IV

erat Bertalaigus comes, atque Vulfraudus, ScGotelmus, paletini comités, & alii numéro XVI. Qui omnes una voce censere nec non adclamavere cum maxima turba populorum qui ibi aderant, dignum esse augmentari casam Dei ob amorem & reverentiam beati Antonini martyris, qui defensor & protector semper extitit régi, & omni exercitui suo. Ad quorum adclamationem Pipinus rex serenissimus adquievit augmentari casam Dei regalibus donacionibus.

Itaque cum suis consuitus magnatibus, monasterium Sancti Pétri apostoli quod dicitur

Éd.orig.

t. I, col. 24.

Notice d'une^ donation faite au monas- Mormacus, quod est situm in pago Caturtère de S aint-Antonin, enRouergue, cino super fluvium Avarionis, in proprium par le roi Pépin '.

NOTITIA traditoria atque forbanditoria peracta a domno Pipino, rege serenis- 3imars. simo Francorum & Aquitanorum, in pre-

' Trésor des chartes, Toulouse, sac ^, n. 90. Archives nationales!. 3o8, n. 90 r°. Copie du treizième siècle. — Cette notice peut reproduire les données d'un ancien diplôme; mais sa forme inusitée, les nombreux anachronismes & les erreurs matérielles qu'elle renferme prouvent qu'elle a été rédigée longtemps après les faits qu'elle rapporte. On ne

tradidit beati Antonini martyris capiti & altari, in quo [subj Dei honore & benedictione quiescit, & abbati Fedantio viro venerabili & monachis & clericis inibi degentibus presentibus & futuris. Hoc monasterium totum predictum & ab integrum cum suis adjacentiis, scilicet cum aiiis duabus ecclesiis, quarum una Mornagellus & alia capella Sancti martyris Felicis, necnon & cum monachis & mancipiis & omnibus possessionibus que ad illud pertinebant, & in futuro, Deo annuente, largienda erunt, cum vineis, ortis, terris cultis & incultis, aquis

connaît point d'archevêque de Bourges du nom aquarumve decursibus, paxeriis, molendid'Aimar, au huitième siècle. Celui qui vivait de j^jg jj^ on^^g ^i^ra fluvium VIIII cubitis,

dédit a termino montis Cussonis usque ad mediam Vaurem & usque ad os antiqui vasis. Quantum infra illos fines concluditur, totum & ab integrum dédit in proprium Cette notice ne peut donc être considérée comme alode SUpradicte Case Dei. De repetiun acte authentique. [E. M.] cione vero, si quis imperator vel rex aut

763 à 767 s'appelait Landoarius; son successeur s'appelait Herminardus ; il assista, en 769, au concile de Saint-Jean de Latran. On ne connaît pas non plus d'évéque de Reims du nom d'Ildebaud. Tilpin ou Turpin occupait ce siège en 769.

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

3 juin.

Éd. ori"

t. I, col. 25.

dux, comes vel vicecomes aiit abbas, vel causilicus & mandatarius de Danielo archi-

persona quaelibet magna vel parva a casa episcopo, Si par ordinatione de donipno &

I)ei abstrahere bec siipraJicîa voluerit , regi iiostro Carulo rege, & dixit : « Jubete

omnium supradictoriim cpiscoporiir.i gladio me audire ciim isfo présente Milone co-

ànathematis feriatur 8c cum Datan & Abi- mite, qui tabss villas, qui sunt in pago Nar-

ron in ijiferno sepeliatur. Data TI kalendas bonense, de causa aecclesiarum Sancforum

aprilis, anno xvr regni Pipini serenissimi Justi & Pastoris, & Sancti Pauli, & Sancti

imperatoris. Aguoscens Sigilfredus scripsit. Stephani 5 isto Milo comis eas retiiiet ma-

Signum Pipini Régis. lum ordinem injuste. Haec sunt nomina

de ipsas villas : Quincianus & fVlujanus

■ aecclesiarum sunt médias , villa Pucio-

Valeri, & Baxanus & Malianus villas sunt ultra Ponte Septimoj causa est aecclesiarum ab intègre Sanctorum Justi & Pas-

. , j . toris ; villa Antoniam , Trapalianicus, Pa-

Jugement des commissaires du roi médinas, Agelio, Medellano, Buconiano,

Charlemagne en faveur d,e Daniel, FoUopiano, Aniciano ex medietate; Ma-

archevêque de Narbonne \ griniano, Lecas, Centopinus, Cristiniani-

cus, Petrurio ab intègre ; Canedo, Troilo,

DANIEL episcopo veregre profectus , re- Laurelis, Curte-Oliva , média 5 Prexanus

mansit causilicus iArluinus. Iy;itnr']n\xï\c media^ Caunas, Nivianus , insula Kauco,

in Dei nomine haec est noticia tradictlonis villa Gorgociano, Caunas, Casolas, Baias,

judicius. Cumque résidèrent missi glorio- Ursarias, Quiliano, ab intègre j Lapedeto

sissimo atque scellentissimo dompno nostro ipsa quarta parte ^ Colonicas, Mercuriano

Carolo rege Francorum in Narbona civi- ipsa quarta parte; Maglaco, Fonte dicta

tate, die martis, per multorum altercationes Buconiano, Callavo, Canovia longa, Abu-

audiendas & rectis negociis terminando, niano ex medietate; Leoniano ex medie-

ec per ordinatione de suos missos, id est tate; suburbium Sala super Ponte Septimo

Gualtario, Adalberto, Fulcône & Gibuino, in valle Gabiano ex medietate; Crotas, Cag-

& vassis dominicis , id sunt Rodestagnus nano, Sancti Marcelli, villa Totonis, Sancti

& Abundancius; & judices, qui jussi sunt Georgii, villa Ciliano, Sancti Crescenti ,

causas diriraere & legibus difinire, id est Sanctae Mariae, Segelona', ex medietate ;

Guntario, Dis"3olio,Leoderico,Petro,Bona- Gragnano villa, Aquaviva ex medietate;

vita, & Sisfredo; & aliorum bonorum omi- Masiniano ex medietate. Omnia & in om-

num qui ibidem aderant, id est Garibertus, nibus quantum ibidem retinebat jam pre-

Widaldus, îngobertus, Aruinus, Vicar, Wi- scriptus archiepiscopus, per causa aecclesia-

sulfus, Atila, Samuel, Donadeus, Argemun- rum Sanctorum Justi: &: Pastoris, & Sancti

dus, Ursione, Argimiro, Anselmo, V/arna- Pauli & Sancti Stephani, quod ego jam-

rio ; in eorum judicio vel presentia quos dictus Arluinus, qui sum asertor vel causi-

causas fecit esse présentes. Cumque ibidem licus & mandatarius de jamdicto archiepi-

residerent prescripti missi & judices vel scopo Danielo, hoc adprobavi per séries

plures bonis hominibus in Narbona civitate, condiciones, quod iste Milo comis retinet

ad rectas justicias terminandas & causarum ipsas villas malum ordinem injuste, & in-

e\-ordias dirimendas, in eorum presentia vasit de potestate de isto jam dicto archiepi-

ibique in supradictorum juditio veniens scopo, cujus ego mandatarius sum. A tune

homo, nomine Arluinus, qui est assertor vel nos missi, vassi dominici, & judices inter-

rogavimus jamdicto' Milone comité : « Qui

- Archives de l'église de Narbonnej copie du ^espondis ad isto Arloyno, qui est man-

dlxième siècle, Baluze, Languedoc, n. ,.[Auiour- ^atarms de jamdicto archiepiscopo de ac

d'hui Armoires, v. 892, n. 578]. Ce qui est en ita- causa. » Tunc Milo comis in suum respon-

lique est un titre mis en tête du document, dans sum dixit : « Ipsas villas Senior meus Karo-

le cartulaire de Narbonne; latin 11 01 5, f" 7. lus rex michi eas dédit ad benefitio. » A

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

col. 26.

tiuic ipsi missi & judices & vassi doniinici archiepiscopo, & post taiita rei vcrhatCMii

interrogaverunt Milone comité, si potebat bene cognovimus, altercavimus iiiter nos

abere coudictioiies, aut recogniciones, aiit ante prescriptos misses, vassis dominicis,

judicium,aut festes, pro qiiibus ipsas villas & judices, vel plures bonis hominibus qui

partibiis suis retinere debeat ; tune Milo misso judicio residebant, & ordinavimus

comis dixit : « Non babeo nullum judicium Milone comité, ut de ipsas villas se exi-

veritatis, nec nuUa testimonia pro quibus gère fecisset, & Arloyno asertore, causilico

ipsas villas partibus meis vindicare debeani, & mandatario Danielo archiepiscopo, per

nec in isto placito, nec irti alio, nec in ter- suum sagonem revestire fecisset, sicut &

cio, nec nuUoque tempore. » A tune prefati fecit. Et congaudeat se Arloynus assertor,

missi, vassi dominici, & judices interroga- causilicus & mandatarius Danielo archi-

verunt Arloyno, qui est assertor vel causi- episcopo in nostro judicio suam percepisset

licus & mandatarius de jamdicto Danielo clara justicia. Dato juditio noticia tradic-

archiepiscopo, si potebat abere taie testi- tionis m nonas junii, anno xiiii régnante

monia, pro quibus hoc quod dicebat super Karolo rege Francorum. S. Milo comis, qui

Milone comité Hoc legibus aprovare po- hanc notitiam tradicfionis, judicii & evacua-

tuisset : & tune aseruit Arloynus, & dixit : tionis feci & firmare rogavi bonis homini-

« Sic habeo unde ad ipsa ora per judicio de bus. S. Garibertus. S. Widaldus. S. Ingo-

supradictos missos, vassis dominicis, ac ju- bertus, S. Aruinus, S. Wicar. S. Girulf'us.

dices. » Arloynus mandatarius suam agra- S. Atila. S. Samuel. S. Donadeus. S. Arge-

niivit testimonia. Nuper veniens Arloynus mundus. S. Ursio. S. Argimiro. S. Ansel-

a suum placitum quod arramitum abuit, 8c mus. S. Warnario. S. Gontarius. S. Leode-

ibidem sua testimonia protulit bonos omi- ricus.S.Petrus. S. Sisfredus.EgoWarnarius.

nés idoneos, his nominibus : Undila, Auri- Ego Adalbertus notarius. S. Boso, qui hanc

lianus, Kairato, Narbonellus, Dodemirus, noticiam tradictionis judicii scripsit sub

Lunares, Silencius, Bonus, Eneus, Guinari- die & anno quod supra.

eus, Witeringus, Teudesindus & Servandus,

qui sic testificaverunt in supradictorum ■

judicio, in facie Milone comité, & série

condiciones ; hoc iuraverunt in aecclesia

Sanctae Mariae, qui sita est infra muros '.

eivitatis Narbona : « Quia nos supranominati testes scimus, & bene in veritate nobis cognitum manet, & vidimus ipsas villas superius scriptas cum fines & termines vel ajacencias, que ad ipsas villas pertinet,

habentes & dominantem ad Danielo ar- V.^ benefacere jubeamur, nullo gratiam

chiepiscopo, cujus iste Arloynus asertor, summi régis & aeterni remuneratoris Dei

causilicus & mandatarius est, per causa accipere diffidimus j sed his quoque, qui-

aecclesiarum Sanctorum Justi & Pastoris, bus regendi cura commissa est, impensius

& Sancti Pauli, & Saneti Stephani 5 nam aliquid beneficii impertire studemus. Id-

& nos Undila, Aurilianus, Kaireto, Nar- circo ego AAvarnus, episcopus humiilimus,

bonellus, Dodemirus, Lunares, Silencius, cunetis successoribus meis per tempora t\i~

Bonus, Eneus, Guinarieus, Witeringus, Teu- turis notum fieri volo, quod post aliquanta,

desindus & Servandus vidimus jamdictas quae suceessione parentum meorum seu

villas cum illorum fines & termines, aben- regali munifieentia mei juris esse* viden-

tes & dominantem Danielo archiepiscopo, , tur, praedia matri eeelesiae Caturcensi, cui

cujus iste Arloynus assertor & causilicus JL>*3 auctore praesideo, collata, Moysiaci

& mandatarius est, ab intègre. » Et cum '^juoque loco in dioecesi ejusdem eeelesiae

nos prefati missi, vassi dominici & judices super fluvium Tarnis, in honore sanetovidentes talem adprovatlonem de Arloyno

assertore, causilico & mandatario Danielo ' Mnbillon, Ànn. orA, S. Bmedicti, t. 2, p. 267.

Donation faîte à Vahhaye de Molssac par AguarnuSf évêque de Cahors\

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

rum apostolorum Pétri & Pauli monasterio constructo, aliquantulum contulerim.

Dono quippe jure perpetuae cessionis omnipotenti Deo & ejusdem apostolis in eodem loco in dicto Moysiaco, ubi vir venerabilis Hermeninus abbas cum maxima congregatione monachorum Deo militare videtur, praedium meum in pago Caturcino situm, ecclesiam scilicet in honore sancti Pétri fundatam , cum adjacenti villa, juxta alveum Avarionis, loco cui vocabulum est Biolis. Aliam quoque ecclesiam in pago Tolosano, super ripam fluminis Tarni, in honore sancti Martini fundatam, cum ipsa curte, vulgo Mulzacq nuncupata, insuper & alio loco, in ipso pago Tolosano aliud praedium meum, quod de fisco regali com-

ausu temerario exstiterit, qui injuste contra hanc nostram cessionem seu oblationem insurgere voluerit, aeterna damnatione se noverit puniendum. Ut vero hec nostra in aeternum firma stabilisque permaneat donatio, proprii nominis astipulatione censuimus consignatam reddere , auctoritate quoque jamdicta domini Hludovici régis fîrmare, ne présentes aut futuri ulla valeant occasione eam calumniare. Signum Aguardi, Caturcencis episcopi. Signum Asterii archidiaconi. Signum Engelberti decani. Signum Hectoris. Signum Vejandi. Signum Egelrandi. Facta carta donationis anno DCC LXXXIII ', ejusdem principis domini Hludovici secundo regni Francorum , id est Aquitanorum ; in Dei

petenti servitio adquisivi, ubi sanctus Rus- nomine féliciter. Amen. Adeodatus rogaticus martyr & episcopus, antecessor uti- tus scripsit. que meus, corpore quiescit, cum capella

Sancti Pétri sibi conjuncta. Similiter cedo

& trado eidem Domino Deo & sanctis apostolis ejus in praefato monasterio Moysiaco, tenendum & possidendum a fratribus praesentibus ibidem & futuris, pro stabilitate totius christianitatis Deo servientibus, & in villis sive villaribus praenominatis, quantum ego visus sum habere & tenere vel quilibet homo per me, ecclesias & quidquid ad ecclesiasticum jus attinet, terras, vineas, mansos, liberos, serves, & ancillas, aquas, aquarumve decursus, cultum & incultum, tam ad exitus quam ad ingressus, totum ab integro trado tenendum, habendum & possidendum. Insuper dicto monasterio, pro salute animae meae & parentum meorum seu totius plebis mihi a Deo com-

Diplôme par lequel Charlemagne accorde aux religieux d'Aniane le droit de choisir librement leur abbé ^.

N nomine sanctae & individuae Trinitatis. Carolus Dei gratia rex Francorum & Longobardorum, ac patricius Romanorum.

Maximum regni nostri in hoc augere credimus munimentum, si bénéficia opportuna locis ecclesiarum benivola devotione concedimus, ac Domino protegente stabiliter missae, do siquidem potestatem, domini perdurare conscribimus. Igitur notum sit mei Hludovici serenissimi régis evectus omnibus episcopis, abbatibus, comitibus &

protectione ac suffultus pontificali auctoritate & totius cleri ecclesiae Caturcensis corroboratione, cunctis fidelibus christianis in nostra dioecesi commorantibus, ut quicumque pro salute animae suae de praediis aut substantiis suis Deo in eodem monasterio aliquid offerre voluerit, liberam habeat facultatem. Oblationes vero cujuscumque rei, sive in terris, sive mobilibus rébus, vel in sacris thesauris ibidem Deo oblatis, intacta & inviolata ibi perpetuo permaneant, ordinamus atque constituimus perpétua sauctione. Si quis autem

vicecomitibus, vicariis, centenariis, judicibus seu omnibus fidelibus praesentibus scilicet & futuris, qualiter vir venerabilis Benedictus, abba ex monasterio, quod ipse novo opère jure proprietario a fundamentis in honore Domini Dei ac Salvatoris

' DCC Lxxiii , par erreur, dans les copies qui nous restent de cette charte.

' Cartulaire de l'abbaye d'Aniane, f" i5. — Mabillon , Acta. Sanctorum ordinis sancti Bened'icti, saec. 4, part, j, p. 202. — Recueil des historiens de France, t. 5, p. 701.

)uillet.

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

uostri Jesu Christi, seu sanctae semperque virginis ejusdem Dei genitricis Mariae, seu aliorum sanctoruni, aedificavit in loco nuiicupante Aiiiano, in pago Magdalonense, subtiis Castro Monte-Calmense, ad nostram accedit clementiam, & praedictum nionasterium cum omnibus rébus nostris plenissima deliberatione visus est delegasse, & ipsum sanctum locum sub nostra defensione atque dominatione ad regendum nobis visus est tradidisse. Idcirco ad ejus petitionem taie pro aeterna retributione beneficium erga ipsum sanctum locum visi fuimus induisisse, ut in ecclesiis & locis vel agris seu aliis possessionibus ipsius monasterii , quas moderno tempore per nostram donationem ac confirmationem seu caeterorum fidelium juste possidere videtur in quibuslibet locis, quidquid ibidem propter divinum amorem collatum fuit, quaeque etiam deinceps in jure ipsius sancti loci aut per nos, aut per alios voluerit divina pietas augeri ; praecipientes jubemus atque anathematizamus, ut nullus comes, neque episcopus aut uUa judiciaria potestas ad causas audiendas, vel freda exigenda, aut mansiones vel parafas faciendas, aut fidejussores tollendos , nec homines ipsius monasterii tam ingenuos quamque servos, qui supra terram memorati monasterii residere videntur, distringendos, nec ullas redibitiones aut inlicitas occasiones perquirendas, aut ullum omnino censum inquirendum ullo umquam tempore ijigredi audeat vel exactare praesumat. Sed hoc ipse abbas vel successores sui aut monachi memorati loci, praesentes scilicet & futuri, propter nomen Domini, sub integrae immunitatis nomine, absque cujuslibet inquietate aut contrarietate valeant dominare, & nuUi umquam homini pro qualicumque re nullum censum omnino audeant impendere; sed ipsum sanctum locum sub nostra defensione atque dominatione volumus constare. Statuentes ergo atque jubentes ut neque vos, neque juniores aut successores vestri, vel quislibet ex judiciaria potestate in ecclesiis & locis vel agris seu reliquis possessionibus suprascripti monasterii vel de omnibus, quae suprascripta sunt, nuUo umquam tempore inquietare aut exactare praesumatis ; sed quod nos

propter nomen Domini & aeterna remuneratione ad jamfatum monasterium indulsimus, perennibus temporibus proficiat in augmentis. Et quandoquidem divina vocatione suprascriptus venerabilis Benedictus abbas vel successores ejus de hac luce migraverint ad Dominum, qualem meliorem & nobis peromnia fidelem ipsa sancta congregatio de suprascripto monasterio aut de qualicumque loco voluerint eligere abbatem, qui ipsam sanctam congregationem secundum regulam sancti Benedicti regere valeat, per hanc nostram auctoritatem & premissa indulgentia licentiam habeant; & ubicumque voluerint ordinari, aut ipsi aut monachi ipsorum vel a quolibet pontifice ex praecepto & consensu nostro potestatem habeant, quatinus ipsi servi Dei, qui ibidem Deo famulari videntur, pro nobis ac conjuge, proleque nostra & stabilitate totius regni a Deo nobis commissi vel conservandi, attentius Domini misericordiam exorare delectentur jussimus.

Signum Karoli gloriosissimi régis. Bartolomeus notarius ad vicem Ludovici recognovi.

[Data' VI kalendas augustas, anno nono decimo regni nostri.

Actum in Raganexburg palatio nostro publico, in Dei nomine.]