I.K DISCOURS DE M81' CASAMilAN

Texte de la sténographie. Texte d'Ormaxiax.

Sermonem in praesentiaruni suscipiens, Eminentissimi Praesides, Patres Reverendissimi,de disciplinaribus capitibus, de qui bus plura hactenus praestantiores et diguiores ex venerabili hoc consessu fusius sunt locuti, non certe illud in animo habeo, ut rursus de iisdem et ipse loquar, sed unum tantuinmodo vestro iudicio subi ici a m et id maxima brevitate, {plausus inter Patres) siquidem eam omnibus in votis esse apertissiine patet.

Loquor itaque de postrein o articulo eapitis tertii de sede episcopali vacante, ubi sernio occurrit de regimine ecclesiarum ritus orientalis eapitulo carentium, et quidem loquar tatnummodo de ecclesiis ritus arnieni : de caeteris enini ritibus non eaedem verificantur conditiones, quae in nostra armena ecclesia nunc habentur, et optinie poterit iis convenire, quod non conveniat nobis.

Quod ut melius vestrae intelligeutiae, Rmi Patres, exponere valeam, notatum vellem, quod tribus abhinc annis duae distinetae eaeque independentes sedes in nostra armena natione existebant, altéra patriarchalis Ciliciensis, antiqua (i) fidei catholicae incunabula pro Armenis, et recentibus conversionibus clara; altéra primatialis Constantinopolitana recentioris institutionis

Id omnibus erat in votis, ut ima tantum suprema inter nos auctoritate ecclesiastica constituta (2), et viribus collatis, eo vel magis maiora catbolica fides baberet jncrementa. Quod a pluribus annis erat in votis, id Sanctissiino

Sermonera in praesentiaruni suscipiens, Eminentissimi Praesides, Patres Reverendissiini.de disciplinaribus capitibus, de quibus plura hactenus praestantiores et digniores ex venerabili hoc consessu fusîus sunt locuti, non certe illud in animo habeo, ut rursus de iisdem et ipse loquar, sed unuin tantummodo vestro judicio subiiciam et id maxima brevitate, siquidem eam omnibus in votis esse apertissiine patet.

Loquor itaque de postremo articulo eapitis tertii de sede episcopali vacante, ubi sermo occurrit de regimine ecclesiarum ritus orientalis eapitulo carentium. et quidem loquar tantuminodo de ecclesiis ritus armeni: de caeteris enim ritibus non eaedem verificantur conditiones, quae in nostra armena ecclesia nunc habentur, et optime poterit iis convenire, quod non conveniat nobis.

Quod ut melius vestrae intelligentiae, Rn,i Patres, exponere valeam, notatum vellem, quod tribus abhinc annis duae distinetae eaeque independentes sedes in nostra armena natione existebant, altéra patriarchalis Ciliciensis, antiquior (1) fidei catholicae incunabula pro Armenis, et recentibus conversionibus clara : altéra primatialis Constantinopolitana recentioris institutionis.

Id omnibus erat in votis, ut una, tantum suprema inter nos auctoritate ecclesiastica coiisecrata (2), et viribus collatis, eo vel magis maiora catholica fides haberet incrementa. Quod a pluribus annis erat in votis, id Sanctissiino Do-

Domino nostro erat quidem reservatum, ut huiusmodi opus (3) in ecclesiae decus et religionis gloriam, in album praeclarissimorum suorum gestorum recenseret :

et reapse vidimus gaudentes duobus abhinc annis id executioni deinandatum per apostolieas litteras quibus initium Reuersurus datas quarto idus Iulii anno 18G7 (4).

Duplex tune temporis disciplinae forma obtinebat in eeclesia armena circa episeoporum electionem. In patriaivhatu enim Ciliciensi ipse patriarcha iure pollebat eligendi et eonseerandi : in primatiali autem ditione hoc (5) Summo Pontifiei reservabatur.

Magnî momenti erat negotium, adiuncta et eircumstantiae maiorem exquirebant circumspectionem. Nihil, ait ipse providentissimus Pontifex, nihil magis animuih Tiosirum sollicitât atque angit, quam provida episeoporum electio Tune itaque nova de episeoporum eleetione dispositio in ea ipsa Constitutione Reversai us [6) tradita est, in qua quanta providentia, et temporibus in quibus nos Armeni versamur sit conveliientia. si aliis ex rationibus tantum constare potest. mihi et experientia et factorum eognitio praesto sunt. Exinde a Constitutione lata indubia fide tenui, et facta in eadem fide me eonfirmarunt (7).

quod (8) digitum Dei et periculoriuii praeservationein in illa agnoseerein. Plura enim cogeremur'9) deplorare mala, si aliter, quam illa Pontifieis provida dispositio statuerat res se haberet

Quapropter nihil est quod tain in schemate. de quo sermonem

inino nostro erat quidem reservatum. ut huiusmodi eventum (3) in ecclesiae decus et religionis gloriam. in album praeelarissimorum suorum gestorum recenseret :

et reapse vidimus gaudentes duobus abhinc annis id executioni demandatum et per apostolieas litteras, quibus initium Reversants, datas quarto idus Iulii anno 18G7 approbatum (4) <-

Duplex tune temporis disciplinae forma obtinebat in eeclesia armena circa episeoporum electionem. In patriarchatu enim Ciliciensi ipse patriarcha iure pollebat eligendi et eonseerandi : in primatiali autem ditione id (5) Summo Pontifiei reservabatur.

Magni momenti erat negotium, adiuncta et eircumstantiae maiorem exquirebant eircumspectionera. Nihil, ait ipse providentissimus Pontifex. nihil magis animum nostrum sollicitât atque angit, quam proviila episeoporum electio.

Tune itaque nova de episeoporum eleetione dispositio in ea ipsa

Constitutione Reversurus à SS

Domino Nostro (6) tradita est. in qua quanta providentia, et temporibus in quibus nos Armeni versamur sit convenientia, si aliis ex rationibus tantum constare potest, mihi et experientia et factorum eognitio praesto sunt. Exinde a Constitutione lata indubia fide tenui, et facta me in eadem fide eonfirmarunt (7», quod intérim (81 digitum Dei et periculorum praeservationein in illa agnoscerem.

Plura enim cogeremur nunc (9) deplorare mala, si aliter, quam illa Pontifieis provida dispositio statuerat res se haberet.

Quapropter nihil est quod tam in schemate, de quo sermonem

LE DISCOURS I)K Mgr CASANGIAN

habeo, mihi in corde sit, nisi ut singulae eius partes et peculiares dispositiones adamussim quàdrent eum provida dispositione, cuius fructus expertus laudes extollere non dubito, flagitans ardentissime, ut episcopdram electio reapse perficiatur providentissima illa ratîone, opéra RSn,i Doîuini Nostri liberrinie exèrceatur, ne inediis interpositis eius effectus benéficus frustraretur. Xam qùem ao) amplius ad finem sapientissiina illa disi>ositi() inserviret si talia praemittantur, quae sin minus semper et in omnibus, saltem saepissime et in plurimis.

infructuosain illam reddunt, ita ut species tantuin rei remaneat, essentia autem oinnino pereat et i ii despiciatur?

Vacante aliqua eeclesia, si praeside vicario gênerai i defuncti episeopi, aut alio quodam vicario capitulari a clero dioecesis eleeto, elerus et populus conveniat, ut in more est posituin apud nos, ad aliquot nomina proponenda, ex quibns aliquis ad vacantem sedem pronioveatur, nemo est qui non possit non agnoscere in tali praeside studium pro vero bono dioecesis,, sufficientem cognitionem peculiaris status illius dioecesis, morum, consuetudinis, locorum, personarum et aliorum adiunctoriun, quorum in buiusmodi nego tio pondus nullam perspicacem Jatet intelligentiam. Yerum quis est, qui ignoret, quod in metbodo ."regiminis vacantis sedis, prout iu schemate iacet, ut nimirum regimini sedis vacantis per vicarium a patriarcha vel métropolitain) missum consulatur, (planta sit facilitas abusuum debilitatis humanae. quantum perieuluin ev de

babeo, mihi in corde sit, nisi ut singulae eius partes et peculiares dispositiones adamussim quadrent cum provida dispositione, cuius fructus expertus laudes extollere non dubito, flagitans ardentissime, ut ei)isco])orum electio reapse perficiatur providentissima illa ratione, opéra SSn,i Domini Xostri liberrinie exèrceatur, ne inediis interpositis eius effectus benéficus frustraretur. Xam quam(io) amplius ad finem sapientissima illa dispositio inserviret si talia praemittantur, quae sin minus semper et in omnibus, saltem saepissime et in plurimis, infructuosain illam reddunt. ita ut species tantuin rei remaneat, essentia autem oinnino pereat ac (u) despiciatur?

Vacante aliqua eeclesia, si praeside vicario generali defuncti episcopi, aut alio quodam vicario capitulari a clero dioecesis eleeto, elerus et pôpulus conveniat, ut in more est positum apud nos, ad aliquot nomina proponenda, ex quiluis aliquis ad vacantem sedem pronioveatur, nemo est qui non possit non agnoscere in tali praeside studium pro vero bono dioecesis, sufficientem cognitionem peculiaris status illius dioecesis, morum. consuetudinis locorum. personarum et aliorum adiunctoruni, quorum in huiusmodi negotio pondus nullam perspicacem latet intelligentiam. Verum quis est qui ignoret, quod in metbodo regiminis vacantis sedis, prout in schemate jacet, ut nimirum reginiini sedis vacantis per vicarium a patriarcha vel nietropolitano missum consulatur quan" ta sit facilitas abusuum debilitatis humanae quantum perieuluin ex

fectu necessariarum cognitionum, quanta obstacula, ne meliori et liberiori modo perficiatur electio, sed modo minime eonsentaneo, imo potius et snepius menti Sanetae Sedis contraries.' Longum foret, si aut particulares huius rei circumstantias, aut peculïaria, quae ex ex péri eut i a constant adiuncta, vobis exponere vellem.

Sufficiat dixisse, quod talia sunt, ex quibus contingat episeopis, duris consc-ientiae angustiis angi, in iis positis (12) circumstantiis, quarum foecunda admodum est schematis dispositio (i3) in articulo de quo loquor; eo vel magis (piod consuetndini stantes, non praetergrediuntur limites nominnm, quae proposita sunt praeside tali viçario ad vacantis sedis regimen misso, cum non semper sint ea digniora et locis aptiora, neque tandem iuxta oanonum et legnni ecclesiasticarum tramitem confecta et proposita.

Xolo tamen his vérins alîquid de eaeterorum orientalium ritnnm ecelesiis loqui, necine de earnm negotiis disserere; nltro enim admitterem, quod non iidem effectus et inter eos locum habeant, praesertim cum et electionis modus aliter se babeat apud eos, et nil mirum quod in proportione ad illud svstema et modus regiminis vacantis ecclesiae statuî debeat; sed apud nos Armenos non est eadem (14) modo rerum conditio, easque divino certe Spiritu a {fiante praevidens SSmi,s Pontifex, sapientissime et providentissime hoc reine<lium ceu praeservans statuit.

Quapropter ut excipiuntur in eo schematis articulo ecclesiae capitulum habentes, etsi paucissimae

defectu necessariarum cognitionum, quanta obstacula, ne meliori et liberiori modo perficiatur electio, sed modo minime consentaneo, imo potius et saepius menti Sanctae Sedis contrarios? Longum furet, si aut particulares buius rei circumstantias, aut peeuliaria, quae ex experientia constant adiuncta, vobis exponere vellem, Sufficiat dixisse, quod talia sunt ex quibus contingat episeopis, duris conscientiae angustiis angi, in iis positi (121 circumstantiis, quàruin foecunda admodum est dispositio schematis (i3) in arti culo de quo loquor; eo vel magis (piod consuetndini stantes, non praetergrediuntur limites noniinum, quae proposita sunt praeside tali vicario ad vacantis sedis regimen misso, cum non semper sint ea digniora et locis aptiora, neque tandem iuxta canonum et legum ecclesiasticarum tramitem confecta et proposita.

Nolo tamen his verbis aliqùid de caeterorum orientalium rituum ecclesiis loqui, neque de earum negotiis disserere; ultro enim admitterem, quod non iidem effectus et inter eos locum habeant.

praesertim cum et electionis modus aliter se habeat apud eos, et nil mirum quod in proportione ad illud systema et modus regiminis vacantis ecclesiae statui debeat ; sed apud nos Armenos non eadem est (i4) modo rerum conditio. eas»

(pie divino certe Spiritu aillante praevidens SSi'uispontifex sapien' tissime et providentissime hoc reinedium ceu praeservans statuit.

Quapropter ut excipiuntur in eo schematis articulo ecclesiae capitulum habentes, etsi paucis-

LE DISCOURS DE Mgr CASAXGIAK

admodum numéro, ita aliqua exceptio iniiuatur de ecclesiis ritus armenj (i5), et in bis etiam régimen eeclesiae (16 vacantis tradatur iu manus alicuius vicarii (17) capitularis, non quidem a eapitulo electi, cum eapitulo eareant, sed a parochis et aliis ecelesiasticis viris, quemadmodum inibi praescribitur de illis latinis ecelesiis, quae eapitulo carent; ut huiusmodi capituli privilegium tribuatur collégio parochorum cum aliis ecelesiasticis viris iuxta locorum consuetudines: quod quidem systema pro occidental] ecclesia adoptatum. merito orientalis eeclesiae proprium fuisse asseri potest.

Ilaee suffieiant in re satis per se clara, et faetis et experientiae innixa. Itaque hoc systema ita niagis ad armenae eeclesiae eonditionem opportunum a me censetur, ut innixe postulare non dubitem illud extendi etiam dioeeesibus armeni ritus, quae eapitulo carent ; et eo vel ma gis quod hoc erit consentaneuni providae disposition! SK»» Domini Xostri, pro nostra conditione ordinatae in litteris apostolicis supra relatis. Quod si aliter statuatur, frustranea omnino evaderet ipsa apostoiica dispositio, et magis forsitan noxia ut remedium maie applicatum.

simae admodum numéro, ita aliqua exeeptio iniiuatur de ecelesiis armenis(i5),ut regimen earum tempore sedis vacautis 1 16) tradadur in manus vicarii alicuius (17) capitularis, non quidem a eapitulo eleeti, cum eapitulo eareant, sed a parochis et aliis ecelesiasticis viris. quemadmodum inibi praeseribitur de illis latinis ecclesiis, quae eapitulo carent ; ut huiusmodi eapituli privilegium tribuatur collegio parochorum cum aliis ecelesiasticis viris iuxta locorum consuetudines : quod quidem systema pro occidental] eeclesia adoptatum, merito Jorientalis eeclesiae proprium fuisse asseri potest.

Ilaec suffieiant in re satis per se clara, et faetis et experientiae innixa. Itaque hoc systema ita niagis ad armenae eeclesiae conditionem opportunum a me censétur, ut innixe postulare non dubitem illud extendi etiam dioecesibus armeni ritus, quae eapitulo carent; et eo vel magis, quod hoc erit consentaneuni providae disposition! SSmi Domini Xostri. pro nostra conditione ordinatae in litteris apostolicis supra relitis.

Quod si aliter statuatur, frustranea omnino evaderet ipsa apostolica dispositio, et magis forsitan noxia ut remedium maie applicatum.

Si nous comparons les deux textes l'un à l'autre, nous trouvons dans celui des sténographes dix-sept variantes par rapport à celui qu'Ormanian nous dit être l'original : nous les avons toutes numérotées, même les plus légères.

Or, il ne faut pas oublier que les sténographes s'engagent à reproduire un discours non pas tel qu'il est écrit, mais tel

rsôfi

qu'il est prononcé. La question se pose donc : le discours de Mgr Casangian a-t-il été prononcé tel que le donne Ormanian, ou tel que l'ont pris les sténographes ? — Le moine Antonin a répondu d'avance en disant que Mgl" Casangian avait lu son discours. Mais un orateur a beau lire son discours; il lui est impossible d'être à ce point esclave de son texte écrit qu'il n'y tasse aucune de ces modifications sans importance; comme nous en remarquons ici entre le sténogramme et ce qu'on nous donne comme l'original. A moins d'une lecture machinale faite mot par mot ces variantes sont inévitables. Lever simplement les veux pour regarder l'auditoire ou pour tourner une page, '/ suffit à occasionner ces petits changements qui ne modifient rien au sens. Or, telle est la nature de la plupart, pour ne pas dire de toutes les variantes notées entre notre texte sténographique et celui qu'Ormanian appelle l'original. Quoi de plus facile que de dire hoc là où l'on avait écrit id (5); ou facta in eadem fîrfe me confirmaverunt au lieu de facta me in eadem fîde eonfirmauerunt (7) ; de mettre un et à la place d'un ac (n); de prononcer schematis dispositio au lieu de dispositio schematis, (i3); etc. ?

Dans certains cas, il est manifeste que M81" Casangian a employé les termes que donnent les sténographes et non point ceux que porte le texte d'Ormanian. Il n'a certainement pas dit eventum mais opus (3); entre les deux mots la différence de son est trop grande pour que les sténographes aient pu prendre l'un pour l'autre, et il est impossible, nous le verrons tout à l'heure, de supposer à ces derniers l'intention d'altérer le discours. Il ne leur est guère plus facile de confondre consecrata avec constituta (2). Quant à la variante 16 elle ne saurait provenir d'une méprise des sténographes sur le sens des paroles de l'orateur, en sorte que sans rien changer au sens ils auraient modifié la construction de sa phrase. Il n'est pas possible à un sténographe, dans la précipitation avec laquelle il écrit, de changer la construc-