NORMANDIE AVAIENT RECONNU APPARTENIR A L'ÉGLISE DE BAYEUX
Ego Hugo , Baiocensis episcopus, considerans hec mortalia et illa que post hec sperantur eterna , Domini super
(1) Toutainville , Eure, cant. de Pont-Audemer.
0 o we et servicium de tota terra de Lisun (1), et terram in Breinoest (2) quam Latum Dorsum tenebat, et ecclesias de Cadun..(3), et leucam de Cambremer (4), et terram in Magnei (3), et lerram de Bruherlad , et ipsas terras quas ego comparavi de Walterio de Andet et de suis parentibus.
(Livre noir de l'église de Bayeux , f. 6 v*, n. 21.)
14. CHARTE DE GRADULFE , ABBÉ DE SAINT-WANDRILLE , RELA- TIVE AU DOMAINE DE TICHEVILLE ET DANS LAQUELLE NÉEL FIGURE C@MME TÉMOIN.
Ners 1040.
Noverint omnes ad quos hujus cartule pervenerit series quia terra que vocatur Tegiervilla (6) sancti Wandregesili pro certo legitima hereditas est. Eam namque gloriosus et victoriosus comes Richardus, deprecatione Mee (7), nobilis matrone et ad Deum a seculo converse, cujus a parentibus extiterat hereditaria, sancto Wandregisilo pro sua salute contradidit ac per carte subscriptionem confirmavit. Quam fllius ejus et ab illo tercius in regno Robertus, in etate juvenili , perversorum consilio depravatus , supradicto sancto abstulit confessori. Quo defuncto et a presentibus sublato,
(1) Lison, Calvados, cant. d'Isigny.
(2) Bernesq, Calvados, cant. de Trévières.
(3) Caen.
(4) Cambremer, Calvados, arr. de Pont-l'Evéque.
(8) Magny, Calvados, cant. de Ryes.
(6) Ticheville, Orne, cant. de Vimoutiers.
(7) Il faut sans doute lire Emme ; voy. plus haut , p. 8, n. 8
ss AT
filioque illius succedente in regni honore paterno, ego abbas Gradulfus, diu dampnum tam grave perpessus, tandem multorum consiliis bonorum animatus, ipsius quoque dampni dolore compulsus, injuste michi ademptam , prout valui, reclamavi terram , testesque multos adhibui qui descripti erant in prefata, que penes nos habetur, donationis carta. Tandem vero, divina subveniente gratia , sanctorumque intercedente suffragiorum affluentia, eo res deducta est, lam continue reclamationis instancia, quam prolixe excommunicationis frequentatione importuna , ut comes prefatus, puer videlicet Willelmus , terram nostram, bonorum consiliis usus testium, veritate comprobata, nobis redderet , pro sua videlicet salute et patris qui eam tulerat absolutione. Qui cum talem michi fecisset honorem, ego quoque, fidelibus suis consiliariis petentibus, quasi pro mutua tanti beneficii vice, illi obnixe idem petenti reddere ad tempus studui voluntarie, retentis ad presens ecclesiis, cum omni decima ipsius ville et terra unius aratri exercitio sufficiente , quasi in testimonio redditionis predicte , eo videlicet tenore ut infra tres annos salvam suo fideli mutationem daret, nobisque totam terram nostram redderet, et si non ante, saltim post trium annorum complectionem, etiam si nichil adhuc vicissitudinis suo militi Haymoni dedisset. Interfuerunt huic conventioni : Osbernus, Nigellus, Willelmus etarchiepiscopus Malgerius, Gozelinus, Ricardus, Radulfus, et frater ejus Hugo, Helto quoque, Hugo et Willelmus, Ingernannus, Hunfredus , Rotbertus, et multi alii nobiles; abbas vero Johannes, Nicolaus, Robertus, Ysembertus ; burgarii quoque Rothomagenses , Odo, Hungerius , Rotzelinus, Gadeboldus , Hugo, Osbernus, Oggerius, et alii innumeri testes.
( Cartul. de Saint-Wandrille , f. 525, v°.)
s dibus
15. EXTRAIT DE LA CHARTE DE FONDATION DU PRIEURÉ DE SIGY, SOUSCRITE PAR NÉEL LE VICOMTE.
Vers 1040.
..Signum Hugonis, hujus donativi auctoris. Ego Malgerus, gratia Dei Rotomagensis æcclesiæ archiepiscopus, hoc signo istud donativum confirmo. Ego quoque Nicholaus, Deo miserante abbas institutus, hoc idem confirmo , non dissimilis signo. Hugonis, indigni archidiaconi, signum. Signum Willelmi comitis, filii Roberti gloriosissimi ducis Normannorum. Signum Willelmi , magistri comitis. Signum Nigelli vicecomitis. Signum Goisfridi vicecomilis. Signum Rodulfi Taisson.
(Original aux archives de la Seine-Inférieure, fonds de Saint- Ouen. Conf. Gall. christ., XI, instr., 12.)
16. EXTRAIT D'UNE CHARTE ACCORDÉE A ROBERT, ABBÉ DE JUMIÈGES, PAR GUILLAUME, COMTE DE TALOU, ET SOUSCRITE PAR NÉEL LE VICOMTE.
Vers 1040.
Signum Malgeri arciepiscopi. Signum Willelmi, comitis Northmannorum. Signum Willelmi, magistri comitis. Signum Nigelli vicecomitis. Signum Tursteni vicecomitis. Signum Rodberti clerici. Signum Willelmi, Arcacensis comitis. Signum Godefredi vicecomitis. Signum Rodgerii filii Rodulfi. Signum Winmundi. Signum Aldulfi Bracce. Signum Normanni Berle (1). Signum Lanberti filii Ricardi.
(1) Cette souscription est en partie déchirée sur la charte originale. Je l'ai rétablie à l'aide du Cartulaire en papier de l'abb. de Jumièges, f. 24, n. 17.
Signum Rodulfi Taxonis. Signum Rogerii de Conchis. . Signum Osberni.
( Original aux Archives de la Seine-Inférieure, fonds de Jumièges.
17. CHARTE ACCORDÉE A L'ABBAYE DU MONT-SAINT-MICHEL PAR. GUILLAUME DUC DE NORMANDIE, EN PRÉSENCE DE NÉEL LE JEUNE
Vers 10432.
EgoGuillelimus, comes Normannorum, filius Rotberti comitis; concedo Sancto Michaeli suisque semper servienlibus-quasdam nostras insulas Serc et Aurrene (1), propter medietatem Grenere (2), quam pater meus Rotbertus eis ob suam animam dederat, quam ego Rannulfo filio Anschitilli reddidi..Ego. Guillelmus, princeps Normannorum et Dei gralia dux, hanc donationem manu propria corroboravi. Isti sunt testes donationis Guillelmi filii Rotberti comitis : Hugo, episcopus Abrincensis; Willelmus filius Guillelmi , Niellus juvenis, Hatuardus Rex, Hunfredus Namo, Guillelmus filius Ranoldi, Rogerius filius Hunfredi, Joffredus vicecomes, Hugo filius Huberti , Hunfredus Parvus.
( Cartul. du Mont Saint-Michel, f. 29, v*.)
(1) Les iles de Serc et d'Aurigny.
(2) Guernesey ; voy. plus haut, p. 10, n. 9.
- Ul en
18. EXTRAIT D'UNE CHARTE D'ÉDOUARD LE CONFESSEUR , SOUS- CRITE PAR NÉEL LE VICOMTE.
Vers 1042 (1).
In nomine sancte et indivividue Trinitatis. Ego Eduardus, Dei gratia rex Anglorüm , dare volens pretium redemptionis animæ mec vel parentum meorum, tradidi sancto Michaeli archangelo,in usus fratrum Deo servientium in eodem loco, Sanctum Michaelem qui est juxta mare, etc. Signum regis Eduardi. Signum Roberti comitis. Signum Rabel. Signum Rotberti, archiepiscopi Rotomagensis. Signum Umfredi. Signum Nigelli vicecomitis. Signum Anschitilli. Signum Radulfi. Signum Choschet. Signum Turstini (2).
(Cartul. du Mont-Saint-Michel, f 32, v°. Conf. Monast. anglic., VI, 989, et Kemble, Codex diplomatisus cvi saxonici, IV, 251.)
(1) Cette date est fort douteuse. D'un côté, rien ne nous autorise à supposer qu'Edouard-le-Confesseur ait pris le titre de roi avant la mort de Hardi- Canut , c'est-à-dire avant 1042. D'autre part, Robert, archevéque de Rouen, dont la souscription est au bas de la charte, passe pour être mort en 1056 ou 1037. Il y a peut-être lieu de suspecter l'authenticité de la charte dont je publie ici un fragment.
(2) Voici le texte des souscriptions d’après un exemplaire que l'on qualifiait d'original et qui a été publié dans le Monast. anglic. et dans le Codex diplom. evi saxon. IV, 231, « Signum regis Eadwardi. Signum Roberti archiepiscopi Rodhomagensis. Hereherti episcopi Lexoviensis. Roberti episcopi Constantiensis. Signum Radulphi. Signum Uinfredi. Nigelli vicecomitis. Auschitilli Choschet Turstini. »
19. CHARTE DU DUC GUILLAUME PORTANT DONATION A L'ABBAYE DE MARMOUTIER DE PLUSIEURS ÉGLISES QUI AVAIENT APPAR- TENU A NÉEL LE VICOMTE DANS L'ILE DE GUERNESEY.
Quisquis fidelium, ardore succensus adimplendæ præceptionis evangelicæ, qua cuncti divitias habentes misericorditer admonentur facere sibi de mammona iniquitatis amicos, a quibus, cum defecerint, in æterna tabernacula recipiantur, omnium necessitatibus communicare studuerit indigentium, praecipueque pauperum spiritu, quorum, juxta veritatis vocem, regnum dignoscitur esse colorum, ut deficiens ab hujusmodi videlicet amicis in mansiones excipiatur æternas, noverit se indubitanter non solum a sui receptione non esse frustrandum , sed etiam ab ipso bonorum omnium largitore, qui ei contulit unde sibi tales faceret amicos , se esse inter gloriosiores beatitudinis æternæ praemia percepturum. Hac igitur consideratione ego Willelmus, divina ordinante providentia Normannorum princeps, permotus, disposui aliquid ex his quie temporaliter accepi, per manus pauperum, fideli Deo lege fe»noris committere, quod post tempus in eterna retributione centena merear multiplicatione recipere. Quod ut probabilius fieri possit, illud pauperum genus elegi ad hoc faciendum quod sub Alberto abbate in Turonensi cenobio quod Majus Monasterium dicitur omnipotenti Deo famulatur, quod, ut liberius expeditiusque Deo serviret, propriis abrenuncians facultatibus , voluntariam subiit paupertatem.
Ltautem quantitatis sive integritatis earumdem rerum quas pér manus praedictorum pauperum omnipotenti Deo offero, et quas apud insulam que appellatur Grenerodium videor habere in meo dominio, omnis propellatur ambiguitas ,
earum nomina huic scripto inserere jussi , id est ecclesiam Sancti Petri de Portu cum omni integritate, ecclesiam Sancti Andre: de Putenti Pomerio cum omni integritate , ecclesiam Sancti Sansonis episcopi cum omni integritate, ecclesiam Sancti Martini de la Berlosa cum omni integritate, ecclesiam Sancta Marie de Torta Valle cum omni integritate, ecclesiam Sancte Trinitatis cum omni integritate , et decimam omnium rerum, tam de frugibus quam de animalibus, quæ ad istas sex ecclesias pertinent. Ipsi quoque presbyteri, cum propriis rebusecclesiasticis, sub tali lege praefati abbatis potestati subjaceant, ut, cum eorum quis morte finierit , seu in aliquo negligens aut criminosus , pro quo ab ecclesia sua episcopo judicante mereatür expelli, deprehensus fuerit, secundum arbitrium et dispositionem abbatis alter iu loco illius subrogetur. Additur etiam his decima quatuor carrucarum" quas videor habere in meo dominio in supradicta insula, et unus hospes cum omni integritate su: redhibitionis, ubi faciat habitaculum ad manendum monachus qui præerit illi obedientie. Quae omnia cum auctoritate et assensu meæ conjugis, nomine Meheldis, et filii mei Roberti, omnipotenti Deo et Sancto Martino concedo jure perpetuo possidenda, quatinus , jam supra dictorum fratrum orationibus adjuti, illorum qui elemosinis divine majestati placuerunt mereamur adjungi consortio. Si quis autem (quod absit) ex successoribus nostris, diabolicæ suggestionis instinctu, hujus elemosinæ dono, abstrahendo, minorando vel mutando seu omnino denegando, inferre calumniam temptaverit, nisi ab hac intentione resipuerit, sentiat adesse hujus sacrilegii ultorem , non qualemcumque , sed illum qui sublimitate meritorum gemma vocatur præsulum. Et ut hoc nostr: largitatis scriptum per cuncta annorum curricula rigorem perpetuitatis obtineat, manuum nostrarum caractere, impresso crucis signaculo, magna cum devotione firmavimus atque fidelibus nostris corroborandum tradidimus , quorum nomina subscripta
SO
sunt. Signum Willermi comitis. Signum Meheldis, uxoris ejus. Signum Roberti , filii ejus (1). Signum Odonis, Baiogensis episcopi. Signum Gaufredi, Constantiensis episcopi (2). Signum Rodul(i camberarii. Signum Guillelmi filii Otberti. Signum Guillelmi de Durvilla (3). Signum Radulf Taisonis. Signum Rotgerii de Monte Gomerici. Signum Ricardi de Belfo. Signum Ricardi vicecomitis. Signum Gauterii Vifardi. Signum Rotgerii de Bello Monte. Signum Radulfi, abbatis de Monte Sancti Michaelis. Signum Gazonis prioris. Signum Guillelmi monachi. Signum Ernaudi monachi. Signum Theobaudi (4) capellani.Signum Balduini capellani. Signum Arfadii capellani.
(Copies à la Bibl. Imp., ms. latin 5441, t. I, p. 1945 ms. latin 12878, f. 150 ; ms. latin 12880 , f. 15; collection Baluze , vol. 77, f. 43. )
20. NOTICE DES ENGAGEMENTS PRIS PAR NÉEL LE VICOMTE VIS- A-VIS DES MOINES DE MARMOUTIER.
Vers 1048,
Noverint cuncti futuris nobis temporibus successuri Niellum, quendam vicecomitem Normannensis patri: , auctorizasse sancto Martino ejusque monachis Majoris Monasterii quicquid comes ejusdem patriæ donaverat eis in insula que Grenerolium (5) nominatur , ita ut , si aliquando, fa-
(1) Au lieu du signe de Robert, la copie de Baluze porte : « Signum Willelmi « filii ejus. »
(3) Ici la copie de Baluze ajoute : « Siznum Nielli vicecomitis. »
(5) Chinvilla, dans la copie de Baluze.
(4) Thealdi, Baluze.
(8) Guernesey.
-—ME s
vente Deo, reverteretur in supradictam patriam atque in honorem pristinum, unde ejectus erat quando istud feeit auctoramentum , partem quandam ex eisdem rebus quam ipse canonicis Sancti Salvatoris donaverat, et monachis supradictis auctorizare non poterat , eosdem canonicos habere permitteret , et tertiam partem quadraginta librarum quas pro prefato acceperat auctoramento monachis redderet, nisi , ejectis canonicis, locum illum ipsi susciperent, atque aliquos ex se ad habitandum ibidem consfituerent: Quod si facere vellent , ipse canonicos expelleret, locumque monachis omnimodis liberum traderet, ut in perpetuum deinceps possiderent et locum, et illarum partem rerum, et universa postremo que ad eundem pertinent locum. Acta sunt hec testibus istis : Ingono senescalco , Rainaldo Foliod, Richardo de Sturgavilla, Gausfredo filio Rotberti venatoris, Niello de Glanvilla, Rodulfo cammerlenco ; et de hominibus Sancti Martini : Rainaldo coquo , Arnulfo sartore, Rotberto sartore, Hilduino sartore, Arnulfo filio Rainerii , Galterio Esgaret, Durando Risello, Algerio sartore, Arnulfo clerico , Michaele Rufo , Ebrulfo cellarario, Benedicto ventoserio.
( Copies à la Bibl. Imp., ms. latin 3441, t I, p. 196 ; collection Baluze , vol. 77, f. 58.)