CHAPITRE I. — TERTULLIEN
était au pouvoir d'Adam de ue point pécher. £ 7. Il reconnaît que, pour faire le bien, nous *■ avons besoin du secours de la grâce * de Dieu, £ qui la donne à qui il lui plaît selou son bon "* plaisir; que cette grâce est victorieuse et plus forte que la nature, dont elle surmonte * la résistance * ; que la crainte de Dieu 4 est dans l'homme un acte de religion; qu'elle est le commencement du salut, et que, sans elle, il n'y a point de sincère pénitence. Il 8 préfère la virginité et la continence au mariage, et condamne toute sorte de mensonge, même les6 équivoques et les restrictions mentales. \ 8. Il dit que l'arche de Noé et la nacelle JJ de saint Pierre étaient des 7 figures de l'Eglise, dont les hérétiques 8 cessent d'être membres aussitôt qu'ils s'en sont séparés, en abandonnant la vérité; que, depuis l'avè-
nement de Jésus-Christ, le Saint-Esprit n'est plus dans la 9 Synagogue; qu'en fait de religion on ne doit pas contraindre, mais10 persuader. Quelques chrétiens, par un zèle indiscret,s'étaient fait baptiser pour procurer11 du soulagement à leurs amis morts sans baptême. Tertullien désapprouve cet usage et le compare aux purifications que les païens faisaient pour les morts. Parlant du baptême, il dit qu'avant de le recevoir, le catéchumène renonçait par trois différentes fois au "démon, à ses pompes et à ses anges; qu'ensuite il était plongé trois fois, répondant quelque chose audelà de ce que le Seigneur a déterminé dans l'Evangile; qu'étant levé des fout» on lui donnait à goùler du lait etdu miel, et que,depuis ce jour, il devait s'abstenir du bain ordinaire pendant toute la semaine.On se disposait "au baptême par de fréquentes oraisons; par des
ris Deo,qui te proposito prœcepto liberœ potesiatis institua, per voluntatis libertatem voient divergas in id quod Deus non vuit. Lib. de Exhort. castit., cap. 2. Eeee posui ante te bonum et maium, eliye quod bonum est, si non potes, quia non ( poste enim te, si velis, ottenditqui tuo arbitho vtrumque proposuit), discedas oportet ab eo cujus non facis voluntatcm. Lib. de Monog.y cap. 14.
* Bonorum quorumdam, sicuti et malorum intolerabilis magnitudo est, ut ad capienda et prœstanda ea, tola gratta divinœ inspirationis operetur. Nam quod maxime bonum, id maxime pênes Deum ; née alius id, quam qui possxdet dispensât ut cuique dignatur. Lib. de Patient., cap. 1.
*Hœc erit vis divinœ gratiœ,potentior utique natura, habens in nobis subjacentem sibi liberi arbitrii potestatem, quod auiÇotmnov dicitur, quœ cum sit et ipsa mturalis atque mutabilis, quoquo vertitur, naturacontertitur. Lib. de Anim., cap. 11.
8 EUe surmonte la résistance par la puissance de ses attraits, qui déterminent notre volonté, mais sans blesser notre liberté. (Véditeur.)
* Timor hominis, Dti honor est. Lib. de Pœnit., cap. 7. Timor fundamentum salutis est ; prœsumptio, impedimentum timoris. Lib. II de Cuit fœm., cap. 2. Sed ubi metus nullus, emendatio proinde nul la ; ubi emendatio nul/a, pœnitentia necessario vana, quia caret fructu suo, eut eam Deus sévit, id est hominis sahtti. Lib. de Pamit., cap. 2.
* Hune autem locum, salva alterius, id est, plenioris sanctitatis pralatione tractaverim, contineniiam et virgini tatem nuptiis anteponens, sed non prohibitis. Lib. V adv. Marcion., cap. 15.
* Justa et digna prœscriptio est, in omni quœstione ai propositum interrogationis pertinere debere sensum rtsponsianis. Cœterum aliud consulenti, aliud respondere démentis est. Lib. IV adv. Marcion., cap. 3 et 8.
1 Ecctesia est arca figurata. Lib. deBapt., cap. 8. Cœterum navicuia illa Pétri figuram Ecclesiœ prœfertbat, quod in mari, id est sœculo, fluctibus, id est yerseeutionibus et tentationibus inquietatur, Domino perpatientiam velut dormiente,donec orationibus Sanc-
torum in ultimis suscitât us compescat sœculum, et tranquillitatem suis reddat. Ibid., cap. 12.
8 Et eo magis mortuus es (loquitur ad Marcionem), quo magis non es chrUtianus ; qui cum fuisses excidisti, rescindendo quod rétro credidistt. Lib. de Carne Christi, cap. 2. Te qwdem plane non amasti, cum ab Ecctesia et fide Christi recessistu Ibid., cap. 4.
• Me, inrjuit, dereliquerunt fontem aquœ vivœ, et foderunt sibi lucus contritos, qui non poterunt aquam continere. Jndubitate non recipiendo Christum, fontem aquœ vivœ lacus contritos, cœperunt habere, id est Syttagogas in dispersiones gentium, in quibus jam Spiritus Sanctus non immoratur, ut in prœteritum in templo commorabatur ante adventum Christi, qui est verum Dei Umplum. Lib. ado. Jud., cap. 13.
10 Humant juriset naturalis potestatisest, unicuique quod putaverit colère : née alii obest aut prodest alterius religio. Sed nec religwnis est cogère religionem, quœ sponte suscipi debeat, non tu, cum et hestiœ ab animo UbentUexpostulentur.Ub. ad Scapul., cap. 2.
*l Si autem et baptizantur quidam pro mortuis, videbimus an ratione ; certe illa prœsumptione hoc eos instituisse contendo, qua alii etiam carni ut vicarium baptisma profuturum existimarent ad spem resurrec* tionis ; quœ nisi corporalis, non alias hic baptismate corporali obligaretur.Quid et ipsos baptizari, ait, sinon quœ baptizantur corpora resurgunt ? anima enim non lavatione, sed responsione sancitur. Lib. de Resurrect. Carn., cap. 4.
11 Ut a baptismate ingrediar, aquam adituri, ibidem, sed et aliquanto prius in Ecclesia, sub antistitis manu contestamur nos renuntiare diabolo, et pompœ, et angelis ejus. Dehinc ter mergitamur, amplius aliquid respondentes, quam Dominus in Evangelio déterminavit. Inde suscepti, lactis et mellis concordiam prœgustamus, exque ea die, lavacro quolidiano per totam hebdomadam abstinemus. Lib. de Coron., cap. 3.
18 Ingressuros Baptismum, orationibus crebris, Jejuniis et geniculationibus,et pervigiliis orare oportet, et cum confessione omnium rétro deltctorum... nobis gratulandum est, si non publiée confitemur iniquitates aut turpitudines nostras. Lib. de Bapt., cap. 20.
jeûnes , des génuflexions et par la confession secrète de ses péchés. Le temps destiné au baptême solennel est celui de la cinquantaine * de Pâques; mais on le donnait en tout temps lorsqu'il y avait nécessité . C'était à l'évêque à * administrer le baptême ; les prètres,néanmoins, et les diacres avaient pouvoir de le conférer, avec la permission de l'évêque; les laïques mêmes le pouvaient dans le cas de nécessité. On plongeait trois fois dans l'eau celui que l'on baptisait, et sà chaque fois que Ton nommait une des personnes de la sainte Trinité, pour marquer la croyance de l'Eglise sur ce mystère. Cela se pratiquait tant pour les enfants que pour les personnes plus avancées en âge. D parait cependant que Tertullien n'était point d'avis qu'on baptisât les premiers 4 avant l'usage de raison, lorsqu'il n'y avait aucun danger de mort, dans la crainte
qu'en leur donnant le baptême aussitôt après leur naissance, on n'exposât les parrains à promettre dans le baptême ce que le baptisé ne voudrait peut-être point exécuter dans la suite. Sur ce point on peut l'excuser,si on l'entend des enfants des païens ou des autres dont l'éducation était en péril. Il veut encore que Ton diffère le baptême des adultes qui ne sont point mariés , jusqu'à ce qu'ils se marient ou qu'ils soient fortifiés dans la continence. Ta> tullien parle * de l'ange qui préside au baptême. Il dit • que les Apôtres , avant le jour de la Pentecôte, donnaient le baptême de saint Jean, pour préparer à la grâce; qu'il n'y a point de différence 7 d'être baptisé dans la mer,dans un étang, une rivière, une fontaine, une mare, un bassin; que Dieu peut accorder la grâce du baptême s à la foi de celui qui en a le désir; qu'on obtient • encore cette grâce
l Diem baptismo solemniorem Pascha prœstat ; cum
et passio Domini in quam tinguimur adimpleta est
exinde Pentecoste ordinandis lavacris latissimum spatium est.... cœterum omnis dies Domini est, omnis hora, omne tempus habile baptismo : si de solemnitate interest, de gvatia nihil refert. Ibid., cap. 19.
1 Dandi quidem habet jus summus sacerdos, qui est Episcopus , dehinc presbyteri et diaconi , non tamen sine Episcopi auctoritate, propter Ecctesiœ honorem quo salvo salva pax est. Âlioquin etiam laids jus est. Quod enim ex œquoaccipitur, ex œquo dari potes t. Nisi Episcopi jam, aut Presbyteri, aut Diaconi vocantur dicentes: Domini sermo non débet abscondi ab utlo. Proinde et baptismus œque Dei census, ab omnibus exerceri potest. Sed quanto magis laicis disciplina verecundiœ et modesties incumbit ; cum ea majoribus cornpétant, ne sibi adsumunt dicatum Episcopis officium
episcopatus sufficiat scilicet in necessitatibus uta-
ris, sicubi, aut loci, aut temporis, aut personœ conditio compellit. Tune enim constantia succurrentis exci~ pitur, cum urget circumstantia jtericlitantis. Quoniam reus erit perditi hominis,si supersederit prœstare quod libère potuit. Lib. de Bapt., cap. 17.
* Lex tinguendi imposita est et forma prœscripta. Ite, inquit, docete omnes g entes, tinguentes eas in no* men Patris, et Filii, et Spiritus Sancti ; huic legi collata definitio illa : «Nisi quis renatus /toerif, »etc, obstrinxit fidem ad baptismi necessitatem. Ibid., cap. 13. Et novissime mandat Apos toits uttingverintinPatrem% et Filium, et Spiritum Sanctum, non in unam : nom nec semel, sed ter, ad singula nomina in personas singulas tinguimur. Lib. adv. Prax., cap. 26.
* Jtaque pro cujusque personœ conditione ac dispositione, etiam œtate, cunctatio baptismi utilior est, prœcipue tamen circa parvulos ; quid enim necesse est sponsores etiam periculo ingeri ? quia et ipsi per mortalitatem destituere promissiones suas possunt, et proventu malœ indolis falli. Ait quidem Dominus :« Nolite illos proMbere ad me venire.m Veniant ergo dum adolescunt ; veniant dum discunt, dum quo veniant docentur ; fiant christiani cum Christum nosse potuerint. Quid festinat innocens estas et remissionem peccatorum ? Cautius agetur et sœcularibus^ ut cui substantia
terrena non creditur, dwina credatur ; normt petere salutem, ut petenti dédisse videaris. Non minore de causa innupti quoque procrastinandi, in quitus tentatio prœparata est, tam virginibus per maturitatem, quam viduis per vacationem, donec aut nubant, aut continentia corroborentur. Si qui pondus inteltigant baptismi, magis timebunt consecutionem quam dilationem : fides intégra secura est de soluté. Lib. de Bapt., cap. 18.
* Non quod aquis Spiritum Sanctum conseqvamur, sed in aqua emendati, sub angelo Spiritui Sancto prœparamur: quemadmodum enim Joannes viam Domino prœparavit, ita et angélus baptismi arbiter, superventuro Spiritui Sancto vias dirigit ablutions delictorum quam fides impetrat obsignata in Patrt, et Filio, et Spiritu Sancto. Ibid., cap. S.
6 Itaque tinguebant discipuli ejus ut ministri, ut Joannes ante prœcursor, eodem baptismo Jommis..... quia nec mors nostra dissolvi posset, nisi Domini passione, nec vita restitui sine resurrectione ipsius. Ibid., cap. 11.
7 Ideo nulla distinctio est, mari quis an stagno, flutnine an fonte, lacu an atveo diluatur. Nec quio quam refert inter eos quos Joannes in Jordane, et quos Petrus in Tiberi tinxit ; nisi et itie spado qunn Philippus inter vias fortuita aqua tinxit, plus salutis aut minus retulit.Igitur omnes aquœde pristmaorigims prœrogativa , sacramentum sanctificationis consequuntur, invocato Deo : supervenit enim statim Spiritus de cœlis , et aquis superest, sanctificans eas de semet~ ipso, et ita sanctificatœ, vim sancti fioandi combibunt. Ibid., cap. 4.
8 Nunc sive tincti quoquo modo fuerunt Apostoli,
sive inloti perseveraverunt de soluté tamen eorum
satis temerarium est œstimare, quia non Mis vel prima adlectionis, et exinde individuœ familiaritatis prœrogativa,compendium baptismi conferre posset, asm itti, opinor, sequebantur illum, qui credenti cuique salutem polticebatur :« fides tua te, aiebat, salvum fecit, et remittuntur tibi peccata tua; » credenti utique,nec tamen tincto. Ibid., cap. 12.
» Est quidem nobis etiam et secundum lavacrum, unum et ipsum, sanguinis scilicet... hic est baptismus
[m* SIÈCLE.]