EXEMPLAR AB OBTENTICO FIDELITER TRANSLATA

IN' nomine sanctae & individue Trini- Éd.orig tatis. Karolus gratia Dei rex. Regalis coi. 77.

Teutbertus habebat quia ex comperacione celsitudinis moris est fidèles suos hono-

illius abuerit, quantumcumque in ipsa ribus multiplicibus & beneficiis ingen- An

villa vel in sua terminia ille habebat que- tibus honorare atque sublimare. Proinde "^^

situm vel ad inquirendum , vel adhuc Deo ergo noverit omnium fidelium nostrorum cgmbrë

propicio deinceps coinquire (jzc) potueris, tam presentium quam futurorum sagacitas,

& cum ipsa ecclesia que est fundata in quia Miloni fideli nostro concedimus quos-

ipsa villa in honore sancte Marie. Simili- dam res juris nostri jure proprietario ad

ter tibi donamus ad justissimo ordine possedendum, que sunt site in pago Petre-

ereditario, sed in alio loco qui est in Pertuse : villares videlicet Buzinacum, &

predicto territorio Biterrense, in villa Palaerago, & Cordarias, & Menerbules,

Marguliago, vel in villa Barcianicas, & in seu Cubiziano, atque mansiones cum om-

villa Vapres tibi donamus ad proprio, & nibus eorum integritatibus; in pago etiam

in villa Pupiano similiter tibi donamus, Fenuleto, concedimus ei villares Petra-

quantum in ipsas villas vel in sua terminia ficta, Monedarias , Amariolas, Folietes,

ibidem habet, totum & ab integrum dona- Librarium similiter cum omnibus eorum

mus, in casis, casaliciis, curtis, ortis, ogla- appendiciis, & quantumcumque in hisdem

tis, vineis, terra culta & inculta, pratis, villis nostrae videtur esse proprietatis : ea

pascuis, silvis, garricis, arboribus pomi- videlicet condicione, ut quemadmodum de

feris & impomiferis, aquis aquarum sive reliquis suis proprietatibus, ex suprataxa-

decursibus, cum omnis adjacencias earum tis rébus per nostrae largitionis precep-

sive pertinentes; omnia & in omnibus tibi tum liberam & firraissimam in omnibus

donamus & tradimus ad proprio, ut potes- habeat potestatem faciendi quicquid vo-

tatem & inde habeas habendi, vendendi, luerit, tam donandi quam vendendi seu

solvendi seuque mutandi in Dei nomen & comutandi vel etiam eredibus relin-

& in omnibus habeas potestatem. Sane si -quendi. Et ut hec auctoritas verius cre-

quis contra hanc donacionem ad nos facta datur firmiorque permaneat, manu nostra

venerit ad exquirendum, aut nos elemosi- subterfirmavimus & anuli nostri inpres-

narii venerimus verquislibet homo, tune sione subter eam sigillari decrevimus.

componat nobis ista omnia predicta dubla Signum (/ocuj monog-rûmmatii) Karoli glo-

vel meliorata, vel quale adeo tempore riosissimi régis, karius valere potuerit, & in antea donacio

ista firma permaneat omnique tempore. ,n-ii- i< 1 ni

„ , ' . 111 1 . Bibliothèque du roi; Baliize, Chartes des ron,

facta donacione m kalendas octobns, r. • ^■,l. ■ a 10

' n. 7. [Aiijourd hui Armoires, vol. 090, n. 477;

anno m quod abiit Lodowicus imperator, ^^p^, ^^^^^^e du onzième siècle. En tête de la ligne

tradidit regnum in ipsius manus filii Hlu- qui contient la souscription du roi & du chance-

teno. lier, la copie porte ces mots : Alla manus.\ [A. M.]

* Dans la copie, on a imité l'invocation monogrammatique de l'original. [A. M.j

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

Ans

janvier.

Jonas notarius ad vicem Hludoici rescribui & subscripsi die & anno quo supra '.

Data' Viiii kalendas januarii, anno tertio, indictione quinta, régnante Karulo gloriosissimo rege. Actuni Carisaico regio palatio, in Dei nomine féliciter. Amen.

Vente faite à l'abbaye de Cannes par Undesindey clerc j 6* sa femme Vindeline^.

UNDESINDUS clericus & uxor ejus Vindelina vindiderunt Gondesalvio abbati Caunensi & ejus congrégation! très partes molini siti in territorio Narbonensi suburbio Ventaionensi, tennino villae Tesetauni in quo Austwaldus habitabat, pretio XX solidorum. Facta cartula venditio-

nis tertio nonas , anno tertio quo obiit

domnus Ludovicus imperator.

io3.

Diplôme de Charles le Chauve en faveur d'un de ses fidèles, nommé Sicfred\

nomine sanctae & individuae Trinitatis. Karolus gratia Dei rex. Si enim congruis & opportunis fidelium nostrorum petitionibus libenter assensum praebere non differimus, regiae dignitatis debitam consuetudinem exercemus, devoteque ac

' Ces derniers mots : Die & anno quo supra, sont certainement de l'invention du copiste du onzième siècle. [A. M.]

' Ici la copie porte encore les mêmes mots ; Al'ta manus. [A. M.]

^ Monastlcon Bened'ut'inum, t. VII, lat. 12664,

* Cartulaire du Canigou. — Marca Hispanica, Appendix , c. 778. — Recueil des historiens de France, t. 8, p. 486.

fîdeliter nobis jure famulantes honoribus plurimis honoramus, non solum in hoc praedecessorum regum actus imitamur, verum etiam in hoc eosdem nobis devotiores ac fideliores nullatenus affore dubitamus. Quocirca noverit omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium tam praesentium quam & futurorum solertia, quia concedimus cuidam fideli nostro nomine Sicfrido & per hanc nostram auctoritatem largimur ob devotionem servitii sui compendium (,5Ïc) quasdam res juris nostri quae ita noscuntur fore : in pago Russilione villa videlicet quae vocatur Kanoas cum suis omnibus appenditiis, & in pago Confluente villa quae vocatur Prata cum mancipiis quae ad idem Confluente pertinent, seu etiam in pago Cerdaniae villa quae vocatur Montelianos & Zencurrio, in pago Orjel villa quae vocatur vallis Andorra cum suis omnibus appenditiis, totum ad integrum per hanc nostram largitionem, sicut nos habere cernebamur. Ea videlicet conditione, ut quemadmodum de reliquis rébus suis, proprietatibus ac suprascriptis rébus cum omni integritate per hoc nostrae largitionis praeceptum cum mancipiis utriusque sexus, cum terris, pratis, pascuis, silvis, montanis, aquis, aquarum decursibus & omnibus adjacentiis vel quicquid dici aut nominari potest, liberam & firmissimam in omnibus habeat potestatem faciendi quicquid elegerit, tam donandi quam vendendi seu commutandi vel etiam heredibus relinquendi. Et ut haec auctoritas verius credatur atque permaneat, manu nostra subterfirmavimus & anuli nostri impressione decrevimus sigillari.

Signum Karoli gloriosissimi régis.

Aeneas notarius ad vicem Ludovici reco gnovi.

Data X kalendas februarias , indictione VI, anno III regni praecellentissimi régis Karoli. Actum Atravato monasterio Sancti Vedasti, in Dei nomine féliciter. Amen.

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

[Nous rétablissons ici la pièce LXIII, que les Bénédictins avaient placée après les suivantes, datées par erreur de l'année 843. Voir plus bas, c. 289.]

Charte du roi Charles le Chauve en faveur de Véglise de Toulouse 6* des monastères de la Daurade 6* de Saint-Sernin\

IN nomine sanctae & iiidividuae Trinitatis. Karolus gratia Dei rex. Omnibus episcopis, abbatibus, ducibus, comitibus, vicariis, centenariis & actionariis, missis discurrentibus notum sit, quia si petitioiiibus sacerdotum ac servorum Dei, que pro oportunitatibus locis congruunt, aurem accommodamus & ad effectum perducimus, regiam consuetudinem exercemus & nobis ad mercedem vel stabilitatem regni nostri proficere non ambigimus. Igitur cognoscat utilitas seu solertia omnium fidelium nostrorum tam praesentium quam & futurorum, quia vir venerabilis Samuel ' Tolosane ecclesiae civitatis episcopus, quae est constructa in honore sancti Stephani seu &c sancti Jacobi apostoli, detulit serenitati nostrae immunitates domni & genitoris nostri Ludovici bonae memoriae serenissimi imperatoris & regum praedecessorum nostrorum, qualiter ipsam sedem cum monasterio Sanctae Mariae, quod est infra muros ipsius civitatis, cum omnibus appenditiis suis necnon & monasterium Sancti Saturnini martyris haud procul ab eadem urbe constructum, ubi in corpore requiescit, cum omnibus rébus & hominibus ibidem aspicientibus, propter amorem Dei & reverentiam eorumdem sanctorum sub plenissima semper defensione & immunitatis tuitione habuissent; sed pro firmitatis studio petiit idem episcopus, ut circa praedicta loca sanctorum denuo & alia pro mercedis nostrae augmento concedere & confirmare deberemus. Cujus pe-

' Archives de l'église de Toulouse.

moires de l'histoire de Languedoc, p.

' Far. Samuhel.

Catel, Mé-

titionem pro divino amore renuere noluimus, sed in omnibus & concedimus & volumus, ut fidèles sanctae Dei Ecclesiae & nunc & in futurum omnia a nobis confirmata esse cognoscant. Insuper etiam per ejus petitionem taie beneficium ex nostra clementia erga ipsa memorata loca sanctorum concessimus, ut nullus judex publicus neque quislibet ex judiciaria potestate neque aliquis ex fidelibus nostris in ecclesias, aut loca, vel agros, seu reliquas possessiones praedictarum ecclesiarum , quas moderno tempore in quibuslibet pagis aut territoriis infra ditionem regni nostri juste habere ac possidere cognoscitur, quidquid etiam deinceps in jure ipsorum locorum sanctorum Dei voluerit divina pietas augeri, ad causas audiendas vel freda exigenda aut mansiones vel paratas faciendas nec fideijussores toUendos aut homines ipsarum ecclesiarum tam ingenuos quamque servos, qui super terram earum residere videntur, injuste distringendos nec uUas redhibitiones aut illicitas occasiones requirendas ullo unquam tempore ingredi audeat vel exactare praesumatj sed liceat memorato praesuli suisque successoribus sub immunitatis tuitione quieto tramite possidere & nobis fideliter deservire & una cum clero & populo sibi subjecto Domini misericordiam exorare. Et ut haec auctoritas nostris futurisque temporibus Domino protegente valeat inconvulsa manere, manu propria subterfirmavimus & anulo nostro sigillari jussimus.

Signum Karoli gloriosissimi régis.

[Jonas diaconus ad vicem Ludovuici recognovit.

Data nonis aprilis ann...] indictione VI... [Actum... airancus villa super fluvium Tarni, in Dei nomine féliciter. Amen'.]

Ce qui est entre des crochets se lit dans

' Ces derniers mots se trouvent dans une copie sur parchemin, du douzième siècle, conservée aux archives de la Haute-Garonne. Le parchemin ayant été coupé très court sur le côté, il a pu y avoir disparition d'une lettre initiale au mot airancus. Cette transcription ancienne est évidemment ce que D. Vaissete appelle l'original; car la date est, en effet, déchirée; mais ce n'est en réalité qu'une cçpie du douzième siècle assez endommagée. [E. M.j

Éd.orig

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

Éd. orig.

col. 77.

aq avril.

Éd.on'g.

col. 78.

plusieurs copies de cette charte qui sont aux archives de Saint-Estienne & de Saint-Sernin de Toulouse ; mais dans l'original l'endroit de la date est déchiré, &■ on n'y Ut plus que l'indiction VI, comme nous en a avertis dom Jérôme Deidier, qui a vu l'original.

io5. — LVII

Charte du même roi y qui donne en bénéfice le lieu de Mè-^Cj au diocèse d'Agde ' .

IN nomine sanctae & individuae Trinitatis. Carolus gratia Dei rex. Si quorumcumque fidelium nostroriim petitioiiibus benignum commodamus assensum, regiae dignitatis debitam exercemus consuetudinem & hoc apud aeternam beatitudinem nobis prodesse atque ad totius nostri regni utilitatem pertinere non diffidinius. Quapropter cognoscat omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium magnitude, quia Ato & Epsarius frater ejus atque sorores filii Arion, necnon & Regnopulus filius Bi-aceronis & sorores ejus nostris obtulerunt obtutibus auctoritatem avi nostri Caroli, qua continebatur, qualiter eorum avus quorumdam paganorum fugientes tyrannidem, per suam auctoritatem suae clementiae roboratam eis concessisset quasdam res in pago Agathense, hoc est qui nuncupatur castrum de Mesoae & castrum nuncupatum Turrem in jus benefîciarium. Unde & praedicti fidèles nostri nostram deprecati sunt clementiam, ut nos, sicut avus noster avis eorum & postmodum domnus genitor noster patribus eorum Arrio seu Ayxomo postmodum per auctoritatem suam concessit atque confirmavit, ita & nos illis pro favore concedere dignaremur. Quorum petitionibus assensum praebuimus & hanc nostram auctoritatem illis fieri jussimus, per quam concedimus atque firmamus supradictas res jure beneficiario, quantumcumque Arrius 8i Ayxomus per praedictas auctoritates visi

' Cartulaire de l'église d'Agde; copie à la Bibliothèque nationale, lat. 9999, f" 4.

fuerunt habere & praedictis fidelibus nostris in haereditate & post ipsis successerunt in beneficiario, ad habendum ea, absque ullius inquietatione aut calumnia quamdiu nobis fidèles extiterint suprascriptas res teneant & légitima ordinatione possideant. Et ut haec auctoritas confirmationis nostrae firmior habeatur, anuli nostri suscriptione jussimus sigillari.

Data III kalendas maii, indictione sexta, anno IV régnante Karolo gloriosissimo rege. Actum Ferrucius villa, in Dei nomine féliciter. Amen.

Don fait par le roi Charles le Chauve ^ en faveur d'un nommé Hildricus, de quelques biens situés au terroir de Minerve '.

tN' nomine sanctae & individuae Trinita- 1 tis. Karolus gratia Dei rex. Regalis celsitudinis moris est fidèles suos donis multiplicibus & honoribus ingentibus honorare atque sublimare. Proinde morem parentum regum videlicet predecessorum nostrorum sequentes, libuit celsitudini nostrae quendam fidelem nostrum, Hildricum nomine, de quibusdam rébus nostrae proprietatis honorare atque in ejus juris potestatem [per] liberalitatis nostrae gratiam conferre. Idcirco noverit experientia atque industria omnium fidelium nostrorum tam presentium quam & futurorum, quia concedimus eidem fideli nostro Hildrico ad proprium quasdam res juris nostri, sitas in pago Menerbense, in suburbio Narbonense, in villa quae dicitur Censeradus, mansum unum cum capellam ibidem consistentem que est constructa in honore sancti Genesii. Memoratas res cum omni

' Bibliothèque du roi; original. Baluze, Chartes des rois, n. 8. [Auj. lat. 8837, n. 8; original en parchemin jadis scellé.]

' Dans l'original le texte est précédé d'une invocation monogrammatique ou tachygraphique & le dernier mot de la charte, amerij est écrit en lettres grecques. [A. M.]

Éd. orig.

col. 78.

3o avril.

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

integritate & eorum appendiciis, cum domibus, aedificiis, terris, vineis, pratis, silvis, pascuis, farinariis, aquis aquarumve decursibus, vel etiam quicquid ad supradictas res juste & legaliter pertinere videtur praedicto fideli nostro Hildrico ad proprium per hanc nostrae auctoritatis conscriptionem concedimus & de nostro jure in jus ac potestatem illius sollemni do-

lium tam praesentium quam & futurorum, qualiter religiosus vir Domnulus abba ex monasterio Sancti Pétri, quod ipse in pago Bisuldunense super fluvium Sambuga una per licentiam Ramponi marchionis propriis manibus construxit, ad nostram accedens clementiam deprecatus est nos ut praedictum locum ei concederemus atque more regio ipsum sibique commissos su-

natione transferimusj ita videlicet ut quic- pradictumque monasterium cum cellulis

quid ab hodierno die & tempore exinde ibidem aspicientibus, quae nuncupantur

pro sua utilitate atque commoditate jure sic : in loco qui dicitur Ceresius, eccle-

proprietario facere decreverit, liberam & sia in honore sancti iMichaelis archangeli

firmissimam in omnibus habeat potestatem novo opère constructa, & in altero loco

faciendi, tam donandi quam vendendi seu qui dicitur Casa Mauri, ecclesia in honore

commutandi necnon etiam heredibus re- sancti Romani constructa, seu & villares,

linquendi. Et ut haec nostrae largitionis Albinianum scilicet & Buscariolas, omni-

atque donationis auctoritas perpetuam ob- busqué rébus & hominibus eidem monas-

tineat firmitatem, manu propria subter terio juste legaliterque pertinentibus sub

eam firmavimus & de anulo nostro adsig- defensionis nostrae tuitione immunitatis-

nari jussimus. que munimine recipere dignaremur. Cu-

Signum (locus monogrammatïs) Karoli glo- jus petitionibus clementer annuimus atque

eum sicut postulavit praedictumque mo-

riosissimi régis.

Jonas diaconus ad vicem Hludovuici recognovit & subscripsit.

Data II kalendas mai, anno un, indictione VI, régnante Karolo gloriosissimo rege. Actum Ferrucius villa, in Dei nomine féliciter. Amen.

nasterium sub nostrae defensionis munimine recepimus. Quin etiam hoc reverentiae nostrae praeceptum fieri jussimus, per quod praecepimus atque jubemus, ut nullus judex publicus vel quislibet ex judiciaria potestate in ecclesias aut loca vel agros seu reliquas possessiones memorati monasterii, quas moderno tempore infra ditionem regni nostri juste ac rationabiliter possidet vel quae deinceps aut per nos aut per aliosquosque fidèles ac Deum timentes in jure ipsius sancti loci voluerit divina pietas augeri ad causas audiendas vel freda exigenda aut mansiones vel paratas faciendas necnon & fidejussores tollendos aut homines ejusdem ecclesiae tam ingenuos quam & servos super terram ipsius commanentes distringendos nec ullas redibitiones aut inlicitas occasiones requirendas nostris nec futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt penitus exigere praesumatj sed liceat jamdicto Domnulo abbati suislia facta profutura confidimus. Idcirco que successoribus res praedictae ecclesiae

Diplôme de Charles le Chauve en 'faveur de Vahhé Domnole '.

IN nomine sanctae & individuae Trinitatis. Karolus gratia Dei rex. Si petitionibus servorum Dei justis & rationabilibus aurem celsitudinis nostrae accommodamus & eorum suggestiones, quas nobis pro necessitate sua insinuaverint, ad effectum perduxerimus, non solum in hoc regiam exercemus consuetudinem, sed etiam ad aeternae retributionis mercedem nobis ta-

noverit sagacitas seu utilitas omnium fide-

' Cartulaire d'Arles; Baluze, Armoires, v. 117, f° ^94- — Recueil dei historiens de France, t. 8, p. 455.

absque alicujus impedimenta aut minoratione sub immunitatis nostrae defensione quieto ordine possidere; & quicquid exinde fiscus sperare poterat, totum nos pro aeterna remuneratione eidem eccle-

PREUVES DE L'HISTOIRE DE LANGUEDOC

L'd.orig.

t. 1, roi. 79.

i3 mai

siae concedimus, ut in alimonia pauperum & stipendia servorum Dei ibidem Deo faniulantium proficiat in augmentum. Et quandoquidem divina vocatione supradictus abba vel successores ejus de hac lace migraverint, quandiu ipsi monachi inter se taies invenire potuerint, qui ipsam congregationem secundum regulam sancti Benedicti regere valeant, per hanc nostram auctoritatem licentiam habeant ex se eligendi abbates, quatenus eos pro nobis atque stabilitate regni nostri jugiter Dei misericordiam exorare delectet. Haec vero auctoritas, ut omni tempore inviolabilis valeat permanere, manu propria subter eam firmavimus & anuli nostri impressione signari jussimus.

Signum Karoli gloriosissimi régis.

Deormarus notarius ad vicem Hiudovici recognovi.

Data V idus maii, indictione VI, anno IV régnante Karolo glorioso rege. Actum in monasterio Sancti Saturnini prope Tolosa, in Dei nomine féliciter. Amen.