris. Septeni diebus anie initium quadragesimae usque ad octavam diem ante pasclia liber Isaiae proplietae, unde ad passionem Gliristi convenit. Et lamentationes leremiae. In diebus a pasclia epistolae apostolorum et actus atque apocalypsin usque pentecosten. In tempore aestus libri Reguni et Paralipomenon usque ad médium autunini, hoc est usque quinto decimo kalendas novembris. Deinde libri Salomonis, Mulierum atque Machabaeorum, et liber Tobi usque ad calendas decembris. Ante autem natale domini nostri Ihesu Christi Isaias leremias et Daniel usque ad epiphauiam. Postea Ezechiel et prophetae minores atque lob usque in idus februarias. Psalmi omni tempore, euangelia et apostoli similiter, tractatus prout ordo poscit, passiones martyrum et vilae patruni cathoiicorum leguntur.
Item de cursu diurno vel nocturno qualiter lieras canonicas nun liantur in sancta sedis romanae ecclesiae sive in monasteriis constitutis.
[1.] In priniis prima sic temperantur ut sic canatur quando ora prima diei fuerit expleta si tamen necesse fuerit aliquam operam cum festinatione facere, sin autem quomodo ora diei secunda expleta fuerit. Sic cantatur apud eos prima, hoc est primitus dicit prior
DELS IN ADiLTORUM MEiM iNTENDK, et indc caetcri quod sequilur. Ista prima ibi cantatur uhi dormiunt et ibidem pro invicem capltulo dicto orant. Statim ibi sedeunt et prior cum ipsis et ibi legunt regulam sancti Benedicti, et a priore vel cui ipse iusserit per singulos sermones exponitur, ita ut omnes intelligant ut riullus Irater se de ignorantiam regulae excusare possit. Inde accepta benedictione vadunl sive ad ciandum vel vestiendutn alque lavandum, et abent spatium ad lioc facienduni usquc ad oram terciam. Si est consuetudo apud ipsos ut ille arctiiclavus qui claves ecclesiae sive misteriuni sacrum sul) cura sua habet, ipse cuslodit et oras canonicas ad cnr sum celebrandum quando signum pulsare debeat ut reddantur. El neque ad tertiam nec ad sexta neque ad nonam vel ad vesperam nec ad complelorio neque ad matutinis non dicit prior quando incipit apud illos domine labi.v mea apeuies, ni tantum ad nocturnas.
[2.] Completorio autem tempore aestatis quomodo sol occumbit colliguntur ad collecta. Tangit autem fratcr cui est cura iniuncla cyrabalum aut tabula, et colliguntur fralres in unum locum et i)rior ipsorum cum ipsis sedens. Et omne sive eslate sive hibernum tempore semper leccionem ad collectam leguntur, et ibi Iructum quod eis Deus dederit manducantur et bibent. Postea pulsato signo canuntur completorio ubi dormiunt in dormitorio, et extrême versu dicuntur antequam dormiant, hoc est pone domine custodiam ori meo, et tune vadunt cum silentio pausare in lectula sua.
[3.] Pansant autem usque nocte média si solemnitas praecipua non l'uerit, si vero dominica vel alla grandis solemnitas evenerit temporius surgunt. Et habent positum ubi dormiunt tintiuabulum talem qui ad excitandum eos pulsatur, et postea modico intervalle l'acto surgunt fratres. Cui autem opus exire ad necessaria seu urina digerendum, et ad introitum ecclesiae habeant vasculum positum cum aqua ubi lavent manus suas vel faciès et tergant linteo iuxla posito. Et iterum cum pulsatum fuerit aliud signum ad psallendum parati ingrediuntur monaci, et prior statim dicit prolixe domine i.abia mea APERiEs sub GLORIA PATRi Icule decaulautes et in fine alléluia concludentes. Cantat statim cui iussum fuerit invitatorio, quod est veniti: ExuLTEMus DOMINO, cum antiphoua ceteris respondentibus. Et omni officie suo quod supra scriptum est complebuntur. Nocturnis autem finitis si lux statim non supervenerit faciunt modicum intervallum ut superius dictum est propter nécessitâtes fratrum, et iterum ingrediuntur ad matutinis laudibus explendas.
[4.] Si autem cottidianis dies fuerint tempoie hyberni, post nocturnis finitis iterum pansantes usquequo lux apparere incipiat, et sic ingrediuntur ad celebrandum matulinorum laudibus. Sic autem est semper solicitus ille frater cui cura commissa est ut semper signum competenti ora insonare debeat. Si autem exinde aliqua negligentia ut adsolet fragililate huraana ei evenerit ut ante oram aut post oraia pulsaverit, poenitentia ei exinde indicit prior suus. Et propterea vel revcrentia Dei hoc semper inetitatur et in his sit solicitus ut omnia semper oneste vel eompetenter et secundum ordinem explicantur, et Deus semper in omnibus magnifiée laudetur.
l'office romain du temps de charlemagne. 175
Item incipit de convivio sive prandio atque coenis monachorum qualiter in monasteria romanae ecclesiae coostitutis est consuetudo.
[1.] Quando autetn ad prandium accedunt dicit prior oralionem cum fratribus, lioc est oculi omnium totam cum gloria patri subséquente prolixe dicuntur et poslea in fine alléluia canuntur. Et dicit sacerdos orationem talem vocem ut cuncti audiantur et respondeant
AMEN HOC BENEDICANTCR NOBIS DOMINE DONA TUA, VCi aliaS SUnt plurimaS
quae ad liunc cibum sunt deputatas. Etsedeunt postea omnes in loco suo. Habent auteni prope mensa abbatis catiiedra taie ex alto stabilita cum analogio ubi librum ponitur, et sedeunt cum legunt. Et slatim cum primum cibum ponunt ministri et signum insonuerit ut signetur a comedendum, respondent omnes deo gratias, priore signante aut presbytère vel cui iusserit, tali voce signatur ut univers! audiaut et respondent amen. In ipso inicio comedentium est praeparalus lector qui statim petit benedictionem dicit iuiîe domne benediceue, senior aulem dicit salvet nos dominus, ei respondent omnes AMEN, et ingreditur ad legendum et legit quamdiu illum cilmm manducaiit. Et postea si longo prandio habuerint ut diucius sedeant vel si alium ministrationem ministrentur, tangit prior mensa ut sileat ipse lector modicum. Et si fuerint pisces vel etiam si volatilia man- (lucant, cum minislratur et insonuerit signum ut benedicatur, respondent omnes deo grattas, et benedicit prior aut cui iusserit dicente
CKEATURAM SUAM CREATOR OMNIUM DOMINUS RENEDICAT, et rCSpOndeUt
omnes amen et manducantur. Si item alius cibus fuerit dicit orationem, hoc est PRECIBUS SANCTAE DEIGEN1TR1CIS MARIAE ET NOS ET DONA SUA CHRISTUS FILIUS DEI BENEDICAT, respondCUt OmUCS AMEN.
[2.] Et ad aliam miuistrationem iteruni legit lector tamdiu quousque praecipiat ei abba ut finiatur, aut si ille congruam finem invenerit, si benedictio sonaverit, in extrême sermone repetit ipsum iterum secundum vicem prolixe, et respondent omnes ueo gratias, et descendit. Si aulem longa fuerit lectio et vel benc finierit sernionem, repelit ipsum et postea dicit tu autem domine domine miserere nobis, et respondent omnes amen. Sic et ad nocturnis vel ad collecta vel ubi praeceptum legerint divinum ista est consuetudo ut semper quando incipit légère petita benedictione dicit iube domne benediceue. Quando fiuierit lector lectionem deo (;ratias respondent, et descendente eo vadit ante mensam abbatis et dat ei benedictionem unde manducat et bibit. Surgentibus autem fratribus dicent lente confiteantur tibi domine adiungentes (iLORiA patri et ad finem alléluia canentes. Et si maiorem refectionem habuerint ut eis exinde superfuent, dicit prior vel cui cura commissa est orationem fragmenta quae superakunt servis suis curistus filius dei
MULTIPLEXIT et BENEDICAT ET ABUNDAUE FACIAT QDI EST BENEDICTUS SAECULA
SAECULORUM. Et rcspondeutibus omnibus amen vadunt in oratorio ad orationem Dominium gratias agentes, et ibi dicent post finitam orationem DisPERsiT DEDIT complclo offlcio cibi.
[3]. Item ad sera coenantibus cum ingressi fuerint ubi reflciantur dicant subtrahendo moras orationem edent pauperes adiungentes gloria
PATUi et in fine canentes alléluia, et dicit senior oratioiiem, sic tamen ut cuncti audiant et respondeant ami:\, hoc est tua nos domiî^e, vel alias sunt multas secundum tempus. Sedentes autem in sedilia sua faciunt similiter slcut et in prandio in die. Et si contigerit ut nox perveniet coenantibus et lumen necesse sit accendere, iile autem frater qui lumen adportat statim cum ingreditur in domo prope seniores dicit tali voce ut omnes audiant lumen ciiristi, et dicunt omnes deo gra- TiAs, et iterum ipse incurvatus dicit iube domne benedicere, senior autem dicit in nomine domiisi sit, et respondent amen, et sic ponit lumen in locum suum ut luceat omnibus in domo. Et si miscere iussum iueritfratribus ut bibant, vadit minister ad ministerium et tangit digito suo calicem, et respondent omnes deo gratias, signât et respondent omnes amen, et sic bibent cum benedictione. Et si fructum Doniinus dederit dicit senior ita orationem fructls suos dominus omnipotens BENEDiCAT, et respoudeut omnes amen, sic fît de omnia administralionem. Cum autem refectio expleta fuerit, lacto signo ut surgant, ille frater qui in quoquina septimanam facit quando fratres reficiunt semper cum aliis ministris ad mensain seniorum sive fratrum administrât, cum autem surgunt a mensa ille frater curvat se contra oriente super genua sua et rogat pro se orare dicens domni orate pro me, et dicit senior salvet nos dominus, ille frater surgens dicit prolixa voce deo GRATiAs, statim omnes fratres incipiunt canere semper tibi domine ora- TiAS, ita finitum dicit prior cum fratribus miserator et misericors dominus prolixe cum gloria, adiungentes et in finem alléluia sive qui dat
ESCAM OMNI GARNI C0NF1TEMINI DOMINO COELI QUONLVM BONUS QUONIAM IN
saeculum misericordia eius, et dicit sacerdos orationem hoc est satiastf NOS DOMINE, linita respondent omnes amen, et sic vadunt ad orationem et orant sicut supra scriplum est.
[4.] Ille autem septimanarius qui ingreditur quoquinam in die dominica ingreditur vel egreditur iuxta id quod in régula sancti Benedicti continelur scriptum. Matutinis finitis statim in oratorio qui egreditur postulat pro se orare dicens domni orate pro me, orantes autem dicit senior salvum fac servum tuum, ille vero subsequens dicit cum omnibus fratribus benedictus es domine deus, hoc usque tercio repetens accepta benedictione egreditur. Statim dicit qui ingreditur DELS in adiutorium meum INTENDE, et ista oratione tertia cum omnibus repetitur, et sic accepta benedictione intrat ad serviendum fratribus suis. Sic et in ecclesia beati Pétri apostoli presbyter septimanam facit, vel mansionarii qui lumen vel ornatura ipsius ccclesiae custodiunt, die sabbati ora tercia consignant officia sua ad parcs suos, et sic dcscendunt et vadunt in domos suas, et illi alii cum presbytère vel pares suos usque ad alio sabbato serviunt et faciunt similiter, et sic in omnibus officiis honesle vel ordinabiliter Deo conservantur.
[5.] Et si fortasse ista quae de multis pauca conscripsimus alicui displicuerit, non sit piger sed habeat prudentiam, sic habent alii sacerdotes vel patres seu et monachi devoti qui recto ordine vivere atque custodire cum divina auctoritate desiderant, quomodo illi vadunt. istam sanctam doctrinam ad suam utilitatem vel suos seu et multorum aedificationem cum magno labore ipsam défèrent, ut hic postmodum
l'office romain du temps de chaulemagne. 177
vel in futurum perpetualiter gaudeant atque letentur in conspeclu Dei et angelorum vei omnium sanctorum eius. Vadat sibi ipsa lloma, aut si pigetniisso suo fideli in loco suo trasniittatet inquirat diligenter si est ita aut non est quod de pluribus parum conscripsimus, aut si non ita ibidem celebratur. Vel si bene cum sancta intentione vel devolione inquisierat, et adliuc in centupluui melias unde in opère Dei proficiat invenerit, tune postmodum fortasse isla audiat despicere vel (lerogare vel etiaai tantos et taies sanctos |)atres contra se adversare praesuniat qui istam sanctam normam instituerunt.
[G.j id est primus beatus Damasus papa adiuvanle sancto Hieronymo presbytero vel ordinem ecclesiaslicum descriptum de Hierosolyma permissu sancti ipsius Damasi transmitlentem instituit et ordinavit. Post luinc beatissimus Léo papa annalem cantum omnem instituit, atque opuscula in canonica instilutione luculentissima edidit, quam si (juis ea usque ad unum iota nnnreceperit vel veneraverit anatliema sit. Deinde beatus Gelasius papa similiter omnem annalem caalum seu et decretalia canonuni honeste atque diligenlissime l'acte in sede beati Pétri apostoli conventu sacerdotum plurimorum conscripsit. Post hune Siniachus papa similiter et ipse annalem suum cantum edidit. Iterum posl liunc loliannes papa similiter et ipse annum ciiculi canlum vel omni ordine conscripsit. Post liunc Bonil'acius papa, qui inspirante sancto spiritu et regulam conscripsit et cantiiena anni circuli ordinavit. Post lios quoque beatus Gregorius papa qui afllatu sancto spiritu magnam atque altissimam gratiam ei Dominus contulit ut super librum beati lob moralia tibica invesligatione tripliciter atque septil'ormem expositlonem lucidaret, super Ezecliiel quoque propheta |)rima parte seu et extrema luculentissima expositione declaravit, quid super euangelia quadraginta humiliarum expositione fecerit notum est omnibus cliristianis quam pulchre explanarit, (|uid inde aliquorum libris opérante sancto Spiritu digcssit vel aliarum multarum sanctarum scripturarum interpretatus est christianis in mundo tegentibus patefactum est, et cantum anni circuli nobile edidit. Post hune Martinus papa similiter et ipse anni circuli cantum edidit. Post isios (îuoque Catalenus abbas ibi deserviens ad sei)u!crum sancti Pelri et ipse quidem annum circuli cantum diligenlissime edidit. Post hune quoque Maurianus abba ipsius sancti Pelri apostoli servions annalem suum cantum et ipse nobile ordinavit. Post hune vero dominus Virbonus abba et omnem cantum anni circuli magnifiée ordinavit.
[7.] Si quis postquam ista cognoverit custodire velcelebrare in quantum Deo iubente voluerit neglexerit, aut si melius aliunde scire vel accepisse exemplum fortasse iaclaverit, dubium non est quod ipse sibi lallit et in caligine erroris semetipsum infeliciter demergit, qui tantos et taies patres sanctos auctores ausus sit despicere vel derogare. Nescio qua (ronte vel temerilate praesumptuoso spiritu ausi sunt beatum Hilarium atque Martinum sive Germano vel Ambrosio seu plures sanctos Dei. quos scimus de sancto sede romana a beato Petro apostolum successoribus suis directes in terra ista occidentali et virtutibus atque miraculis coruscare, qui in nullo a sancta sede romana... deviarint... [J'abrège toute cette fin.] Cum istos praeciaros confessores
Christi quos superius nominavimus sciamus fréquenter eos Romam ambulasse, et apud beatos papatus vel cliristianis imperatoribus colloquium habuisse, vel si qui a sancta romana sede deviabant saepe recorrexisse apud nos manifestum est... Oportet eos diligenter inquirere et imitare atque custodire sicut et sancta romana ecclesia custodit ut teneant et ipsi unitatem catholicae fidei. Amen.
