CHAPITRE V. — SAINT GRÉGOIRE DE NYSSE
[t^ siècle.]
parvenue à son comble, et qu'il se fût rendu coupable de toutes sortes de péchés; alors il a fait éclater sa bonté en * rachetant tous les hommes et en n'en laissant aucun sous l'empire de la mort. En naissant de la Vierge, il n'a point passé dans elle comme par un ' canal, mais il a pris d'elle ^ un corps de même nature que les nôtres, avec l'âme raisonnable *y douée de l'entendement : autrement il n'aurait point été un homme, mais une bête. La divinité du Verbe s'est unie immédiatement et aussi intimement au corps qu'à l'âme ^; de sorte que, pendant les trois jours de la mort du Sauveur, elle n'a pas cessé un seul moment d'être unie à l'une et à l'autre de ses parties, quoique séparées et désunies. Saint Grégoire reconnaît en Jésus- Christ deux natures ^ sans confusion. 11 est vrai qu'en parlant de l'union qu'il y a entre
elles, il se sert du terme de mélange'^ ^ comme plusieurs anciens ^, et qu'en écrivant contre Apollinaire, il s'exprime ainsi ^ : « Conmie une goutte de vinaigre jetée dans la mer devient mer et est changée en la qualité d'eau de la mer, de même celui qui s'est manifesté aux hommes dans une chair est Dieu et Fils unique ; mais la chair qu'il a prise a été changée en la mer de l'incorruptibilité, suivant ce que dit l'Apôtre : Ce quil y a de mortel a été absorbé par la vie. » Mais le terme de mé^ lange ne signifie dans saint Grégoire ainsi que dans beaucoup d'anciens qui s'en sont servis avant lui , qu'une union intime des deux natures, comme on l'a déjà remarqué plusieurs fois. A l'égard de la comparaison qu'il fait d'une goutte de vinaigre avec l'humanité de Jésus-Christ, Anastase Sinaïte *^ remarque fort judicieusement que si l'on prenait tou-*
pag. 591. Vergente ad finem humano génère , malitia nostra jam ad summum provecta, tune, ne ullum moliiiœ genus remedio careret^ cum nostrœ naturœ hu^ militate cammisceri non recusavit, etc. Gregor., in AnUrrhetico, pag. 268.
i Dédit Deus pretium redemptionis seipsum pro vs gui a morte capti tenebantur; deditque illi qui m mortem jus habebat, et cum omnes sub mortis poteS' tate fUerint, omnes pretio inde redemi t, ita ut nul lus sub imperio mortis relinquatur, post generalem omnium liberationem. Gregor., in Psalm.y cap. vni^ pag. 280.
* Camem sœculis aniiquiorem, suorum vanitate ver" borum Christo affingit (Apollinaris) dicens, Filium cui came prœdita mens erat, ex muliere genitum fuisse, non quod in virgine caro factus fuerit, sed quod per ipsam, qttasi per canalem transiens, talis Urne exieritis apparuerit, qualis ante scecula erat, carmUis, videlicet, Deus, et ut ipse loquitur, mens came preedita. Gregor.^ in Antirrhetico , pag. 179 et 180.
* Non ignoramus, quitus ex rébus Christi corpus, quando humano more cum hominibus conversatus est , eonstaret, nam ex came, ossibus, sanguine, aliorum hommum instar, et illud conflatum fuisse, ex clavo' rum vestigiis, et ex profuso per lanceœ vulnus sanguine aperte colligimus; ac prœsertim quod illis qui post resurrectûmem apparenti non credebant, Dominus dixerit : Palpate me, et videte, et cognoscite, quoniam spiritus carnem et ossa non habet, sicut me Tidetia habere. Gregor., ibid., pag. 154.
^ Nemo tollit animam meam a me ; potestatem ha^ beo ponendi eam, et potestatem babeo iterum sumeDdi eam. Scquam animam rationalem ne, an irratUmalem hic intelligere debeamus ex his quœsierim, 91a animam mentis expertem Deo copulant. Si ratione cttrentem dieant, in Christo jumentum dicent esse non Kominem. Sin rationalem ^ quin aliud putant esse ratkmem quam mentis agitationem seu cogitationem?,., /tagtie si Dominus animam habet quam pro suo arbitrio et sumit et ponit, eamque non e pecudum génère^ et irrationalem, scd condiiionis humanœ fatetur esse io cotmquitur, humanam animam a Christo
assumptam, mente prœditam extitisse, Gregor.^ in Antirrhetico, pag. 196 et 197.
* Altéra solutio est il la... Nempe Deum qui totum homtnem per suam cum illo conjunctionem in naiuram divinam mut avérât, mortis tempore a neutra illius, quam assumpserat, parte recessisse. Nunquam enim illum suorum munerum pcenitet. Divinitas ergo voluntate quidem animum a corpore disjunxit, sed in utro* que tamen se manere demonstravit, Gregor., orat. 1 in Christi Resurrectionem, pag. 824 et 825.
* Quœ sunt ejusdem substantiœ, hoc habent ut sint idem; contra autem, quœ diverses. Etsi enim ambo unione quœ exprimi non possit, unum sunt^ non tamen natura, quia non confusœ. Christus itaque, cum duœ naturœ sit, in quibus vere cognoscatur, et singularem filiationis personam habet. Gregor., in Epist. ad Philippum monachum , apud S. Joannem Damascenum , lib. contra Jacobitas, tom. I , pag. 424. Si igitur contrariœ inier se proprieiates in horum alterutro, came, inquam, et diviniiate conspiciuntur, quomodo duœ istœ naturœ sunt una? Gregor., in Antirrhetico, adversus Apollinarem, cap. XL, pag. 226. Hune locum refert S. Joannes Damascenus, tom. I, pag. 424.
7 Gregor., lib. IV contra Eunom., pag. 163, et in Epist. ad Theophilum , pag. 697.
* TertuU., in Apologetico, cap. xxi ; Hilarius, lib. II de Triniiate, cap. xxiv; Gregor. Nazianz., orat. 86.
* Quemadmodum in mari accidit, ut si quis aceti guttam in illud injiciat, gutta quidem illa mare fiât , in aquœ marinœ qualitatem transmutata, ita qui in came hominibus apparuit, verus quidem est Filius, et unigenitus Deus, itemque lumen inaccessibile , et per seipsam vivens sapientia et sanctificatio et virtus, et quidquid sublime dici aut cogitari potest; ai vero hœc ipsa ad carnem quoque pertinent , quœ propria quidem natura caro est, sed in immortalitatis pelagus transmutata fuit, quemadmodum ait Ajtostolus, absorpium fuisse, quod mortale est, a vita. Quin et cuncta, quœ secundum camem tune apparuerunt in divinam et immortalem naturam commutata sunt, etc. Gregor., in Antirrhetico, pag. 235 et 286.
10 Quod si ad nuda Scripturœ et Doctorum verba at'
jours à la rigueur et sans examen, les ex* pressions de TEcriture et des Pères, on tomberait dans des absurdités dangereuses, et il en apporte pour preuve la comparaison que fait ici saint Grégoire, de la mer et du vinaigre, «non pour confondre, dit-il, ces deux choses, mais pour montrer par cet exemple toute la petitesse et la bassesse de notre nature, lorsqu'on la compare à la mer infinie et incompréhensible de la Divinité, n'étant nullement croyable qu'il ait voulu introduire la confusion des natures en Jésus-Christ, lui qui, écrivant contre Eunomius, demande à cet hérésiarque, quelle nature de Jésus-Christ a été frappée de soufflets, et quelle nature est glorifiée de toute éternité? » Voilà la distinction des deux natures bien marquée par ce Père : ses paroles sont claires et n'ont pas besoin d'explication. Il dit nettement que les soufflets et les injures tombent sur la nature d'esclave dans laquelle le Seigneur habitait, et que la gloire appartient au Seigneur qui
était environné de la forme d'esclave. Anastase Sinaïte conclut que saint Grégoire s'étant ainsi expliqué, on doit croire que, par la comparaison de la goutte de vinaigre jetée dans la mer, il n'a point prétendu établir la confusion des natures en Jésus-Christ, mais leur union intime. Saint Cyrille ^ d'Alexandrie le dit des Pères en général, que, par le terme de mélange, ils n'ont voulu que marquer la parfaite union de la nature humaine avec la nature divine.
Une autre difficulté , c'est qu'on lit dans ' saint Grégoire que Jésus -Christ, depuis son ascension, n'a point conservé les propriétés de la chair, et que la nature humaine en Jésus-Christ s'est changée en mieux, étant devenue de corruptible, incorruptible; de fragile, stable et permanente; de temporelle, immortelle; de corporelle, incorporelle. Mais Anastasc Sinaïle a encore répondu à cette ^ difficulté, et fait voir en premier lieu que l'homme , ayant été créé au commencement
iendas, absque ulla disquisiiione et examine in multas et pemidosas absurditates incidas oportet. Et hoc cot^ fèstim ex allato sapientissimi Gregorii testimonio planum faciam, Ecce naturam nostram, ait, ut gui' iam aceti divinitatis pelago commixtam esse. Ai clarum est omnem guiiam in mare injectam evanescere et desinere esse, neque amplius sub iactum cadere. Si igitur corpus Domini, cum divinitatis quasi immenso mari, inaspectabile effectum est; natura autem sua diinnitatis pelagus , nec sub aspectum^ nec sub iactum venit; omnis igitur Chrisii in terris conversatio, et aotio nihil aliud fuerit quam phaniasia quœdam et ina» nis persuasio , ab ortu ex Virginis utero usque ad ofcensionem in cœlos. Divinus ergo Gregorius mentionem fecit pelagi et aceti, non ut res ipsas confunderet ; sed ut exemplo aliquo tenuitaiem et parvitatem nostrœ natures cum infinito et incomprehenso illo divinitatis pelago comparâtes demonstraret, Neque enim credibile est, eum confusionem et abolitionem naturarum in Christo introducere voluisse qui hœc adversus Euno» mium scribit : • Quœnam Chrisii natura in passione colaphis cœditur? Et quœ ab œtemo glorificatur? » Planum porro est, quid sibi voluerit iste Pater, iicet nulla intercédât interpretatio ; nempe injurias illas redundasse in servum in quo Dominus habitabat^ glo* riam vero et honorem in Dominum qucm servus cir^ eumdabat, Cum hœc Doctor asserat, camemque servum, aut formam servi appellarit, qua tandem rations di-cere potuit earnem evanuisse et commixtam fuisse instar guttœ in vasto pelago, Itaque non ad confusionem, sed ad summam unionem declarandam exemplum ejus spectat. Anastasius Sinalta, Hodegi cap. xiu^ p. 840 et 841, tom. IX Biblioth. Pair.
^ Mixtionis nomen posuerunt nonnulli eiiam sancii Patres; sed quia metuere te diciSj ne qua confusio eontigisse existimeiur, ad instar liquidorum quœ inter se mutuo commiscentur ; libero te hoc metu ; non sic illi senserunt, minime; sed ea voce sunt abusi, cum summam umonem rerum inter se eonvenientium osten-
dere studerent, S. Cyrillus Alexandrinus, lib. I contra Nestorium, pag. 15, tom. VI.
* Doctrinam nostram non calumnietur (Apollinaris) quasi unigenitum Deum non semper Christum esse dicamus; sed semper quidem est Christus tum ante, tum post incamationis dispensaiionem ^ homo vero, neque ante illam, neque postea, sed in solo dispensationis tempore, Neque enim homo fuit ante nativitatem ex Virgine, nec amplius post ejus in cœlos reditum caro suis in proprietatibus persévérât; nam, inquit Apostolus : Etsi cognovimus secnndum camem Christum; sed nunc jam non novimus. Neque eiiam quia Deus in came upparuit, idcirco caro immutata permansit : sed quoniam immutabilis quidem divinitas est^ humanitas vero mutabilis, propterea divinitas quidem nullis mutationibus obnoxia est, nec in deterius convertitur; nam quod pejus est non admittit, et quod melius est obtinere non potest. At vero humana natura in Christo mutationem in melius sortitur, dum e corruptibili in incorruptibilem, e fluxa fragilique in stabilem ac permanentenif ex temporanea in immortalem, et corporea et figurata in incorpoream, nullaque figura expressam permutatur, Gregor., in Antirrhetico, pag. 269 et i70.
> Si adversariorum quispiam ad hœc respondeat; etiam ex sanctorum Pairum numéro quosdam nominO' tim Nyssenum afpiTnare camem Domini non amplius subjectam esse proprietatibus humanis, noverit impe^ ritus et rudis sectarius sanctos Patres, non eodem sensu, quo ipsi soient, hufusmodi loquendi formulas usurpasse, sed longe diverso. Initio enim conditus est homo^ a Deo corruptionis expers et immortalis; at per peccatum effectus est corruptibilis , mortalis, materiœ con» cretioni, interitui, variisque cruciaiibus, tristiOa, laboribus, lacrymis, somnoque obnoxius; divinum igitur Verbum caro factum, assumptam massom nos» tram emundavit, et liberavit ab omnibus incommodis et calamitatibus quœ ei per peccatum obligeront. Quando igitur audis doctorem asserentem^ Christi camem wm constare amplius proprietatibus oamw, ne ùedps