chapitre V. du Corpus scriptor. eccles. lat. publié

1) Augustin, Contra Gaudentium, I, pur l'Académie de Vienne. — PatroL

1, 2; II, 11, 12 (édition Pctschcnig, lat. de Migno, t. 43, p. 707 et suiv.).

inulta a tuadignatione dicta sunt, qua3 nunc intérim conticesco; sed quoniam ingenii tui acumen minus advertit, quod nos in eodem scripto nec innocentes plene nec reos asserere potuisti. Quod si criminosos existimas, fugienda. est vobis damnanda societas. Si vero innocentes nos putas, quod etiam ipse dixisti, persecu tores in fîde Christi constituti sustinere gaudemus^.

3. — In liac autem ecclesia, in qua nomen Dei et Christi ejus, ut etiam ipse dixisti, in veritate semperest frequentatum, nos aut vivi, quamdiu Deo placuerit, permanemus. aut, ut dignum est Dei familia, iritra dominica castra vita3 exitum terminamus ; sub ea scilicet conditione, quia, si vis fuerit operata, tune idpoterit evenire. Nemo enim tam démens est, ut nullo impellenle festinet ad mortem ^.

4. — Eos autem qui nobiscum sunt, teslem Deum facio ejusque omnia sacramenta, quod exhortatus sum, et impensissime persuasi, ut, qui liaberet voluntatem egredi, securus publiée fateretur ; nec nos enim invitos retinere possumus, qui didicimus ad Dei fidem nullum esse cogendum ^

5. — Et alla manu : Opto te incolumem in reipublictc actibus florentem, et a christianorum inquietudine recedentem •'. [Explicit Epistula] .

2° Seconde réponse de Gaudentiiis à Dulcitius.

Après avoir notifié au tribun sa résolution, Gaudentius entreprit de la justifier : il rédigea à loisir une deuxième lettre, où il exposait copieusement ses raisons.

Cette seconde lettre, beaucoup plus développée que la précédente, est une sorte de traité sur le devoir des Donatistes en temps de persécution. En voici l'analyse sommaire .

1° Préambule (chap. 1).

2" Gaudenlius veut justifier par des textes de l'Écriture sa répoHse de la veille (chap. 2).

3° Les Donatistes ne doivent pas suivre le conseil qu'on leur donne de se rallier à l'Eglise calliolique ou de fuir. Le cas de Gabinus et d'Emeritus (chap. 3-6).

4° Revendication de la liberté de conscience et de culte contre les Catholiques persécuteurs (chap. 7-9).

5'' Éloge des martyrs donatistes. — Un clirélien a le droit de se donner la mort pour échapper aux persécuteurs (chap. 10-11).

6° Les rois et les autorités civiles n'ont pas le droit d'intervenir dans les allaires de l'Église (chap. 12-13).

7° Les Donatistes sont prêts à mourir pour leur foi (cliap. 14).

8° Souhait final (chap. 15).

2) IbiiL, I, 2, 3; 3, t; 4, 5; .5, 6. — 4) Ihid., I, 7, S. Cf. Il, 11, 12. .-.) Ibid., 1, S, 9.

3) Ibid., I, 6,7.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 331

Nous donnons ci-dessous, tel que nous l'avons reconstitué, le texte de cette seconde réponse de Gaudentius, qui est un véritable traité en forme de lettre.

GAUDENTII EPISTULA II AD DULCITIUM

1. — Honorabili et omni affectu desiderando Dulcitio, Gaudentius episcopus ^

2. — Soient sibi sola fama noti cupere, aut incerto invicem aspectu verba miscere, aut incogniti saltem non horrere prœsentiam ; tua vero censura, quod absentem me inveneris, gratulatum te, quod autem redierim, contristatum litteris inlimasti. Sed, quoniam pra3terita die, ne in epistulari responso siluissem, propter moram portantium, certa quœque slrictim atque breviter intimavi; nunc mihi dignationis tuœ scriptis sacrosanctiD Legis divina; verbis est respondendum-.

3. — Dominus dixit : « Innocentem et juslum non occides; purgatione non purgabis reum. » (Exod., XXIll, 7). Certum est igitur in Dei judicio pari crimine parique reatu esse devinctos, qui reum absolverit, et qui occident innocentem. Si ante communionem rei erant a te nominatus Gabinus vel ceteri fîdefragi, in malo illi lapsu consortes secundum Dei voces absolvi minime debuerunt. Si autem tanquam innocentes vel sancti recepti sunt, quare in ea fide permanentes, unde velut sanctos accipitis, occiditis innocentes ^ ?

4. — Nam de sancto Emerito (^ccsareensi falsa ad vos pro certo fama pervenii. Quod si esset, apud Aposlolum dicentem : « Si exciderunt a fide quidam illorum, numquid infidelitas illorum fidem Deievacuavit? Absit. » {Roman., III, 3)^.

5. — Fugam mihi quasi ex Lege persuades ; sed faclor Legis tantum débet audiri, quia Paulus apostolus dicit : « Non auditores Legis justi sunt apud Deum, sed factores Legis justificabuntur. » (Roman., Il, 13). Nam audi et Dominum dicentem : « Quia bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis; mercenarius autem, cujus non sunt oves propria3, videt lupum venientem, et fugit; et lupus rapiteas et dispergit. » (Joann., X, 11-12)^.

6. — Deinde, qua3 loca erunt, quœ in bac persecutionis procella, undique perturbata tranquillitate, servandos tanquam in portum recipiant sacerdotes? Quando Dominus dixerit : « Cum vos persequi cœperint in bac civitate, fugite in aliam. « (Matlh., X, 23). Tute tune fugiebant Apostoli, quia neminem pro eis proscribi jusserat Imperalor. Nunc vero chrislianorum receptores, proscriptionibus territi, pericula formidantes, non solum non recipiunt, verum etiam videre timent quos tacite veneranlur*'.

1) Contra Gaudentium, I, 9, 10. 4) Ihid., I, U, 15; 15, 16.

2 Ibld., I, 10, 11; 11,12. 5) Ibld., I, 16, 17; 17, 18.

3) Ibid., I, 11, 12; 13, 14. 6) Jbld., I, 18, 19.

7. — Peropificem rerum oniriiuiii Dominuni Chrislum omnipotens- Deus fabricatum hominem, ut l)eo similem, libero diniisit aibilrio. Scriplum est enim : u Fecit Deus hominem, et dimisit eum in manu arbitrii sui. » (Ecrlesiastic, XY, 14). Quid mihi nunc liumano imperio eripitur, quod largitus est Deus? Advcrie, vir summe^ quanta in Deum sacrilegia perpetrentur, ul, quod i]le Iribuit» auferal humana pra?sumptio, el pro Deo se id facere inaniler jacleL Magna Dei injuria, si ab hominibus defendalur. Quid de Deo a'stimat, qui eum violentia vull defendere, nisi quia non valet suas ipse injurias vindicare ' ?

8. — Nostram vero fidem, quam Dominus Cbrislus Aposlolis derebquit, sobn nobis istiu persecutiones gravissimani reddunt : « Felices, inquit, eritis, eum vos persecuti fuerint homines, et maledixerint, et dixerint adversus vos omne nequam propter Filiuni hominis. Gaudete et exsultale, quia merces veslra multa est in ca^is. Sic enim persecuti sunt et Prophetas, qui ante vos fuerunl, patres eorum. » (Malth., V, 11-12). Si tantum solis Apostolis dictum esU usque ad ipsos fides habuit pnL^mia; et quid proderat poslea credituris ? Unde constat omnibus dictum. Deinde dicit aposlolus Paulus : « Qui volunt in Ghristo sancte vivere, persecutionem patianlur necesse est. » (// Tiinoth., III, 12). Hoc autem in Evangelio Dominus dixit : « Veniet hora ut omnis, qui interficit vos, pulet se viclimam dare Deo; sed haec facient, quia non cognoverunt Palrcm neque me. » (Joann., XYI, 2-;^) ^

9. — Sed beliifera3 pacis cruenhnque unitatis se incolas jactanK Audiant Dominum dicenlem : «. Pacem meam do vobis, pacein relinquo vol)is; non sicut sa^culum dat, ego do vol)is. » (Joann., XIV, 27). Scuculi enim pax inter animos gentium dissidentes armis et belli exitu fœderatur; Domini Christi pax salubri lenitale tranquilla volentes invitât, non cogit invitos^.

10. — Odio ScTculi gaudemus, in ejus pressuris non succumbimus,. sed hctamur. Mundus hic non polest servos Christi dih'gere, qui Chrislum cognoscitur non amasse, Domino ipso dicente : (( Si sœculum vos odit, scitote quia me primum odio habuit quam vos; si me persecuti sunt, et vos pcrsequentur. » (Joann., XV, 18 et 20). Sed, et si persecutio conquiescat, unde martyrum numerus adimpletur, Joanne dicente : « Vidi, inquit, animas occisorum sub ara Dei exclamaulium et dicentium : Quamdiu, Domine, non judicas et vindicas sanguinem noslrum de iis qui habitant super lerram ? Et a^ceperunt singuli stolas allias, et dictum est eis ut requiescerent adliuc paucum tempus,donecimpleatur numerus fratrum vcstrorum,. qui incipient inteifici, sicut et ipsi. » {Apocal., Yl, 9-11) '".

11. — Annon ista persecutio est, quic tôt millia innocentum martyrum arclavit ad morfem ? Chrisliani enim. sernnduin Evange

7) /6/</., J, 19, 20. 9) thid., I, 24, 27.

S) Ihid., I, 20, 22. — Cf. I, 20, %\; 10) I, 26, 29; 27, 80.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 333

îium « spiritu prompti, sed carne infirmi. » (Matth., XXVI, 41), a sacrilega contaminalione caminorum reperto compendio suas animas rapuerunl, imitali presbyteri Razia? in Macchabcuoruni libris exemplum (// Macchah., XIV, 41); nec frustra timentes. Quisquisenim in «orum manus incident, non evasit. Sed quantum velint faciant; quod certum est, Dei esse non possunt qui faciunt contra Deum ^^

12. — Sed, quoniam prudentiam tuam exsecatoris officium non decebat, quœso, paucis adverte. Alia est, ut reor, solida veritas, alia «ffîgies veritatis; quoniam veritas robôre suo firmata constat. Idolum sive simulacrum est, quod in injuriam verisimile fecerit humana prœsumptio; nunquam iamen potest prœjudicare veritati fallacia. Simulacrorum cultores dico, qui non tenent veritatem; sub alieno vocabulo gentilem existimo, qui facit sibi quod colat. Unde publicum apertumque est, quod minis sive terrore et persecutionibus crebris "Gabimim similesque, de naturaî liber late sublatos, ipsi sibi quos venerarentur perfidos fabricasse noscuntur, ad quorum cultum cocguntur inviti ^^

13. — Ad docendum populum Israël omnipotens Deus Prophetis praeconium dédit, non regibus imperavit. Salvalor animarum Dominus Cbristus ad insinuandam fidem piscalores, non milites misit. Mundana3 militiœ nunquam Deus exspectavit auxilium, qui solus potest de vivis et mortuis judicare ^^.

14. — Sed hoc non sciunt alienarum rerum incubatores, qui nec Deum audiunt dicentem : « Non concupiscas rem proximi tui » {hxod., XX, 17), nec per Salomonem Spiritum sanctum dicentem : <( Tune stabunt jusli in magna constantia adversus eos qui se angastiaverunt, et qui abstulerunt labores eorum, Videntes turbabuntur timoré horribili, et mirabuntur in subitatione insperataî salutis; dicentes inter se, paenitentiam habentes, et per angustiam spiritus ge mentes : Hi sunt quos aliquando habuimus in derisam et in similitudinem improperii. Nos insensati vitam illorum existimabamus insaniam, et fmem illorum sine honore; quomodo computati «unt inter filios Dei, et inter sanctos sors illorum est ? Ergo erravimus a via veritatis, et justitiae lumen non illuxit nobis. Lassati sumus in iniquitatis et perditionis via, et ambulavimus solitudines difficiles; viam autem Domini ignoravimus. Qaid nobis profiiit superbia? aut quid divitiariim jactantia contulit nobis ? Transierunt omnia tanquam umbra. » (Sapieat.^ V, 1-9). Haîc igitur fides noshortatur, utlibenter pro Deo in ista persecutione moriamur^^

15. — Et alia manu: Opto te incolumem veritate perspecta animum lenire et ab innocentum exitibus temperare ^^ [Explicit Epistala].

11) Ibid., I, 28, 32. — Cf. I, 30, U ; U) Ibid., I, 3(3, 46. — Cf. I, 38, ;^1, 40; 32, 41 ; Augustin, Epist. 204, 6. 51-52.

12) Contra Gaudentuim, I, 33, 42. 15) Ibid., I, 39, 53.

13) Ibid., 1, 34, 44; 35, 45.