‹ Histoire littéraire de l'Afrique chrétienne depuis les origines jusqu'à l'invasion arabe (volume 5)Chapitre 25 sur 30 · TRAITÉ DE FUL6ENTIUS SUR LE BAPTÊME · texte numérisé non relu

TRAITÉ DE FUL6ENTIUS SUR LE BAPTÊME

Entre 412 et 420, un Donatiste du nom de Fulgeniius, d'ailleurs inconnu, publia un petit traité Sur le Baptême, qui fut réfuté presque aussitôt par un Catholique africain dans un opuscule en forme de dialogue, le Contra Fulgeiitium, où était reproduit d'un bout à l'autre le texte même du schismatique. C'est ce que nous montrerons en détail dans le chapitre sur Fulgentius ^

Le traité de Fulgentius estanalysé au début du Contra Fulgentiiim . Cette analyse correspond exactement au contenu de l'opuscule restitué par nous. Le plan, assez artificiel, est fondé sur le commentaire de certains textes bibliques, dont l'interprétation était l'objet d'incessantes controverses entre les deux Églises rivales. Malgré des incertitudes ou redites et quelque confusion, on distingue quatre parties :

1'^ Baptême. — Il y a un seul baptême, qui ne peut être administré par des hérétiques ou des schismatiques, et dont le prétendu baptême des soi-disant Catholiques est une contrefaçon (chap. 1-4).

2" Source de vie, — Il y a une seule source de vie, qui appartient à la véritable Eglise, et qui est interdite aux soi-disant Catholiques comme aux autres profanes. Réfutation de la doctrine catholique sur le baptême (chap. 5-8).

3^ Onction. — Il y a une seule onction efficace, celle que donne la véritable Église, et que ne peuvent conférer les pécheurs (chap. 9-14).

4° Indignité des Catholiques. — Les soi-disant Catholiques sont des pécheurs et des schismatiques. Donc, leur prétendu baptême est inefficace ; et l'on doit les rebaptiser, ou plutôt les baptiser, à leur entrée dans la véritable Église (chap. 15-16).

Voici le texte du traité donatiste, tel que nous l'avons reconstitué.

FULGENTII DONATIST/E LIBELLUS DE BAPTISMO

1. — Dominus et Salvator noster Jésus Chrislus, unici baptismi doctor et custos, ne sitientes animas per aridos lacus mentis error abduceret, perennes haustus sibi esse proclamans, in Evangelio suo ita testatus est dicens : « Qui sitit, veniat et bibat ; qui crédit in me, sicut dicit Isaias, flumina de ventre ejus fluent aquaî vivœ. » (Joann., VII, 37-38). Et, ne passim et ubique bibi posse diceretur,

1) Voyez plus loin, t. YI, livre X, chapitre VI.

mérita aquarum ipse discrevit, dum Samariœ apostasia) originem in proprio fonte damnavit : « Qui biberit, inquit, ex bac aqua, sitiet iterum ; qui biberit ex aqua quam ego dedero, non sitiet in œternum, ■sed fiet in eo fons aquic salientis in vitam a^ternam ». (Joann., IV, 13-14) K

2. — Nunquam ergo Ecclesiéc spiritus patitur jungi, quod ore divino meruit diffamari, Legispraîconiopraîmonente : « Duo contra <iuo, unum conlraiunum. ))(Ecclesiastic., XXXIII, 15). Et Dominas in Evangelio : «Tune, inquit, duoeruntinagro ; unus assumetur, etunus relinquetur. Ducumolentesinmolendino; una assumetur, et unarelinquetur. » (Matth,, XXIV, 40-41). Vides ergo duo gênera esse baptismatum et duo pra^mia meritorum, dum unum lethalisingenii ardor exurit et bibula3 sitis peretines haustus excoquit ; alterum, quod semel potandarum meatibus sitium vitjiî perennilatem sancivit, utique in effossis gurgitibus perpétuas ariditates ostendit, et, dum ejus pie meritum clausit, mortis aditum patefecit, dicente Jeremia : « Duo mala fecit populus iste : me dereliquerunt, et elToderunt sibi lacus detritos, qui aquam non possunt portare. » (Jerem,, II, 13). Et iterum : « Omnes qui derelinquunt te, confundentur ; recedenles a te, scribenlur in libro mortis, quoniam dereliquerunt le fontem vitœ. » (Jerem., XVII, 13)2.

3. — Quod si, ut asseris, una fîdes in utroque consistit : cur inter fidelem aquam et perfidam justa separatione discrevit, testante Domino per Isaiam : « Quis nuntiavit vobisquia ignis ardet? Quis nuntiavit vobis locum illum a3ternum ? Ambula^is in juslitia, praîdicans Tiam rectam, odio habens facinus et injustitiam, et manus abslinens a muneribus, et gravans aurem ut non audiat judicium sanguinis, et comprimens oculos suos ne videant iniquitatem, hic inhabitabit in alta spe ; fortis panis illi dabitur, et aqua ejus fidelis. » (Isaï., XXXIII, 14-16), A cujus lîde perfidiam separans, Jeremia testante, sic posuit : « Utquid injuriantes me praivalent ? Plaga mea solida facta est: unde sanabor? Facta est mihi sicut aqua mendax, non habens fidem. » (Jerem., XV, 18) ''^.

4. — Ezechiel quoque sic dixit : « Et videbunt, quia plures sunt qui averterunt aquam antiqua) pisciucu, et non aspexerunl ad eum qui fecit eam ab initio, et eum qui illam condidit non viderunt. » (Isaï., XXII, 11). Inaudita dementia perfidorum, nec divinis velle vocibus credere, nec Apostoli simplicem doctrinam erroris sui faucibus velle servare *.

5. — Ilinc sibi Deus unicum baplisma esse proclamât. Hinc Aposlolus unum cunctisdixisse confirmât, Deo per Salomonem probante: (( Horlus conclusus, soror mea, sponsa mea, fons signatus, puteus

1) Psoudo-Auguslin, Conira Fulgcn- de Mi;;nc, t. I.), p. 7(;3 cl tium donatistam, 2 {éd'ilion Petschcnig, 2) lbid.,S.

Vienne et Leipzig, 1910 — volume LUI 3) Ibid., 4.

du Corpus scriptor. eccles. lat. publié 4) Ibid., 6.

()ar l'Académie de Vienne. — Patrol. lat.

RESTITUTION d'oUVR.VGES DONATISTES 337

aqiiaî vivae, Paradisus cum fructu pomorum. » (Cantic.^ IV, 12-13). E contra Apostolus dixisse testatiir : « Unus Deus, una fides, unum baptisma. » {Epfies., IV, 5). Nulla in doctrina divina varietas ; per omnia Dominum sequitur servus, in nullo difTert a Magistro discipiilus. Quem sequeris, quem imitaris, quem hujus flagitii arbitraris auctorem ? Aut, si unum putas cum reis aliqua permixtione conjimctum sacramentum baptismi, audi Prophetas, quibus sit recte dispensum, dicente Salomone : « Fons vitœin manibus justi .» [Proverb., X, 17) \

0. — Et David dicit : a Oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. » (Psalm. 140,5). Aperta confessio perfidorum isto loco monstratur, quœ inimica praîsumptione a facinoroso sacerdote contacta poUuitur, cujus sacrificium velut oleum voce divina respuilur: « Facinorosus, inquit, qui sacrificat mihi, velut qui canem occidat; et qui offert similaginem, quasi sanguinem porcinum ; et qui offert thus in memoria, quasi blasphemus. » (Isaï., LXVI, 3). Adlmc ejus aquas turbidas Propheta spiritu manifestât: « Imposuisti, inquit, in mari equos tuos turbantes aquas multas. » (Ilabac, III, 15). « Me contempsit Galaad civitas, quœ operatur stulta, turbat aquas; et fortitudo tua sicut hominis piratœ. » (Osée, YI, 8-9)^.

7. — Si ergo unico fonte Ecclesia gloriatur, utique traditorum spelunca est, quœs in aquarum multitudine extoUitur, et, baptismi sui ebrietateconfusa, cum regibus fornicatur, dicente Joanne: « Veni, ostendam tibi damnationem meretricis magnœ sedentis super aquas multas, et inebriati sunt omnes inhabitantes terram a vino fornicalioriis ejus. » (ApocaL, XVII, 1-2). Rogo, quœ sunt aquœ multœ, nisi plura baptismata? Quœ mulier fornicaria, nisi traditorum spelunca, quœ regum voluptatibus servit obnoxia, a quibus persecutionibus poculum bibens, ebria cœcitate populis miscet, et in amentiam, quos rigaverit, ducit? Cujus accessum sapientissimusSalomon inlerdixit: « Ab aqua, inquit, aliéna abstine te, et de fonte aliène ne biberis, ut longo vivas tempore, et adjicientur tibiannivitœ tuœ. Fons aquœ tuœ privatus sit tibi, ne quisquam extraneus communicet tibi. » (Proverb., V, 15-17; IX, 11). Solus ergo privatum non liabet fontem, qui meretricis aquarum possidet mullitudinem. Joannes quoque apostolus aquarum multitudinem improbat, dicens : « Et dixit mihi angélus : Aquas quas vidisti, super quas sedet fornicaria illa, populi, turbœ et nationes sunt. » (ApocaL, XVII, 15)^.

8. — Glaret ergo apud traditores esse multitudinem aquarum, ubi diversa schismatum semina, ubi hœreticorum multimodas pestes, ubi Manichœorum detestanda sordium fœculenta, vel in abruptum cœnosi gurgitis lacum in œterna morte abrepto[s] charybdis vidit, et exterminii oleum flammis edacibus animavit *,

9. — Audi, dicente Salomone : « Muscœ moriturœ exterminant confectionem suavitatis. » (Ecoles., X, 1). Olei est ergo genuina

5) Ibid., 6'S, 7) Ibid., 12.

6) Ibid., y-11. 8). Ibid., 13.

silaYÎtas, qiia>,si taclu improbo fuerit violala, fitingrataconfeclione polluta. Et reote Spirilum sanctum immundis alitibus tradilores aequatis, quod in aliéna mensa improbi corruant et olei suavilatem immundis tactibiis fœdent. Hoc proprie David sanctissimus, nos- Irae fidei regulani subminislrans, edocet, idem peccaloris oleum necsalutem afferre nec cujusquam caput deberecontingerc. « Oleum, inquit, peccatons non ungat caput meum. » (Psalni. 140, 5). Ergo diligenli examine peccatons requirenda personaest, si nondesacerdote sacrilego, ut profani asscrunt, Dominus dixit ^.

10. — Simililer Dominus, per Aggiuum prophetam, immundos tactusinquinamentum conferre, necpollutum quemquam posse sancire, si illicita pncsumptione conetur attingere quod sanctum videat contineri, salubri expositione monslravit, dura pro nobis prophetam cautum exhibuit : « Interroga, inquit Dominus, sacerdotes, dicens : Si lalligaverit homo carncm sanctam in summo vestimento, et tetigerit summitas vestimcnti aliquam creaturam panis, aut vini, aut olei, si sanctifîcatur ? Et responderunt sacerdotes et dixerunt : Non. Et dixit Dominus: Si tetigerit inquinatus in anima horum aliquid, si inquinabitur? Et dixerunt sacerdotes : Inquinabitur. Et dixit Dominus : Sic et populus hic, et sic gens ista : omnis qui illuc accesserit, inquinabitur. » (Agg., II, 12-15)^^.

11. — Nunquam latro in lucem protulit prœdam, semper operarii noctis gratara bonis omnibus luccm sa3pius horruerunt : solus traditor nec Dei minis frangitur, et in aliéna veste improbus gloriatur. Contra quem perSophoniam Dominus proclamât nec auditur : « Eril, inquit, in die sacrificii Domini, et vindicabo in principibus. et in omnes vestitos veste aliéna. » (Sophon., I, 8)".

12. — In quantum enim improbitas devios errores alienis bonis eupit astruere,et falsa Catholica mendacii nebulas conatur obtegere, per colles tortuosos incedit,cui per Jeremiam Dominus contradictor obviavit: u Nolite, inquit, fidere in vobis in verbis falsis, quia per omnia non proderunt vobis, dicentes : Templum Domini, templum Domini est. » (Jerem., VII, 4). Et Dominus in Deuteronomio : « Attende tibi ne ofFeras holocaustomata in omni loco quemcumque videris ; sed in loco quem elegerit Dominus Deus tuus in tribu tua, in hoc offeres holocaustomata, et ibi faciès omnia quaecumque praecipio tibi hodie. » {Deuteron,, XII, 13-14) ^^

13. — Baptisma utique dici non potest, quod aquarum turba dispersit, quod ab Ecclesiai fonte malitia separavit, quod sterilis unda siccavit, quod nec angelum vidit, nec prophetam, qui se mederi posset, invenit; sicut in libro Regnorum quarto lethales aquas Elisaeus sanctissimus discussa morte sunavit, et maritante sermone in feins uberes meare permisit : « Et dixerunt viricivitatis ad Elisa3um : Ecce commoratio civitatis bona, sicut et tu, domine, vides; sed aqua3 multa? et stériles sunt hic. Et dixit Elisaîus: Accipite mihi

£) Ihid., 14-15. 11) Ibid., 17.

lO; Ibid., IG. 12) Ibid., 18.

RESTITUTION d'oUVRAGES DONATISTES 339

unum vas fictile, et immittite in illud sal. Et acceperunt illud ; et venit ad exitus aquarum, et projecit sal, et dixit : Hœc dicit Dominus : Sanavi aquas istas, et non erit mors in eis neque sterilitas. Et sanatœ siinl aqua; usque in hune diem. » (IVReg., II, 19-22)^^.

H. — Accepit una civitas salutaris aquœ substantiam, accepit et olei dona una cum liberis vidua, nec beneficium divinum passim Propheta commisit, nisi ei quam unum vas olei habere cognovit, Regnorum veritate probante : « Et mulier una ex mulieribus Prophetarum clanial)at post Elisa3um, dicens ; Servus tuus vir meus mortuus est, et tu scis quomodo servus tuus erat limens Dominum, etecce, quibus debeo, venerunt accipere duos filios meos in servos. Et dixit Elisaeus : Quid faciam ? Indica mihi, quid est tibi in domo tua? At illa dixit : Non est mihi ancillae tuœ aliquid in domo nisi vas unum olei. Et dixit Elisœus : Vade, pete tibi vasa deforis ab ■omnibus commorantibus tecum, vasa copiosa ; et introibis, et claudes ostium ad te et ad filios tuos, et implebis vasa oleo, et reddes debitum. » {IV Reg., IV, 1-4). Elisaeus enim per veri baptismi liniamenta operatus est. Nani, quia tuum non comprobo, ideo tuos fidèles exsufflo ^K

15. — Absit ut abirepermittam, quoniam Deus dixit : « Compelle omnes introire, ut impleatur domus mea. » (Luc, XIV, 23). Qui omnes dixit, nullum excepit. Docebo illum Ecclesiam meam esse •certissimam. Dicam quod in paucis constet. Ostendam quoniam haîc est vera qiiœ persecutionem patitur, non qua) facit. Insinuabo, «ecundum Apostolum, quod Ecclesia mea rugas et maculas sola non habeat. (Ephes., V, 27) ^^

16. — Distringo illum, exsufflo, et in remissione peccatorum vera ^qua baptizo. — Cur, [inquit], Maximianistas suscipis, et meos fidèles exsiifflas ? — Quia ille meus erat. Plus peccasti, et ideo in te aliter vindicatur. Codices tradidisti, et idolis immolasti. Pater tuus fecit, patrem tuum dico Gœcilianum : ipse tradidit, ipse thurificavit, ipse omnia mala commisit. ïu, filius ejus, non quidem tradidisti, sed nobis persecutionem fecisti. Sancli, quos memoras, edicta judi- •cum sa3cular)um non meruerunt, quod vestri fecerunt. Ideo schis-

maticis noslris basilicas tulimus, ut verœ Ecclesiaî redderemus. Vos estis schismatici, qui et thurifîcastis et codices tradidistis ^^. lExplicit Libellas de baptismo].

13) Ibid., 19. 15) Ibid., 21.

14) Ibid., 20. 16) Ibid., 22-26.

Page 1