‹ Histoire générale des auteurs sacrés et ecclésiastiques. [L.M.F. Bauzon] de grand séminaire (volume 5)Chapitre 320 sur 406 · CHAPITRE XL. — LACTANCE · texte numérisé non relu

CHAPITRE XL. — LACTANCE

Jésus-Christ et ses Apôtres, il dit que le désir d'obtenir des évèchés a été une occasion à quelques-uns de faire schisme, n'ayant pu se résoudre à obéir à des gens qu'ils regardaient comme indignes de leur être préférés; que la séduction des faux prophètes en a porté d'autres à abandonner la doctrine de Dieu et la vraie tradition, mais que ces diverses personnes étaient, ou moins fermes dans la foi, ou moins instruites, ou moins vigilantes. JJ 7. On peut en outre remarquer dans les £ écrits de Lactance les choses suivantes. Les exorcismes faits au nom de Dieu * sur les possédés avaient tant de force dans la bouche des chrétiens, que non-seulement ils faisaient fuir les démons, qui se plaignaient d'en être tourmentés et brûlés, mais qu'ils les forçaient encore à confesser qu'ils étaient ces mêmes divinités qu'on adorait dans les temples, et à avouer les prestiges dont ils se servaient pour abuser les idolâtres. On ne doutait point que saiut Pierre * et saint Paul n'eussent été à Rome ; on prétendait même

phetarum vaticinio illecti, de quibus et vert Prophètes et ip$e prœdixerat, exciderunt a docirina Dei, et traditionem veram reliquerunt. Lib. IV Instit., cap. 80, pag. 588.

* Juttos autem, id est, cul tores Dei metuunt (dœmones), cujus nomine adjurati, de corporibus excedunt, quorum verbis tanquam flagris verherati, non modo dœmonas se esse confitentur : sed etiam nomma sua odunt, Ula quœ in templis adorantur, et quod pie» rumque coram cultoribus suis faciunt, non utique in opprobrium religionis, sed honoris suit quia nec Deo per quern adjurantur, neejustis quorum voce torquentur, mentiripossunt. Itaque maximis sœpe ululatibw editis, verbtrari se, et ardere, et jam jamque exire proclamant, tantum habet Dei cognitio ac justitia potestatis. Lac t., lib. Il Instit., cap. 15, pag. 549.

\Petrus et Paulus Romat prœdicaverunt : et eaprœdieatio in memoriam scripta permansit, m qua cum tnulta alia mira, tum etiam hoc futurum esse dixerunt, ut post brève tempus immitteret Deus regem, qui expugnaret Judœos, et civitates eorum solo adœquar

rtt itaque post illorum obi tum, cum eos Nero in-

teremisset, Judœorum nomen et gentem Vespasianus extinxit, fecitque omnia quœ illi futura prœdixerant. Lib. IV Instit., cap. «1, pag. 583.

* Opms nunc nominis tui auspicio inchoamus, Cons~ tontine, imperator maxime, qui primus Romanorum principutn, repudiatis erroribus, majestatem Dei singularis ac veri, et cognovisti et honorasti. Lib. I Instit., cap. 1, pag. 516.

* Uis testimoniis quidam revicti, soient eo confugère, ut aiant non esse Ula carmina sibyllina, sed a noetris confieta atque composita. Quod profecto non pmtabit, qui Cieeronem Varronentque legerit, aliosque veteres, qui Brythratam sibyltam cœterasque comme» matant, quorum ex libris ista exempta proferimus. Lib. IV Instit., cap. 15, pag. 579.

* lbid* — « Lact., lib. IV Instit., cap. il, pag. 583.

avoir par écrit les prédications et les prophéties qu'ils y avaient faites, entre autres une prédiction touchant la ruine prochaine des Juifs. Ce fut Néron qui ût mourir les deux apôtres. Lactance fait honneur à Constantin d'avoir? le premier des empereurs romains, connu et honoré le vrai Dieu *. Les païens accusaient les chrétiens d'avoir composé les vers qui portent le nom des sibylles 4: ce qui n'empêchait pas les chrétiens d'en admettre l'autorité 5, particulièrement de celle d'Erythrée, dont les vers étaient entre les mains de tout le monde. Yespasien avait défendu aux Juifs de rentrer dans la Judée e. Lactance ne croyait pa3 qu'il y eût des antipodes, ni que la terre fût ronde 7. il était persuadé que le monde devait finir six mille ans après la création 8; que les anges qui avaient été envoyés pour la garde des hommes 9 s'étaient perdus, ayant été trompés par le diable, et qu'ayant aimé les femmes, ils en avaient eu des démons terrestres. Après que Dieu aura jugé les nommes,continue-t-il *°, il examinera par le feu les

7 Lib. III Instit., cap. 23, pag. 566.

• Sciant igitur philosophi , qui ab exordo mundi sœculorum mil lia enuoterant, nondum sextum mitlesimum annum esse conclusum. Quo numéro expleto, consummationem fieri necesse est, et humanarum rerum statum in melius reformari. Lib. VII Instit. cap. 14, pag. 631.

9 Cum ergo numerus hominum cœpisset increscere, providens Deus, ne fraudibus suis diabolos, cui ab initio terra? dederat potestatem, vel corrumperet, vel

dispergeret homines misit angelos ad tutelarii cul-

tumque generis humani, quibus quia liberum arbitrium erat datum, prœcepit ante omnia, ne terrât contagione maculati, substantiœ cœlestis amitterent

dignitatem itaque iilos cum hominibus comnur

rantes dominator ille terrœ fallacissimus, consuetudine ipsa paulatim ad vitia pellexit, et mulierum congressibus inquinavit, tum in cœlum ob peccata qutbus se immiserant, non recepti, ceciderunt in terram; sic eos diabolus ex ange lis Dei suas fecit satellites ac ministros. Qui autem sunt ex his procréa ti, quia neque angeli, neque homines fuerunt, sed mediam quamdam naturam gèrent es, non sunt ad inferos recepti, sicut in cœlum parentes eorum. lia duo gênera dœmonum facta sunt, unum cœleste, alterum terre» num. Hi sunt immundi spiritus malorum quœ geruntur auctores , quorum idem diabolus est pr inceps. Lib. II Instti., cap. 14, pag. 548.

*° Sed et justos cum judicaverit, etiam igné eos exa" minabit, tum quorum peccata vel pondère, vel numéro, prœvaluerint, perstringentur igni atque amburentur; quos autem plena justitia et maturitas virtutis incoxerit, ignem illum non sentient ; habent enim in se aliquid inde quod vim flammœ repellat ac respuat. Tanta est vis innocent iœ, ut ab ea ignis ille réfugiât innnxius, qua accepit a Deo hanc potestatem, ut impios urat, justis obtempère t. Lact., lib. VII Instit, cap. 21, pag. 685.

actions des justes, et ceux dont les péchés excéderont le nombre des bonnes œuvres seront punis par le feu , qui épargnera au contraire ceux dont la justice se trouvera parfaite; néanmoins ce jugement ne se fait pas aussitôt après notre mort ' ; mais nos âmes sont détenues toutes ensemble dans un même lieu jusqu'à l'avènement du souverain Juge, qui récompensera les bons d'une immortalité bienheureuse, et condamnera les impies à des supplices certains. Cette félicité des justes commencera par un règne de mille ans *; ils resteront sur la terre avec Jésus-Christ, croissant à l'infini, par une multitude d'enfants saints et agréables à Dieu. Saint Jérôme accuse Lactance d'avoir nié dans ses écrits *, surtout dans son huitième livre à Démëtrien, que le Saint-Esprit fût quelque chose de réel, et d'avoir dit, en suivant Terreur des Juifs, que ce n'est qu'un nom relatif, tantôt au Père, tantôt au Fils, pour exprimer la sainteté ou la vertu de sanctifier, qui leur est commune ; en sorte que, selon saint Jérôme, Lactance ne croyait pas que le Saint-Esprit *

i Nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus judicari ; omnes in una communique custodia detinentur donec tempus adveniut, quo maximus judex meritorum faciat examen. Tum quorum fuerit probata justifia, ii prœmium immortalitatis accipient: quorum autem peccata et scelera détecta, mm résurgent, sed cum impiis in easdetn tenebras recondetttur ad certa supplicia destinati. La et., lib. VIII Instit., ibid.

* Veniet igitur summi et maximi Dci Fitius , ut

vivos*ac mortuos judicet verum ilte cum deteverit.

injustitiam, judviumque magnum fecerit, ac jus t os, qui a principio fuerunt, ad vitam restauraverit, mille annis inier homines versabiturt eosque justissimo im-

perio reget Tum qui erunt in corporibus vtvit non

morientur, sed per eosdem mille annos infini tam multitudinem generabunt, et erit soboies eorum sancta et cara Deo. Lib. VII Instit., cap. 24, pag. 636.

8 Lactantius in libris suis, et maxime in Epistolis ad Demetrianum, Spiritus Sancti negat substantiam ; et errore Judaïco dicit eum vel ad Patrem referrit vel ad Filium , et sancti ficationem utriusque perso nœ, sub ejus nomine demonstrari. Quis mihi interdicere potes t, ne legam Institutiouum ejus libros, quibus contra gentes scripsit fortissime, quia superior sententia detestanda est? Hieronym., Epist. 41 ad Pammachium et Océan., pag. 345, tom. IV, parte IL Multi per imperitiam Scripturarum, quod et Firmianus in octavo ad Demetrianum libro facit, asserunt Spiritum Sanctum sœpe Patrem, sœpe Filium nominari. Et cum perspicue in Trinitate credamus, tertiam personam auferentes, non substantiam ejus volunt esse, sed nomen. Hieronym., lib. II in Epistolam ad Galatas, cap. 5, pag. 268, tom. IV, part prira.

* Sicut non solus est in illa Trinitate, vel Spiritus, vel Sanctus, quia et Pater Spiritus, et Fitius Spiritus, et Pater Sanctui, et Filius Sanctus, quod non ambiait pietas : et tamen iste non frustra proprie dicitur

fût une troisième personne en Dieu. Mais nous ne trouvons point cette erreur dans les écrits de Lactance qui nous restent, et il n'y parle en aucun endroit du Saint-Esprit. Peutêtre n'a-t-il voulu dire autre chose dans ses lettres à Démétrien, qui ne sont pas venues jusqu'à nous , sinon que les noms de Saint et d'Esprit dans l'Ecriture sont communs au Père et au Fils, quoiqu'ils conviennent particulièrement au Saint-Esprit, comme l'a remarqué saint Augustin 4. Le même Père, répondant à Pelage s, s'est appliqué à donner un bon sens â quelques passages que cet hérésiarque alléguait de Lactance, sans le nommer, et dans lesquels il semblait qu'on admit en Jésus-Christ un combat contre les vices et contre les désirs de la coucupiscence. Saint Augustin dit, premièrement 6, que ces passages étaient conçus de telle manière qu'on n'en pouvait rien conclure ni contre la foi catholique, ni contre l'hérésie de Pelage ; en second lieu ', que les désirs de la concupiscence, dont parle Lactance, sont la faim, la soif, le désir du repos et autres passions semblables dont

Spiritus Sanctus. Quia enim est communis ambobus, id vocatur ipse proprie quod ambo communiter. Aogustinus, lib. XV de Civit. Dei, cap. 19, num. 17, pag. 993, tom. VIII.

* Ac per hoc et ea testimonia quœ non quidem dt Scripturis canon icis, sed de qutbusdam catholicortm tractutorum opusculis posuit, volens occurrere Us qui eum solum dicerent ista defendere, ita sunt média ut neque contra nostram sententiam sint, neque contra

ipsius Prima quœ posuit, quia nomen ejus qui e*

dixit, non ibi legt, sive quia illa non scripsit, sue quia codex quem misistis, id aliqua forte mendositate non habuit, pertractare quid opus est? Maxime quoniam me in hujusmodi quorumlibet hominum scriptii liberum (quia solis canonicis debeo sine uUa reçu»tione consensum ) nihil movet quod de il lis scriptv, eu jus nomen non ibi inveni, il le postât: Oportuit m* gistrum doctoremque virtutis homiai simillimom fieri, ut vincendo peccatum doceat hominem po«a vincere peccatum. Lactant., lib. IV Jnstit., cap. M. Quomodo enim dtetum sit, auctor hujus sententia wderit, qualiter possit exponere: dura tamen* nos minime dubiteniu?, peccatum Christum in se non habuis* quod vinceret, qui natus est in similitudine carnif peccati, non in carne peccati. Aliud ejusdem ita p* suit : Et iterum ut desideriis carnis edomitis doee* ret Don neces$itatis esse peccare, sed propositi ic voluutatis. Ibid., cap. 25. Ego desidena carnis (*' non illicilarum concupiscentiarum hic dicuntur) «#pio, sicuti est famés, sitis, refectio lassitudinis, et * quid hujusmodi est. Per hœc enim quidam, quamsi* ea sint incul/xibilia, in culpas décidant, quod ab W» Salvatore abfuit, etiamsi hac in eo fuisse propter *»• militudinem carnis peccati, Evatigelio teste, vklemu*> Augualinus, lib. de Natura et Gratia contra M*h tom. X, pag. 158, cap. 61.

• Ubi supra. — ' Ibid.

[lTe SIÈCLE.]

Page 1