CHAPITRE XIY. — SAINT CYPRIEN
quelquefois mime ils gouvernaient les Eglises *. Un diacre pouvait être déposé et excommunié * par son seul évèque. Saint Cyprien fait souvent mention des sous-diacres *, des exorcistes *, des acolytes *, ainsi que des lecteurs •, et marque avec quelle exactitude on s'informait de leur vie et de leur capacité, avant de les engager dans le ministère de l'Eglise. Les lecteurs instruisaient les catéchumènes ' et lisaient l'Ecriture sainte 8, même l'Evangile, dans l'église, au pupitre. ■*• 12. Le droit de conférer le baptême était, * * pour l'ordinaire, réservé aux évoques 9; dans le cas de nécessité, les autres ministres de
l'Eglise pouvaient aussi baptiser. Ce sacrement est, selon saint Cyprien, la source de toute la foi l0, l'entrée à la vie éternelle et une grâce particulière que Dieu accorde à ses serviteurs pour les purifier et leur donner la vie. Tous les péchés contractés avant le baptême y sont eflacés u par le sang de Jésus- Christ. Les enfants étaient admis au baptême aussitôt après leur naissance ", sans attendre le huitième jour, parce qu'on était persuadé que ceux qui mouraient sans baptême périssaient éternellement **; mais on n'y admettait pas les adultes avant qu'ils ne donnassent des marques de leur foi 14. Le baptême, pour
Cum in union Carthagini convenissent calendis septembres episcopi plurimi ex provincia Africa, Numidia, Mauritania , cum presbyteris et diaconibus, prœtente etiam plebit maxima parte, etc. Conc. Carthag. apud Cypr., pag. 15S. Romœ congregata est synodus m qua sexaginta quidem episcopi, presbyteri vero ac diaconi multo plures convenerunt. Euseb., lib. VI Hist., cap. 43, pag. 242. Eusèbe parle du concile Lena à Rome dans l'affaire des novatiens, le même dont il est fait mention dans saint Cyprien, Epist. 55, pag. 242.
* On l'infère de la lettre 67, pag. 287, adressée ta prêtre Félix et au peuple de Léon et d'Astorga, et encore an diacre Lélie et au peuple de Mérida ; car il semble que, s'il y eût eu un prêtre dans cette dernière Eglise, saint Cyprien lui aurait adressé sa lettre plutôt qu'à un diacre. Au reste, c'est un fait aréré que, dans l'ancienne Eglise, il y avait des diacres qui gouvernaient des Eglises , apparemment au défaut de prêtres. Le concile d'Elvire parle de ces diacres dans le canon 77. Si quis diaconus regens pUbem sine episcopo vel presbytero aiiquos baptizaverit, episcopus eos per benedictionem perficere debebit. Tom. I Conc. Labb., pag. 978.
* Oportet diaconum, de quo scribis, agere audacim sum pœnitentiam, et honorem sacerdotis agnoscere, et episcopo prœposito suo plcna humilitate satisfacere... Quod si ultra te contumeliis suis exacerbaverit et provocaverit, fungeris circa eum potestate honoris tui, ut eum vel deponas, vel abstineas. Cyprian., Epist. 8, pag. 178.
* Cypr., Epist. 29, pag. 208. — * Idem, Epist. 69, p. 299.— * Id., Epist. 84, p. 217.— « Id., Epist. 29.
7 Optatum inter lectores doctorem audientium constituimus. lbid., pag. 209.
* Merebatur taUs (Aurelius) clericœ ordinationis uUeriorts gradus et incrementa majora, non de annis suis, sed de meritis œstimandus ; sed intérim placuit, ut ab ofllcio lectionis incipiat ; quia et nihil magis congruit voci quœ Dominum gloriosa prœdicatione confessa est, quam celebrandis divinis iectionibus personart : post verba sublimia quœ Christ i martyrium prolocuta sunt, Evangelium Christi légère, unde martyres fiunt : ad pulpitum post catastam ventre : illic auditum esse cum miraculo circumstantis populi, hic eum gaudio fraternitatis audiri. Cyprian., Epist. 38, pag. 222.
1 Cum salue nostra m baptismale spiritus quod pierumque cum baptismal* aquœ conjunctus, sit consti-
tuta, siquidem per nos baptisma tradetur intègre et solemniter, et per omnia quœ scripta sunt adsignetur, atque sine ullius rei separatione tradetur; aut si a minore clero per necessitatem traditum fuerit, eventum expectemus, ut aut suppleatur a nobis, aut a Domino supplendum reservetur. Auctor. anonym., de Bapt. hœret., apud Cyprian., tom. H, pag. 24.
10 Neque enim parva res hœreticis et modica conceditur, quando a nobis baptisma eorum in acceptum refertur; cum inde incipiat omnis fidei origo, et ad spem vitœ œternœ salutaris ingressio, et purificandis ac vivificandis Dei servis divina dignatio. Cyprian., Epist. 78, pag. 309.
M Loquitur in Scripturis divinis Spiritus Sanctus et dicit : Eleemosynis et fide delicta purgantur. Non utique illa delicta, quœ fuerant ante contracta, nom illa Christi sanguine et sanctificatione purgantur. Cyprian., tract, de Oper. et Eleemos., pag. 137. In aquœ baptismo accipitur peccatorum remissa, in sanguine corona virtutum. Cyprian., Prœf. de Exhort. mort., pag. 118.
11 Quantum vero ad causant infantium pertinet, quos dixisti intra secundum vel tertium diem quo nati sint, constitutos, baptizari non oportere, et considerandam esse legem circumcisionis antiquœ, ut intra octavum diem eum qui natus est baptizandum et sanctificandum non putares : longe aliud in concilio nostro omnibus visum est. In hoc enim quod tu putabas esse faciendum, nemo concessit, sed universi potius judicavimus, nulli hominum nato misericordiam Dei et gratiam denegandam. Nom cum Dominus in Evangelio suo dicat : Filius hominis non venit animas hominum perdere, sed salvare. Quantum in nobis est, si fieri potest, nul la anima perdenda est. Cyprianus, Epist. 64, pag. 280. Beatus quidem Cyprianus non aliquod dccretum condens novum, sed Ecclesiœ fidem firmissimam servons, ad corrigendum eos qui putabant ante octavum diem nativitatis non esse parvulum baptizandum, non carnem, sed animam dixit non perdendam, et mox natum rite baptizari passe cum suis quibusdam cœpiscopis censuit. Augustinus, Epist. 166, pag. 593, tom. U.
*s Succendi et cremari alienigenas prœcinit Dotninus, id est, aliénas a divino génère et profanas, spiritaliter non renatos , nec Dei fitios factos. Evadere enim eos solos passe qui renati, et signo Christi renati fuetint, alio in loco Deus loquitur. Cyprian., tract, ad Demetr., pag. 184.
" Cajterum si homines ùnpedire aUquid ad consecu-
être bon, doit être donné au nom de toute la Trinité *, et non pas seulement au nom de Jésus-Christ '. On renonçait au monde *, à ses plaisirs et à ses pompes dans le baptême, parce qu'après avoir été régénéré par une seconde naissance 4, on ne vit plus que pour Dieu. Le ministre demandait, entre autres choses , à celui qui devait être baptisé *, s'il croyait en la vie éternelle et en la rémission des péchés par la sainte Eglise. Le baptême était précédé d'exorcismes •; l'eau qu'on y employait devait être purifiée et sanctifiée au-
paravant par l'évèque 1, et l'huile dont on oignait les baptisés, consacrée sur l'autel * par les actions de grâces. On plongeait dans l'eau • ceux qu'on baptisait; mais on se contentait d'en arroser ceux que la maladie retenait au Ut, et quelques-uns, pour cette raison, les appelaient cliniques. Cette sorte de baptême qui se donnait, soit par infusion, soit par aspersion, passait pour bon et valable, quoiqu'à Rome on exclût de la cléricature 10 ceux qui avaient été baptisés de cette manière. Le ministre donnait le baiser au
tionem gratiœ posset, magis adultos et provectos et majores natu possent impedire peccata graviora. Porro autem si etiam gravissimis deiictoriôus , et in Deum multum ante peccantibus, cum postea crediderint, remissa peccatorum datur, et baptismo atque gratia nemo prolàbetur; quanto magis prohiberi non débet infans qui recens natus nihil peccavit, nisi quod secundum Adam cornai i ter natus, contagium mortis antiques prima nativitate contraxit ? Cypr., Epi st. 64, pag. 281.
1 Dominus post resurrectionem discipulos suos mit" tens, quemadmodum baptizare deberent, instituit et docuit, dicens : Ite ergo et docete gentes omnes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti. Insinuât Trinitatem cujus sacramento gentes baptizarentur. Cyprian., Epist. 73, pag. 807.
1 Quomodo ergo quidam dicunt foris extra Ecclesiam, imo et contra Ecclesiam , modo in nomine Jesu Christi, ubicumque et quomodocumque gentilem baptizatum remissionem peccatorum consequi posse; quando ipse Christus gentes baptizari jubeat in plena et adunata Trinitate? Cyprian , ibid., pag. 311.
' Cœterum quœcumque terrena sunt, in sœculo accepta, et hic cum sœculo remansura, tam contemni debent quam mundus ipse contemnitur cujus pompis et deliciis jam tune renuntiavimus, cum metiore transgressu ad Deum venimus. Cyprian., de Habitu virg., pag. 69. Sœculo renuntiaveramus cum baptizati su* mus : sed nunc vere renuntiavimus sœculo, quando tentati et probati a Deo, nostra omnia relinquentes, Dominum secuti sumus, et fide ac timoré ejus stamus et vivimus. Cyprian., Epist. 13, pag. 190.
* Nam qui exposita nativitate terrena spiritu recreati et renati sumus, nec jam mundo, sed Deo vivimus. Cyprian., tract, ad Demetr., pag. 134.
* Quod si aliquis illud opponit, ut dicat eamdem Novatianvm legem tenere quam Ecclesia calholica teneat, eodem symbolo quo et nost baptizare; eumdem nosse Deum Patrem, eumdem Filium Christum , eumdem Spiritum Sanctum, ac propter hoc usurpare eum potestatem baptizandi posse , quod videatur in interrogatione baptismi a nobis non discrepare ; sciât quisquis hoc opponendum putat, primum, non esse unam nobis et schismaticis symboli legem, neque eamdem interrogationem. Nam cum dicunt : Credis remissionem peccatorum et vitam œternam per sanctam Ecclesiam ? Mentiuntur in interrogatione quando non habeant Ecclesiam, Cyprian., Epist. 69, pag. 296. Quomodo baptizans dare alteri remissam peccatorum potest, qui ipse sua peccata deponere extra Ecclesiam non potest? Sed et ipsa interrogatio quœ fit in baptismo, tes lis est
veritatis. Nam cum dicimus : Credis in vitam œternam et remissionem peccatorum per sanctam Ecclesiam? intelligimus remissionem peccatorum nonnisi in Ecclesia dari. Cyprian., Epist. 70, pag. 300.
'• Censeo omnes hœreticos et schismaticos, qui ad catholicam Ecclesiam voluerint venir e, non ante ingredi, nisi exoreizati et baptizati prius fuerint, exceptis his sane qui in Ecclesia catholka fuerint ante baptizati, ita tamen ut per manus impositionem in pœnitentiam, Ecclesiœ reconcilientur. In Concil. Carthag., num. 8, apud Cyprian., pag. 160.
7 Oportet ergo mundari et sancti ficari aquam prius a sacerdote, ut possit baptismo suo peccata hominis qui baptizatur abluere. Cyprian., Epist. 70, pag. 300.
• Ungi quoque necesse est eum qui baptizatus sit, ut accepto chrismate, id est, unctione, esse unctus Dei et habere in se gratiam Christi possit ; porro autem Eucharistia est unde baptizati unguntur, oleum in altari sanctificatum. Cyprian., ibid., pag. 801.
• Quœsiisti, fili charissime, quid mihi de illis videatur, qui in infirmitate et languore gratiam Dei consequuntur, an habendi sinf legitimi christiani, eo qvod aqua salutari non loti sint, sed perfusi..... Nos quantum concipit mediocritas nostra , œstimamus in nullo mutilati et debilitari posse bénéficia divina, nec minus aliquid il lie posse contingere ubi plena et tota fide et dantis et sumentis accipitur, quod de divinù muneribus hauritur. Neque enim sic in sacramento salutari, delictorum contagia ut in tavacro carnali et sœculari sordes cutis et corporis abluuntur, ut aplironitris et cœteris quoque adjumentis , et toho et piscina opus sit, quibus ablui et mundari corpusculum possit. Aliter pectus credentis abluitur, aliter mens hominis per fidei mérita mundatur. In sacramentis salutaribus, necessitate cogente, et Deo indulgentiam suam largiente, totum credentibus conferunt divina compendia; nec quemquam movere débet, quod aspergi, vel perfundi videntur œgri , cum gratiam dominicam consequuntur ; quando Scriptura sancta, per Ezechielem prophetam loquatur et dicat : Et aspergam super vos aquam mundam, etc.. Unde apparet aspersionem quoque aquœ, instar salutaris lavacri obtinere; et quando hœc in Ecclesia fiunt, ubi sit et dantis et accipientis fides, intégra stare omnia et consummari ac perfici posse majestate Domini et fidei veritate. Cyprian., Epist. 69, pag. 297.
i° Cum egregius ille vir (Novatianus) Ecclesiam Dei reliquisset, in qua post susceptum baptismum, presbyterii gradum fuerat consecutus, idque per gratiam episcopi qui, manus illi imponens, eum ad presbytèrerum ordinem evexit. Cui cum universus clerus, mul-
[IIIe SIÈCLE.!
nouveau baptisé1 : ce qui s'observait même à l'égard des enfants. Outre le baptême de l'eau, on en reconnaissait un autre, savoir, celui de sang, pour les martyrs % baptême beaucoup plus grand *> plus puissant et plus illustre que celui de l'eau. On était aussi persuadé que les catéchumènes qui mouraient avant d'avoir reçu le baptême 4, étaient sauvés en vertu de leur foi, quoique, prévenus par la mort, ils n'eussent pu recevoir la consommation de la grâce. C'est ce qu'un auteur contemporain • appelle baptême de l'esprit. Saint Cyprien, dans sa lettre à Jubaïen, marque clairement le sacrement que nous appelons de confirmation, lorsqu'en parlant de l'impo-