‹ Histoire du droit dans les Pyrénées (comté de Bigorre)Chapitre 127 sur 142 · PRIVILEGES DE LOURDES · texte numérisé non relu

PRIVILEGES DE LOURDES

Jean, fils du roy de France, duc de Berry et d*Auvergue, comte de Poitou, d'Estampes, de Boulogne et d* Auvergne, lieutenant de monseigneur le roi en ses pays de Languedoc et duché de Guyenne , savoir faisons à tous prësens et à venir, à nous avoir été présenté de par les gardes et jurats de la ville et communauté de Lourde en Bigorre, certaines lettres patentes scellées du sceau de feu notre frère le* duc de Lancastre, dernièrement trépassé, soi-disant lieutenant du roi d^Angleterre audit duché de Guyenne, que Dieu pardoint, contenant la forme qui s'ensuit :

Johannes, filius régis Anglie, dux Lancastrie, comes Glocestrie, Lincolnie et Derboye, senescallus Anglie et pro excellentissimo domino nostro rege Anglie et Francie in Aquitania locum tenens, universis etsingulis présentes litteras inspecturis, salutem, et presentibus, ad perpetuam rei memoriam, fidem indubiam adhibere. Ex parte fideiium custodum et juratorum ville et universitatis de Lorda nomine et vice antedicte universitatis et singulorum ejnsdem petitio coram nobis fuit porrecta, continens quod, cum per predecessores comités ac etiam ceges in comitatu de Bigorra dominantes primo fuissent eis concessa certa privilégia , et nihilominus certes eorum foros, franchesias, consue-

' La ville de Lourdes, aujourd'hui chef-lieu judiciaire de rarrondisaement d'Argelés, était la place de guerre la plus forte de la Bigorre. Son vieux château, conservé encore aujourd'hui au rang de nos forteresses, passait jadis pour imprenable. J'ai copié ces privilèges sur une ancienne copie authentique écrite sur parchemin , qui m'avait été confiée par feu M. Latapie, avocat à Lourdes. J'avais publié ces fors dans ma première édition de la Chronique de la ville et du château de Lourde», in-8*, 1 86 5. Je les ai supprimés dans la seconde édition, pensant qu'ils trouveraient mieux leur place ici. J'ai revu avec soin le texte, qui avait été imprimé, hors de ma présence, avec des fautes nombreuses.

ludines, ac etiam libertales approbalas et confirmatas per eosdeni juridicc et in débita forma redactas; quorum tenores in quibusdam iitleris patentibus in pergamino scriptis , sigillatis in pendente , ut apparebat, sigillo Johannis de Bcarnio, capitanei de Lorda, ac gubematoris patrie de Lorda pro excellentissimo domino nostro Ânglie et Francie rege, coram nobis ostensis et exhibitis latius exprimuntur et describuntur particulariter et distincte, prout in quadam rotula seu protocoUo cujusdam magistri Dominici de Gazalibus, notarii publici prefati domini nostri régis in comitatu antedicto, asserit prefatus Johannes de Beamio, capitaneus et gubemator predictus, se vidisse, ac etiam de verbo ad verbuni legisse, tenuisse et palpasse profitetur. Ténor quarum litterarum, ubiprefatelibertates, consuetudines et fori describuntur, sequitur in hune modum : «

In nomine Domini, amen. Johannes de Beamio, capitaneus Lorde ac gubernator provincie Bigorre pro domino nostro Anglie et Francie rege, universis présentes litteras inspecturis salutem. Et notumfacimus per présentes nos, die infrascripta ac data preseutium, vidisse, tenuisse, palpasse ac de verbo ad verbum coram nobis legi fecisse quamdam notam per modum protocolii in papyro, per manus magistri Dominici de Cazalibus, notarii pubiici domini nostri régis in comitatu Bigorre scriptam, non rasam, non canceilatam, non vitiatam, nec in aliqua sui parte suspectam, sed prorsus omni vicio et suspicione, ut prima facie apparebat, carentem, per gardias, consules et juratqs ville de Lorda nobis porrectam; cujus quidem note seu protocolii ténor sequitur sub bis verbis :

Philippus, Dei gratia Francorum rex, notum facimus presenlibus et futuris nos vidisse litteras infrascriptas sigillatas sigillo dilecti et fidelis consiliarii nostri episcopi Bellovacensis, iocumtenentis nostri dudum, formam que sequitur continentes :

Johannes, permissione divina Belvacensis episcopus, consiliarius et locumtenens domini noslri Francorum régis in partibus Occitanis et Xanlonie, universis présentes litteras inspecturis salutem et presentibus dare fidem. Notum facimus nos vidisse,

tenuîsse ac de verbo ad verbum perlai fecisse litteras infrascriplas tenons et continentie subsequenlis :

In nomine Domini nostri Jesu Ghristi. Amen. Noverint universi quod nos Guitardus de Marciaco, miles domini régis, senescallus Tolose et Albiensis, ad instantiam et solHcitam requisitionem universitatis et hominum de Lorda, attendentes eorum fidelitatem et constantiam, voleutes eis facere gratiam, ut per hoc ad serviendum domino nostro rege Francie promptius invitenlur, nomine ejusdem domini nostri régis et nostro, eisdem damus et concedimus, et auctoritate qua fruimur confirmamus, libertates et consuetudines que sequentur, quas quidem consuetudines eisdem concessas invenimus ab antique per nobilem vinim dominum Centuilum ^, quondam comitem Bigorre, sub tenore qui SAquitur :

I. Damus et concedimus nos antedictus Centullus antedictis habitatoribus Lorde, quod si aliquis homo habeat querelam alicujus vicini Lorde, de capite hominis vel de fundo terre qui sit in decimario vel territorio Lorde, vel de ecclesiis pertinenlibus Lorde , quod vicarius Lorde mandet vel citare faciat iilum vei illos de quo vel de quibus fit querela quod compareant coram domino infra très dies, et, cum venerint, debeant firmare in manu domini, vel tenentis locum, de stando juri, et in crastinum dictus vicarius mandabit eisdem, quod infra alios très dies veniant responsuri de querela :.et consul es seu judices Lorde debent judicare illos secundum foros et consuetudines ville Lorde in medio loco burgi : et dominus débet jus facere omni vicino Lorde si competenter firmare potest stare compositioni I^orda.

IL Item damus et concedimus omnibus habitatoribus Lorde, quod ipsi omnia eis débita sine imbargio possint probare sine belle, cum uno judice jurato présente, vel sine judice cum duobus aliis suiEcientibus testibus Lorde, et an sint sufiicientes arbitrio judicum Lorde relinquitur.

' MorI en 1 1 38.

IlL Item danius et coucedimus omnibus habitatoribus Lorde, quod si aliquis homo intraret Lordam et ostendens se pro vicino, postquam stelerit per anniun et diem bene et honeste, per habitatores dicte ville defendatur et sit deflensus in omnibus in villa Larde et per antedictos judices judicetur.

IV. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde bonam et paciGcam possessionem bona fide et sine fraude in pascuetis ac herbis, ac in aquis et in nemoribus, ac etiam in pétris abstrahendis , et dominus Lorde, vel locumtenens, non débet vendere, nec etiam dare in padoentia Lorde aquas, nec herbas, nec petrasy nec ligna, nec pascua, nisi sicut unus vicinus Lorde.

V. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde, quod homo non absirahat pannos lerti pro pignore in villa antedicta.

VL Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde» quod si aliquis homo, vel femina, duceret aliquem hominem cxtraneum in guidagio suo in villa predicta, ille homo de Lorda, vel etiam femina, guidet ipsum, et etiam potest ipsum guidare per duos dies in villa antedicta, nisi ille ceperit, vel etiam interfèrent hominem apud Lordam, vel nisi inculpetur de casu de quo debeat per dominum detineri.

VII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde quod si aliquis homo extraneus feceritmalum sive damnum alicui homini vel femine Lorde, vel debeat ei aliquod debitum, dominus, nec vicinus, non ponat ipsum, nec etiam possit guidare, nisi occasione dicti debiti solvendi vel damnum restituendi.

VIII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde quod terras vel possessiones quas tenent in feudum vel etiam libéras possint in omnibus meliorare, salvo jure domini.

IX. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde, quod dominus, sive locumtenens, non possit capere hominem extraneum in villa Lorde, nisi esset latro, vel predo manifestus

/i8à HISTOIRE l)U DROIT DANS LES PYRÉNÉES.

vel taie crimen commiserit, vel de eodem accusatus fuerit, propler quod debeat detineri; dealiis autem, qui non sunt latrones, vei predones manifesti, vei aliis predictis casibus, debent judices, vel custodes, inquirere, et quod faciantde eis jus sicut debent.

X. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde , quod omnia que vendentur in villa Lorde personis exlraneis possint guidare a domino et vicinis usque dum fuerint in loco salvo, nisi in fraudem domini, vel habitatorum dicte ville, vendilio fuerit antedicta.

XI. Item damus et concedimus habitatoribus predictis Lorde, quod si aliquis homo veniret eques Lordam et descenderet in carreria ob reverentiam alicujus bominis vel femine Lorde, tantum quantum moram fecerit secum in carreria per aliquem non pignoretur.

XII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde, quod si aliquis habitator Lorde fecerit debilum, seu barratum, seu contractum, cum aliquo homine extraneo infra villam Lorde, homo extraneus non possit probare solutionem cum homine extraneo nisi cum vicinis Lorde qui interfuerint solutioni , vel cum publico instrumento.

XIII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde , quod si aliquis habitator Lorde habeat bellum cum aliquo et quod firmaverit bellum in manu domini vel vicarii,si vult penitere, det quinque solidos pro pena domino ultra penam sive punitionem cognitam per curiam dicte ville.

XIV. Item damus et concedimus quod de habitatoribus et vicinis dicte ville de Lorda, si necesse fuerit accédant ad exercitum et in servicio domini ter in anno : semel a festo Omnium SanctoruQi usque ad festum Nativilatis Domini; secundo a festo Nativitatis Domini usque ad introitum Quadragesime; tertio a Pasca usque ad festum Nativitatis beatiJoannis Baptiste, cum pane novem dierum, o\ debomus eis mandarc dictum exercitum per

PIÈCtS JUSTIFICATIVES. 485

novem dies aatea; et talis electio de dictis hominibus Lorde, qui accedunt ad exercitum et servilium domini, fiât competenter ad arbitrium judicum et gardiarum seu custodum dicte ville de Lorda , qui habeant eligere, tpm pro custodiendo dictam villam de Lorda, quam pro eundo ad servicium domini et in dicto cxercitu, juxta numerum hominum et facultatein ville predicte de Lorda, quod relinqnitur arbitrio judicum et custodum dicte ville. Et si exercitus vadat supra Lordam, illi homines de Lorda qui erunt mandati ad electionem judicum et custodum ad eundum in dictum exercitum et servitium domini , non debent exire usque gentes qui morantur infra Lordam, transierint per liordam, nisi periculum imminensappareat, et si extiterinl in partibus inferioribus, homines mandati de Lorda non debent exire usque gentes superiores de vallibus et montanis, transierint locum predictum de Lorda, nisi periculum imminens, ut supra dictum est, appareat : et ipsi tcncntur eos sequi in sequenti die , et si necesse fuerit eis porlare munimenla, vel etiam scuta, dominus débet eis dare saumerios qui portent illis munimenta.

XV. Item damus et concedimus antedictis habitatoribus quod aliquis habitator Lorde non capiatur per dominum vei locumtenentem Lorde, dum tamen possit firmare slare juri, nisi de tali casu sit inculpatus de quo pena mortis vel corporis sit inferenda.

XVL Item damus et concedimus quod nullus habitator Lorde tenens domum, propter clamorem vel querelam civilem quam dominus habeat ab eo, non capiatur, nec distinguatur, licet non possit firmare stare juri, sed dominus faciat ipsum judicare super bonis suis per judices predicte ville.

XVIL Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde , quod si aliquis viator moveat querelam contra aliquem vicinum Lorde, eadem die dictus vicinus faciat jus, et si non faciebat, quod det quinque solidos pro pena domino; et si aliquis homo extraneus habeat questionem vel querelam de aliquo homine Lorde, débet firmare querelam suam per hominem Lorde ad coniple-

nientum sue querele, vel committatur juratorie caution!, si firmare non possit.

XVIIL Item mandanius tenere justas marcas et justas pesas, mesuras, vergas, canas justas; et si aliquis homo Lorde accepérit in marca ultra pondus debitum valorem unius sterling! , et possit probari, débet solvere quinque solidos pro pena domino; et qui tencbitlibram, sive ulnam, velcanam falsam, débet, si probari possit, solvere domino quinque solidos pro pena; et si cana, vel virga, sive ulna, sint brèves ratione vetustatis, fraude non adhibita, quam consueverunt per unam polgatam, non débet damnumpati, nec dare quinque solidos domino; et qui tenebit falsam mensuram vini, pomatii, bladi, olei, mellis, vel allerius liquoris ad vendendum, condemnetur in quinque solidos.

XIX. Item damus et concedimus quod omnis homo dicte ville qui inveniet latronem cum furto in manu, quod possit eum capere auctoritate nostra, et quod auferat quidquid inveniet et quod reddat illi cujus est, et quod remittat hominem (Jomino, et dpminus faciat illum judicare per judices dicte ville, et predictus dominus fadat recuperare injuriam passo.

XX. Item damus et concedimus predictis habitatoribus quod, si aliquis homo uxoratus in adulterio fuerit deprehensus cum femina maritata , vel etiam cum soluta , aut femina maritata cum homme uxorato, vel etiam cum soluto, dominus facial ambos spoliatos adulteros currere totam villam.

XXI. Item damus et concedimus predictis habitatoribus quod omnis homo qui invadet vel intrabit in domum vicini sui, omnes illi qui fuerint in tali invasione solvant domino iliius quilibet illorum decem et octo solidos; et si clamor factus fuerit domino predicte ville, pro pena quinque solidi sibi dentur, quod solvat ille qui devictus fuerit de invasione pro quolibet qui invasionëm predictam , vel si interfuerint faciendam , ultra penam cornmunem et rognitain per judices Lorde; et si ille qui est in domo

débile se deffendendo ictum vel vulnus fecerit peuam nou solvat domino antedictam.

XXII. Item damus et concedimus quod habitatores Lorde pro accusalione nec exactione quam faciant non debent penam domino nisi appellatum fuerit, et etiam victiis in causa appeliationis solvat penam domino antedictam.

XXIII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde quod, si forte aliquis homo Lorde non scienter nec etiam manu irata dabat damnum ex improviso vel casu fortuito , sicut contingit pluries, vel occidebat aliquem vicinum sine dolo et culpa, et possit probare quod casu fortuito et accidente, sine dolo et culpa, id fecerit per vicinos suos vel alios extraneos, non débet damnum sustinere nec penam solvere domino antedictam, si ille qui sic casu fortuito damnum dederit, vel hominem interfecerit, conetur diligenter componerc cum amicis vicinis secundum arbitrium bonorum vironim ville antedicte.

XXIV. Item damus et concedimus antedictis habitatoribus, quod , si aliquis vicinus Lorde frangebat alio vicino plantas suas vel comburebat domum vel molendinum, vel etiam frangebat, dominus habeat quinque solidos in delinquentem , et quod faciat bonum rcstitui conquerenti secundum bonorum virorum arbitrium dicte ville ultra penam communem et cognitam per curiam antedictam.

XXV. Item damus et concedimus omnibus habitatoribus Lorde quod non teneantur nobis aut nostris successoribus dare nec portare pro deberio, nisi eis placuerit, summas pecunie nec aliqua alia bona.

XXVI. Item damus et concedimus pro consuetudine et donatione libéra predictis habitatoribus quod communitas Lorde possit eligere judices quolibet anno in festo As9umptionis Béate Marie, et dominus débet facere eos recipere et jurare, dummodo sint sufficicntcs.

XXVIL Item damus el concedimus quod , si aliquis homo Lorde vulnerabat alium vulnere legali, quod det lxt solidos vulnerato et quinque solidos pro pena domino, nisi mors, membri mutiiatio et corporis débilitas subsequatur.

XXVIIT. Item damus et concedimus omnibus habitatoribus Lorde quod ipsi habeant libertatem et donationem ut ipsi non solvaut leudum nec pedagium in toto comitatu Bigorre.

XXIX. Item damus et concedimus quod, si quis percutiat alium in foro vel in nundinis cum pugno, vel palma, vel alia levé percussione, percussor solvat domino xx denarios et alios XX denarios percusso pro damno, et statim sine diiatione percussor judicetur pena légitima et judicium sine mora aliqua adimpleatur.

XXX. Item damus et concedimus quod babitatores Lorde debéant et possint a judiciis in curia latis provocare veletiam appellare ubi consueverunt vel de jure debent.

XXXI. Et nos predictus CentuUus, comes Bigorre, damus et concedimus cum bono corde ac etiam libero et cum bona voluntate istas consuetudines et libertates pro nobis et nostris successoribus, omni tempore duraturas; et si aliquis venit post nos dominus et contradicat istis consuetudinibus vel etiam libertatibus, babitatores Lorde possint pro suo sacramento retinere eas sine bello et omnes suas bereditates que sunt infra limites suas, vel etiam messes.

XXXII. Item damus et concedimus predictis habitatoribus Lorde, quod si Dominus seu aliquis homo habeat querelam de aliquo homine Lorde, quod faciat jus per illos dies de quibus superius diclum est et quod judicetur per jurâtes et judiccs predicte ville.

XXXIII. Item damus et concedimus antedictis habitatoribus, quod aliquis homo non hospitetur in aliquo hospitio habitatoris Lorde sine voluntalo cujus est hospitium.

XXXIV. Item damus et concediinus prediclis habitaloribus Lorde quod, quando aliquis vendal bereditatem cujuscumque valons moventem de fundo domini, emptor et venditor veniant coram domino vel ejus locumtenente et pro laudamiais tautum sex denarios sibi dabit emptor.

XXXV. Item quod nulli habitatori Lorde vel pertinentium ejusdem liceat biadum excudere in eadem villa vel pertinentiis, nisi cum animalibus que doniinus dicti loci ad boc constituent, cum salario solito, nisi cum animalibus propriis vel habitatoris seu babitatorum ville Lorde.

XXXVI. Item volumus etiam, et de voluntate et consilio ac consensu dicte ville ordinamus quod, quando aliquis bomo de Lorda voluerit extirpare vel ad cultum hominum aiiquem fundum tnibere, quod boc faciat de voluntate domini vel ejus locumtenentis, et quod partem domino prestet quam solitum est preslare, et quod boc faciat sine prejudicio pascenlorum necessariorum et sufBcientium bominibus dicte ville.

XXXVII. Item damus et concedimus predictis babitaloribus Lorde, ut quemcumque castellanum Lorde de novo habebunt, teneatur jurare antedictis babitaloribus foros et consuetudiues per nostros predecessores approbatos observare.

XXXVIII. Item damus et concedimus dictis babitatoribus Lorde, quod quisque babitator Lorde possit seu valeat construere et edificare fumum ad decoquendum panem suum proprium in suo habitationisbospitio, totics quolies opusfuerilsive necesse, absque omni pena et nihil aliud domino pro permissione exsolvendo.

XXXIX. Item damus et concedimus antedictis babitatoribus Lorde, quod judices et custodes seu gardie ville predicte de Lorda, in absentia domini et ejus locumtenentis , per se babeant potestalem faciendi et creandi puissonarios, macellarios, pacossarios, mercerios, goneterios, et messegarios, ac quoscumque alios ad generalia ville predicte deslinari consuetos, et eosdem, casii quo

deliquerint super suis venditionibus panis, vini, camium et aliarum mercaturarum, vel in eorum oflScio, corrigendi et puniendi ad eorum arbitrium et juxta conditionem seu genus delicti.

In quorum visionis, detentionis, palpationis et lectionis, ac ce* terorum premissorum testimonium huic présent! vidisse seu vidimus sigiilum nostrum proprium in pendcnti duximus apponendum.

Datum in Castro Lorde, die xxiy* decembris, anno Domini

«• CGC® LXXII®.

Quibusquidem privilegiis, foris, franchesiis, consuetudinibus , licet usi fuissent per tempora continua et longissima, et diligente custodia diutiusobservata, mediante invasione ducis And^vensis et combustione in parte dicti loci, originalia premissorum amiserunt et combusta una cum multis aliis bonis dicli loci remanserunt; nobis humiliter supplicantes hujusmodi transcriptum, seu litteras superius insertas, transcribi nostra auctoritate et mandato per notarium publicum faceremus, et omnia et singula contenta in eis renovare, concedere et confirmare auctoritate regia perpeluo di* gnaremur. Nos vero eorum supplication! annuere volentes in bac parte, ad majorem tamen securitatem et veritatis indaginem informationem recepimus pleniorem per testes fide dignos, juratos, omni exceptione majores, testificantes se vidisse originale predictum in forma débita scriptum et sigiiiatum , non rasum, nec emendatum, sed potius omni vitio penitus alienum, antedictarum liberlatum seu privilegiorum tenuisse et legisse, et prout creditur in predicta notula contenta omnia et singula fuisse in dicto original! predicta, et per eorum depositionem concremato per adversarium nostrum ducem quondam Andegavensem prenominatum et ejus génies temporibus quibus vénérant ad dictum locum, ut premittitur; ac etiam de legalitate antedicti notani Dominici de Gazalibus et de ejus bona fama plenius informât! ; attendentes namque predictorum hominum de Lorda fidelitatem et conslantiam, quam haclenus erga coronam Anglie babuerant ut per hoc adserviendum domino nostro régi Anglie et Francie fiant promptiores, nomine ejusdem domini nostri régis atque nostro, eisdem foros et franche-

sias, consuetudines, libertates omnes contentas in dicta tabula seu prefatis litteris, quas vidimus, ex nostra scieniia et gratia speciali, renovamus, laudainns, approbamus, et auctoritate regia perpetuo conCrmamus, dictumque transcriptum transcribi manda vimus presentibus et inseri volentes, ac etiam decernenles quod trauscripto ejusmodi deinceps et perpetuo in omnibus et peromnia fidesadbi* beatur plenaria in quibuscumque judiciis ut originalibus privilegiis, et litteris antedictis, presensque transcriptum, ut originales iittere dicta privilégia continentes, fidem faciant plenariam et eis penitus pariter et credatur : quibus omnibus et singulis supradictis , etcuilibetpremissorum auctoritatem nostrametregiamapponimus pariter et decretum, dantes dictis custodibus, juratis, consulibus universitatis de Lorda autoritatem et potestatem deinceps utendi et fruendi dictis privilegiis et franchesiis sic nostra auctoritate renovatis et confirma tis, forisque et consuetudinibus solitis, eteorum cuilibet, utantea, tam in judiciis, quam extra, sententiandi , €t quomodocumque peragendi ; universis et singulis senescallis , judicibus, capitaneis, baylivis etaliis in Acquitania uostris consiliariis , et qui pro tempore fuerint, auctoritate nostra et regia qua fungimur, districte precipiendo mandamus ut prefatos cuslodes, juratores et habitatores dicti loci et universitatis de Lorda et qui pro tempore fuerint, preroissis omnibus et singulis supradictis privilegiis concessis et renovatis , franchesiis , foris et consuetudinibus, prout hactenus usi sint, uli et gaudere faciant et permittant pacifiée et quiète, et omniaet singula contenta in dictis transcriptis privilegiorum, prout ibi particulariter exposita sunt, de puncto ad punctum teneant et ob^^ervent, et ab alio faciant invio* labiliter observare. In quorum testimonium nostrum sigillum presentibus litteris duximus apponendum in pendenti. Datum Bayonna xxi* die octobris, anno Domini m*^ ccc^ lxxxvih^.

Nous humblement requérant, attendu que n'a guières que ladite ville de Lorde a été mise à Tobëissance du roy nostre sire, et qu il leur a été promis et accorde par nos très chers et bien aimés messire Robert de Charius, sénéchal de Carcassonne, chambellan

de tnondit seigneur et notre capitaine des gens d'armes par nous ordonnes pour la garde , tuition et deffense du pays de Languedoc , et aussi messire Ârnatiton de Lavedan, sénéchal de Bigorre, de faire, par mondit seigneur et nous, les susdits privilèges et franchises contenus et déelairés ez dites lettres confirmer, comme par lettres patentes sur ce faites peut aparoir que ainsi promis leur a été, lesdites lettres veuillions ratifier, nous avons eu et avons agréable ledit traité et accord fait par les susdits sénéchaux aux susdits gardes, jurats, habitans de la ville et communauté de Lorde: avons octroyé et accordé, octroyons et accordons, de grâce spéciale par ces présentes et autorité royale dont nous usons en cette partie, qu ils jouissent et leur laissent jouir «t user de toutes et quelconques les susdites coutumes, privilèges, franchises et libertés, ainsi et par la manière qu'ils ont fait le tems passé et que plus à plein est contenu ez dites lettres. Si donnons en mandement, par la teneur de ces présentes , aux séncschal , trésorier et procureur de Bigorre, et à tous autres officiers et justiciers de mondit seigneur et nostres presens et à venir, ou à leurs lieutenans et à chacun d'eux , si connue à eux appartient , que de notre présente grâce et octroi fassent, souffrent et laissent lesdits gardes, jurats et habitans de ladite ville et communauté de Lorde jouir et user paisiblement et perpétuellement, sans les molester, travailler ou empescher, ni souifrir estre molestés, travaillés ou empeschés ores ou pour le tems à venir en aucune manière contre la teneur de ces présentes; et pour que ce soit ferme et stable chose, nous avons fait mettre notre scel à ces présentes, sauf en autres choses le droit de monseigneur et le nostre, etTautrui en toutes.

Donné en nostre hostet de Vincennes lez Paris au mois de février. Tan de grâce i&oG.

Et au repli : Par monseigneur le duc et lieutenant Le Bœuf.

Ces lettres furent scellées d'un sceau de cire verte pendant à lacs de soie verte.

PIECES JISTIFICATIVES. 493

Page 1