CHAPITRE I. — TERTULLIEN
originaux pour corriger * ce qui se trouve de défectueux dans les versions de l'Écriture. C'est à Moïse * qu'il attribue le Pentateuque; à Jérémie *,le livre qui porte le nom de Baruch; à Daniel Â, le Cantique des trois jeuues hommes dans la fournaise; les Proverbes et la Sagesse à * Salomon. Quant a-.i livre de l'Ecclésiastique, il ne marque point qui en est l'auteur, mais il le cite e comme il a coutume de citer les livres de l'Ecriture sainte. Il en use de même à l'égard du livre IV 7 d'Esdras, des Machabées, de Judith et de Job,sans témoigner qu'il eût aucun doute sur leur canonicité.Il dit que tous les livres de l'Ancien Testament ayant souffert beaucoup d'altérations dans les temps de désolation, Esdras les B
rétablit. Quant|à ceux du Nouveau, il ne reconnaît que quatre Evangiles 9, savoir ceux de saint Matthieu, de saint Marc, de saint Luc et de saint Jean. Mais il remarque que Ton avait coutume d'attribuer à saint Pierre celui de saint Marc , et à saint Paul celui de saint Luc. 11 cite l0 sous le nom de saint Barnabe ce que nous lisons dans l'Epitre aux Hébreux, et l'Apocalypse sous celui i!de saint Jean l'apôtre, auquel il attribue aussi les deux ** Epltres qui portent son nom. Tant qu'il fut catholique,il parla avec honneur du livre15 du Pasteur ; mais quand il fut séparé de l'Eglise, voyant que ce livre appelle à la pénitence les chrétiens fornicateurs, aussi bien que les autres, ce qui était contraire à la rigueur des
* Sctomus plane non sic esse in grœco authentico, quomodo in usttm exiit, per duarum syllabarum aut caUidam , aut simplicem eversionem. Il s'agit en cet endroit de ces paroles de saint Paul : Si dormierit vir ejus ,etc, iav xoipqfc), au lieu desquelles il lisait dans le texte grec, Iav xoipâTott si donmat. Tertull., lib. de Monog., 11.
f Nec enim si aliquando posterior M oses, primus videtur in templo litterarum suarum Deum mundi de dicasse, idetreo a Pentateucho natales agnitionis supputabuntur, cum totus Mosis stylus notitiam Creatoris non instituât, sed a primordio enarret, a paradiso et Adam, non ab JEgypto et Mose recensendum. Idem, lib. I adv. Marc ion., cap. 10. Multo antiquior Moyses etiam Saturne, nongentis circiter annis.... certe divinior multo qui decursus generis humani ab exordio mundi quoque per singulas nativitates, nominatim temporatimque digessit , satis probans divinitate m operis ex divinatione vocis. Idem, lib. de Ânim., cap. 28.
8 Meminerant enim {très pueri) Hieremiœ scribentis ad eost quibus il/a captivitas imminebat : « et nunc videàitis deos Babyloniorum,* etc. Baruch,cap. 6. Idem, Scorp., cap. 8.
4 Cm (Peo) etiam inanimalia et incorporalia laudes eanunt apud Danielem. Idem , lib. adv. Hermog. cap. 44.
* Nostra institutio de porticu Salomonis est, qui et ipse tradiderat Dominum in simplicitate cordis esse quœrendum. Sap. 1. Idem, lib. de Prœscript., cap. 7. Sam et in Proverbiis Salomonis quœ parœmiai dicimus, etc.Idem, lib. de Pudicit., cap. 17.
* Itaque cum utrumque ex p'œceptts ejus didicerimus, quid velit, etquid nolit, sicut scriptum est :Ecce posui ante te bonum et malum : gustasti etiam de arbore agnitionis. (Eccles. iv). Tcrlull., lib. de Exhort. c*ttit„ cap. 2.
T Sed voàis dio), inquit, qui auditis, ostendens hoc o/rm mandatum a Creatore, loquere in aures audientium. Ces paroles sont tirées du livre IV d' Esdras, chip. 15. Idem, lib. IV adv. Marcion., cap. 16.
1 Hierosolymis et Babylonia expugnatione deletis, omne mstrumentum judaicœ litteraturœ per Esdram mstat restauratum. Idem, lib. de Cuit. /a?m.,cap. 2.
1 Denique nobis fidem ex Apostolis Joannes et Mattbms insinuant, ex Apostolicis Lucas et Marcus insdurant Idem, lib. IV adv. Marcion., cap. t. Eadem
auctoritas Ecclesiarum apostolicarum cœteris quoque patrocinabitur Evangeliis, quœ proinde per illas et secundum illas liabemus ; Joannis dico et Matthœi, /*• cet et Marcus quod edidit, Petn adfirmetur, cujus interpres Marcus. Nam et Lucœ digestum Paulo adscri~ bere soient. Capit magistrorum videri quœ discipuli promulgarint. lbid., cap. 8.
10 Et utique receptior est apud Ecclesias Epistola Barnabœ, illo apocrypho Pastore mœchorum. Monens itaque discipulos.... impossibxle est, inquit, eos quisemet iiluminati suntet donum cœleste gustaverunt9 etc. Hebrœ. vi , 4. et seqq. Tertull. lib. de Pudic. , cap. 20.
11 Nam et apostolus Joannes in Apocalypsi ensem describit ex ore Dei procedentem. Idem, lib. III adv. Marcion., cap. 14.
11 Joannes vero in Apocalypsi, idolothyta edentes.... jubet castigare... at in Epistola secunda eos maxime antichristos vocal, qui Christum negarent in carne venisse. Idem, lib. de Prœscript., cap. 3. Apostolus Joannes Epistola secunda antichristos pronuntiavit negantes Christum in carne venisse. Idem., lib. III adv. Marcion., ca^. 8. Sic et Joannes : « Nondum,ait, manifestetum est quid futuri simusM Joan. m. Idem, lib. de Resurrect. carn., cap. 23. Juxta est igitur ut excidisse sibi dicamus Joannem in primore quidem Epistola negantem nos sine delicto esse. Idem, lib. de Pudicit., cap. 19.
11 Si scriptura Pastoris,çttfP sola mœchos amat, divino instrumento meruisset incidi, si non ab omni concilio Ecclesiarum etiam vestrarwH. inter apocryphe et falsajudicaretur, etc. Idem, lib. de Pudic, cap. 10. Et utique receptior apud Ecclesias Epistola Barnabœ illo apocrypho Pastore mœchorum. Ibid., cap. 20. C'est ce que Tertulhen a écrit, étant montaniste ; et voici ce qu'il pensait de ce livre avant qu'il se fût séparé de l'Eglise : Quod assigna ta oratione, dit-il, assidendi mos est quibusdam, non perspicio rationem, nisi ffermas Me, cujus scriptura fere Posiorinscribitur, tratisacta oratione non super lectum assedisset,verum aliud quid fecisset, id quoque ad observationem vindienremus; utique non. Simpliciter enim et nunc positum est :« cum adorassem et assedissem super lectum,» ad ordinem nar» rationis, non ad instar disciplinât. Idem, lib. de Orat., cap. 12.
Sorlatrinlté de» personnes en Dieu, et le dlrlnlté du Verbe.
montanistes, il n'en parla plus qu'avec beaucoup de mépris. Quoiqu'il reconnaisse que le livre « d'Enoch n'était point dans le canon des Juifs, et que, de son temps, plusieurs fissent difficulté de le recevoir, il ne laisse pas d'en soutenu* l'autorité, s'appuyant sur l'endroit qui en est cité dans l'Epitre de saint Jude. Il cite quelquefois l'Écriture d'une manière f différente de nos exemplaires, d'autres fois il attribue à un prophète ce que nous ne voyons point qu'il ait dit 5 en effet.
3. Tertullien prouve en plus d'un endroit qu'il n'y a qu'un Dieu 4 en trois personnes, le Père, le Fils et le Saint-Esprit , qu'il désigne sous le nom de Trinité, « Ces trois personnes sont inséparables l'une de l'autre; et si quelquefois on dit que le Père est autre que le Fils et le Saint-Esprit, on le dit par nécessité, non pour marquer diversité, mais ordre; non division, mais distinction: il est autre en personne, non en substance. Le Père est toute la substance, le Fils en est un écoulement.
On ne doit pas dire qu'il y ait deux dieux ni deux seigneurs: non que le Père ne soit Dieu, et le Fils Dieu,et le Saint-Esprit Dieu; mais parce que le Filsn'est nommé Dieu que par l'union avecle Père: si l'on doit nommer ensemble le Père et le Fils, on appellera le Père Dieu et le Fils notre Seigneur Jésus-Christ,pour ne pas scandaliser les Gentils;» mais, ajoute-t-il, quand je nommerai Jésus-Christ seul, je pourrai le nommer Dieu *. » Pour marquer la croyance de l'Eglise sur la Trinité, il relève la cérémonie mystérieuse qui s'observait alors dans le baptême, où l'on plongeait non une seule fois, mais trois, pour chaque nom des personnes divines . a Car, quoiqu'à cause de l'étroite union qui est entre le Père et le Fils, entre le Fils et leïaint-Esprit, le Père, le Fils et le Saint-Esprit soient un en substance, ils sont néanmoins trois en personnes. Les noms de Dieu , de Tout-Puissant, de Très-Haut et autres semblables que l'Écriture donne au Père, conviennent 6 aussi au Fils.» II nomme 7Pa-
1 Scio scripturam Enoch, quœ hune ordinem angelis dédit, non recipi a quibusdam, qui nec in armarium judaicum admittitur. Opinor, non putaverunt illam ante cataclysmum editam, post eum casum orbis, omnem rerum abolitorem, salvam esse potuisse. Si ista ratio est, recordentur pronepotem ipsius Enoch fuisse superstitem cataclysmi Noe, qui utique domestico nomine, et hœreditaria traditione audierat et meminerat de proavi sui pênes Deum graUa, et de omnibus prœdicatis ejus : cum Enoch filio suo Mathusaiœ, nihil aliud mandaverit, quam ut nôtitiam eorum posteris suis traderet. Igitur sine dubio potuit Noe in prœdica-
tionis delegatione suscepisse hoc si non tam expe-
dite haberet, illud quoque assertionem scripturœ iîlius tueretur. Proinde potuit aboie factam eam violentia cataclysmi, in spiritu rursus reformare, quemadmodum et Hierosolymis Babylonien expugnatione deletis, omne instrumentum judaicœ littératures per Esdram constat restauratum. Sed cum Enoch eadem scriptura de Domino etiam prœdicarit, a nobis quidem nihil omnino rejicicndum est quod pertineat ad nos. Et legimus omnem Scripturam œdificationi habilem divinitus inspirari. A Judœis jx>test jam videri propterea rejecta, sicut et cietera fere quœ Christum sonant.... eo accedit quod Enoch apud Judam apostolum testimonium possidet. Idem, lib. I de Cuit, fœmin., cap. 3.
1 « Usque ad Christum ducem hebdomadas septem, et dimidiam, et lxxii, et dimidiam, et convertet, »etc. Daniel, ix. Idem, lib. adv. Judœos., cap. 8. Age nuno si legisti pênes prophetam in Psalmù, « Deus regnavit a ligno. (Psal. xcv.) Ces mots, a ligno, ne se trouvent que dans la version des Septante. Ibid., cap. 40. Sic dicit Dominus Deus Christo meo Domino, cujus tenui dexteram. »lsai. xlv. Ibid., cap. 7. Dans laVulgate on lit : Hœc dicit Dominus Christo meo Cyro, cujus appre hendi dexteram.
* Legimus apud Ezechielem de vacca il la quœ peperit et non peperit. Idcm,lib. de Came Christi, cap. 28. On ne trouve rien de semblable dans Ezéchiel. Est
apud Isaiam, ego occidam, et vivificabo. Idem, lib. de Resurrect. carn., cap. 28. Ces paroles ne se lisent point dans Isaïe, mais dans le Dentéronome, chap. 32. Habes scriptum,et mandabo piscibus maris, et eructabunt ossa comesta. Idem, ibid., cap. 32. Ce passage que Tertullien cite comme de l'Ecriture, sans néanmoins marquer le livre d'où il l'a tiré, semble avoir été pris de l'Apocalypse, chap. 20, où il estdil :« 2?f dédit mare mortuos qui in eo erant. Sameas homo Dei cum exitum prophetasset idololatriœ.nldem, lib. de Jejun., cap. 16. Ce prophète, dont il est fait mention dans le troisième livre des Rois, chap. 18, n'y est point nommé : Josèphe l'appelle Jadon, et saint Epiphane lui donne le nom de Joam.
* ha connexus Patris in Filio, et Filii in Paracleto, très effleit cohœrentes alterum ex altero, qui très unum sunt,non unus, quemadmodum dictum est: «Ego et Pater unum sumus,v>ad substantiœ unitatem, non ad numeri singularitatem.... et novissime mandat Apostolis ut tinguerent in Patrem, et Filium et Spiritum Sanctwn, non in unum. Nam nec semel, sed ter ad singula nomina in personas singulas tinguimur. Tertuil., lib. adv. Prax., cap. 26.
* Voyez not. 6, tom. II, pag. 60.
6 Nomina Patris Deus omnipotens, altissimus, Do* minus Virtutum, Rex Israelis, qui est , quatenus ita Scripturœ docentt'hœc dicimus et in Filium competisse, et in his Filium venisse, et in his semper egisse, et sic ea in se hominibus manifestasse.* Omma,inquity Patris, mea sunt,» cur non et nomina? Cum ergo legis Deum omnipotentem , et altissimum, et Deum Virtutum, et Regem Israelis, et qui est ; vide ne per hœc etiam Filius demonstretur suo jure omnipotent, qua sermo Dei omnipotentia quaque omnium accepit potestatem ; altissimus,qua dextera Dei exaliatus, sicut Petrus inÂo tis concionatur ; « Dominus Virtutum,quia omnia subjecta sunt illi a Pâtre: Rex Israelis, quia illi proprie excidit sors gentis istius;» item qui est,quoniam mulli dicuntur filii, qui non sunt.»— TLib. atfver*. jYrçvcap«5.
[m* SIÈCLE.]