CHAPITRE I. — TERTULLIEN
par le martyre. Le péché originel ', avec lequel nous naissons tous, nous rend le baptême indispensable; et nous sommes toujours impurs et coupables aux yeux de Dieu, tant que nous n'avons point été régénérés dans Feau. La * circoncision ne produisait pas le même effet; elle ne servait aux Israélites que pour les distinguer des autres peuples.
9. Au sortir de l'eau, le nouveau baptisé reçoit * l'onction d'où lui vient le nom de chrétien. Ensuite on lui impose les mains, avec la bénédiction et l'invocation du Saint- Esprit. Tertullien ne pouvait marquer plus clairement le sacrement de Confirmation; et une preuve qu'il distingue ce sacrement de celui du Baptême, c'est qu'il leur attribue des effets distincts : au Baptême, la rémission des péchés; à l'onction et à l'imposition des mains qui suivent le baptême, le don du Saint-Esprit. Il distingue encore ailleurs ces deux sacrements,en disant : «On lave la chair pour purifier l'âme, on * oint la chair pour con sacrer l'&me , on fait sur la chair le signe de la croix pour fortifier l'âme, on met la chair à l'ombre par l'imposition des mains, afin que l'âme soit éclairée par l'esprit. La chair mange le corps et le sang de Jésus-Christ,
afin que l'âme soit engraissée de Dieu même.» 10. Ces dernières paroles ne laissent aucun lieu de douter que Tertullien n'ait reconnu la présence réelle daus l'Eucharistie. Il l'enseigne encore daus un autre endroit où il dit * que Jésus-Christ, ayant pris du pain, le changea en son corps, en disant: « Ceci est mon corps. » Il est vrai qu'il ajoute que le pain qu'il venait de changer en son corps en était la figure. Mais il faut remarquer que Tertullien ne parle ainsi que dans les livres contre • Marcion, où il avait à prouver que les ouvrages du Créateur sont bons. A cet effet, il apporte le pain pour exemple , et dit que Marcion ne pouvait le regarder comme mauvais, puisque Jésus-Christ, qu'il reconnaissait pour Messie, l'avait changé en son propre corps, dont le pain offert par Melchisedech était la figure, de même que celui dont 7 parle Jérémieen ces termes: a Pour moi, j'étais comme un agneau plein de douceur qu'on porte pour en faire une victime, et je n'avais point su les entreprises qu'ils avaient formées contre moi en disant: Mettons du bois dans son pain; exterminons-le de la terre des vivants, et que son nom soit effacé de la mémoire des hommes. d Tertullien se sert du terme de 8
Sur r Eucharistie.
qui lavacrum et non acceptum reprœsentat, et perditum reddit. Ibi(L, cap. 16. Posuit igitur Deus secunda solatia, dimicationem martyrii et lavacrum sanyumis exinde securum... proprie enim martyribus nihil jatn reputari potest, quitus in lavacro ipsa vita deponitur. Lib. Scorpiac., cap. 6.
* Alioquin meminerat Apostolus dominicœ définitions, nisi guis nascetur exaqua et spiritu, non ibit in regnum Dei, id est non erit sanctus. /ta omnis anima eo usque in Adam censé tur, donec in Christo recenseatur : tamdiu immunda, quamdiu recenseatur. Peccatrix autem, quia immunda, recipiens ignominiam ex eœmis societate. Lib. de Anim., cap. 40. Homo damnatur ad mortem ob unius arbusculœ delibationem, et exinde proficiunt delicta cum pœnis, et pereunt jam omnes, qui paradisi cespitem nullum noverunt. Lib. I ad ver s. Marcion., cap. 22. Satanam denique in omni avcrsatione, et aspematione, et detestatione pronuniias, quem nos dicimus matitiœ angelum, totius erroris artificem, totius sœculi interpolatorem, per quem homo a prïmordio circumventus ut prœceptum Dei excideret, et propterea in mortem datus, exinde totum genus de suo semine infectum, suce etiam damnationis, traducem fecit. Lib. de Testim. anim., cap. 3.
1 Dari itaque habebat circumcisio, sed in signum unde Israël in novissimo tempore dignosci haberet. Lib. ode. Judœos, cap. 3.
» Exinde egressi de lavacro, perunguimur benedicta
unetione sic et in nobis carnaliter currit unctiot
$ed spiritaliter proficit : quomodo et ipsius baptismi carnaiis actus, quod in aqua mergimur ; spiritaUs effectue, quod delictis liber amur. Dehinc manus imponitur, per bcmdktmem advocans et invitons Spiritum
Sunctum tune ille sanctissimus spiritus, super
emundata et benedicta corpora libens a Pâtre descendit, super baptismi aquas, tanquam pristinam sedem recognoscens conquiescit. Lib. de Bapt., cap. 7 et 8.
* Caro abluitur ut anima emaculetur. Caro ungitur ut anima consecretur. Caro signatur ut et anima muniatur. Caro manus imjtositione adumbratur, ut et anima spiritu illuminetur. Caro corpore et sanguine Christi vescitur, ut et anima de Deo saginetur. Lib. de Resurrect corn., cap. 8.
5 Professus itaque se eoncupiscentia concupisse edere Pascha ut suum, indignum enim ut quid alienum concupisceret Deus, acceptum panem et distributum discipulis, corpus illum suum fecitt « hoc est corpus meum dicendo,»id est figura corporis met. Figura au» tem non fuisset, nisi veritatis esset corpus... Lib. IV adv. Marcion., cap. 40.
6 Proinde panis et calicis sacramento jam in Evangelio probavimus corporis et sanguinis domimei veritatem adversus phantasma Marcionis. Lib. V adv. Marcion., cap. 8.
7 Hoc lignum et Hieremias tibi insinuai, dicturis prœdicans Judœis, « venile, mittamus lignum in panem ejus. » Utique in corpus. Sic enim Deus in Evangelio quoque vestro revelavit, panem corpus suum appelions, ut et hinc jam intelligas corporis sui figuram pani dédisse, eu jus rétro corpus in panem prophètes figuravit, ipso Domino hoc sacramentum postea interpretaturo. Lib. III adv. Marcion., cap. 13.
8 Quœ oratio cum divortio sancti osculi intégra
quale sacrificium est a quo sine pace receditur? Lib. de Orat., cap. 14. Nonne solemnior ent statio tua, si et ad uram steteris? accepto corpore Domini et reser*
sacrifice, pour marquer la célébration du mystère de l'Eucharistie . Les chrétiens s'assemblaient ! avant le jour pour le célébrer ; chacun y recevait le corps de Jésus-Christ dans la * main, et, après s'en être communié dans l'église, ils le portaient dans leurs maisons pour s'en commuuier avant s le repas. Les fidèles se donnaient aussi dans l'église le baiser de paix 4, après la prière publique, excepté les jours de jeûne solennel, comme la nuit de Pâques, c'est-à-dire le Vendredi saint, appelé aussi Pâques 5. Il y en avait qui s'en abstenaient aussi lorsqu'ils jeûnaient en particulier, et qui s'abstenaient encore des prières du sacrifice les jours de station, sous prétexte qu'en recevant le corps de Jésus-Christ on rompait le jeûne. Mais Tertullien les •con-
damne, et veut qu'ils se conforment en tout à l'usage de l'Eglise; en sorte que tous assistent aux prières du sacrifice. Il permet néanmoins à ceux qui s'imposent des jeûnes particuliers de différer la communion du corps de Jésus- Christ jusqu'à l'heure de leur repas.
11. Si l'homme n'eût point péché, il ne su serait pas 1 mort . Jésus-Christ est le seul *** homme qui soit 8 exempt du péché, parce qu'il est en même temps Dieu et homme. De là vient la nécessité de la pénitence pour les autres. Elle est nécessaire pour tous9 les péchés du corps ou de l'esprit, d'action ou de pensée, ou de volonté. Mais on n'accordait qu'une seule fois 10 la pénitence publique dont Tertullien marque les cérémonies, dit-il , pour adoucir les frères en faveur du coupable ",
vato, utrumque salvum est, et participatio sacrifie ï£ et execvtio officii. Ibid.
1 Eucharistie? sacramentum et in tempore victus, et omnibus mandatum a Domino, etiam antelucanis cœti~ bus, nec de aliorum manu quam prœsidentium sumimus. Lib. de Coron., cap. 8. Plinius secundus cum provinciam regeretf damnai is quibusdam Christianis, qui' busdam gradu pulsis, ipsa tamen multitudine perturbat us, quid de cœtero ageret, consutuit tune Trujanum Jmperatorem, allegans prœter obstinationem non sacrificandi, nihil aliud se de sacramentis eorum comperisse, quam cœtus antelueanos ad canendum Deo et Christo, et ad confœderandam disciplinant. Apolog.,
1 Tota die ad hanc partem zelus fidei peivrabit, ingemens christianum ab idoiis in Ecclesiam venire : de adversarii officina in àomum Dei : attollere ad Deum Patrem, manus matres idolorum : his tnanibus adorare, quœ foris adversus Deum adorantur: eas manus admovere corpori Domini, quœ dœmonis corpora conferunt. Nec hoc sufficit. Parum sit, si ab aliis mani bus accipiant quod contaminant, sed etiam ipsi tradunt aliis quod contaminaverunt. Adleguntur in ordinem ecefesiasticum artifices idolorum. Proh scelus ! semel Judœi Christo manus intulerunt, isti quotidie corpus ejus lacessunt. 0 manus prœcidendœ ! viderint jam an per similitudinem dictum sit,«site manus tua scandai izat, amputa eam.n Quœ magis amputandœ quam in quibus Domini corpus scandalizatur ? Lib. de ldolol., cap. 7.
• Hcc est igitur delictum quod gentiles nostra no-
verunt non sciet maritus quid secreto ante omnem
cibum gustes ? et si sciverit, panem non illum crédit esse qui dicitur. Lib. II ad Uxor., cap. 5.
k Alia jam consuetudo invaluit, jejunantes habita oratione cum fratribus subtrahunt osculum pacis, quod est signaculum orationis. Quando autem magis conferenda cum fratribus pax est, nisi cum oratio commendabilior ascendit, ut ipsi de nostra operatione participes, jam audeant de sua pace fratri transigere : quœ oratio cum divortio sancti osculi intégra quem Domino officium facientem impedtt pax? quale sacrificium est a quo sine pace receditur?.... potes domi, si forte inter quos latere jejunium in totum non datur, differre pacem. Ubicumque autem alibi operationem tuam
abscondere potes, debes meminisse prœcepti; ita et disciplinœ foris et consuetudini domi saiis faciès. Lib. de Orat., cap. 14.
* Sic et die Paschœ quo communù et quasi publica jejunii religio est, merito deponimus osculum, nihil curantes de occultando quod cum omnibus faciamus. Ibid.
• Similiter et stationum diebus non putant plerique sacrificiorum orationibus interveniendum, quod statio solvenda sit accepto corpore Domini. Ergo devotum Deo obsequium Eucharistta resolmt ? an magis Deo obligat ? nonne solemnior erit statio tua, si et ad aram Dei steteris? accepto corpore Domini et reservato, utrumque salvum est, et participatio sacrifiai, et executio officii. Ibid.
7 Qui autem primordia hominis novimus, audenter determinamus, mortem non ex natura secutam hominem, sed ex culpa, ne ipsa quidem naturaii. Facile autem usurpari naturœ nomen, in ea quœ videntur a nativitate ex accidentia adhœsisse. Nom si homo in mortem directo institut us fuisset, tune demurt mors naturœ adscribereiur. Porro non in mortem institutum eum, probat ipsa /ex, conditionali communicatione suspendens, et arbilrio hominis addietns mortis eventum. Denique si non deliquisset, nequaquam obiisset. Lib. de Anim.y cap. 52.
8 Sic et in pessimis aliquid boni, et in optimis nonnihil pessimi. Solus enim Deus sine peccato, et solus homo sine peccato Chris tus, quia et Deus Christus. Ibid., cap. 41.
9 Exinde spiritalia et corporaUa nominantur peccata, quod delictum omne aut ayitur, aut cogitatur: ut corporale sit quod in facto est ; spiritale vero quod
in animo est per quod ostenditur non facti solum,
verum et voluntatis delicta vitanda, et pœnitientia purganda esse. Lib. de Pœnit., cap. 3.
10 Cotlocavit Domi nus in vestibulo pœnitentiam secundam quœ pulsantibus patefaciat ; sed jam semel, quia jam secundo^ sed amplius nunquam, quia proxime frustra. Ibid., cap. 7.
H Et tu quidem pœnitentiam meechi ad exorandam fratetmitatem in ecclesiam inducens, conciliciatum, et concineratum cum dedecore et horrore compositum prosternis in médium ante viduas, ante presbyteros, omnium lacinias invadentem, omnium vestigia lam-
[m* siècle.]