L'EMPIRE ET LES RÉPUBLIQUES
Les rapports entre l'Empire et les républiques, à l'époque de la paix de Constance , sont plus apparents que partout ailleurs dans un diplôme de Frédéric Barberousse adressé à la commune de Lucques, diplôme qui existe dans les arcliives sécrètes de cette ville.
In nomine sanctae et individuœ Trinitatis. Fredericus, divina favenle dementia , Romanorum imperator, semper Augustus, dilectis fulelibus suis consuiibus Lucanis, et universo populo tam prœsentibus quam futuris , in pcrpeluuiu. Sincerità» ovimiae vestra; (idelitatis, quam inter cœleras imperii nostri civitates iiactenus erga nos excellenter instituistis, nos invitât ad futurorum uiemoriaui scripturœ miuisteiio dei:larare qualiter, in conspectu domini di- Iccti nostri Rainaldi, Coloniensis archiepiscopi electi, et Italiœ arcliicancellarii , et imperatori» nostraj majestatis legati , in burgo qui diiitnr S. Genesii , in ecclesia S. Christophori , Rossus , Guadanlus et Guilieimus , majores Lucanie civitatis consules, quis(iue pro se ac sancta Dei Evangelia jnravit ita:
Ego al) bac bora in antea fidelis ero domini Fredcrici Romanorum imperatoris, sicut de jure debeo domino imperatori meo , et non ero in facto, vel in Consilio sive auxilio quod perdat vitam, vel membra sua, vel corouam , vel imperium , seu lionorem sunm , vel quod in captiono aliqua contra voliintatcm suam tcneatur ; et bona lide juvabo eum reliiiere corouam et bonoiem suuni, et nominatim civitatem Lucanam , etejiis comitatum, et qusecumque regalia quœ de jure in ea débet liabere intus vel loris. Hœc omnia contra omnt's adjuvabo eum letinere bona fide , et si penliderit recuperare , et credentias suas quas per se, ve! per suum certuni missum, vel per suas literas certas mibi signilicaverit , bona iìde celabo , et pr;ecepta ejus qnae milii lécerit de pace servanda , vel gueira in Tuscia facienda , sive de rogalibus suis adim[)lebo , nisi per parabolani doiaini imperatoris , vel domini arcliicancellarii , vel ojus certi missi remanserit, et todrum ei per episcopaluni et comitatum Lucanuui bona lide recolligi Juvabo , eum ab ejus corto misso ad boc destinalo requisitus fuero. Et bomines civitatis Lucana" idem sacramentum (idelitatis domini imperatoris prò posse meo jurare faciam bona lide. Et stratam non otìendam, et ne ab aliquo oflémlatur bona fide pro posse meo deléudam et vinJicabo. Et d:d)o domino imperatori l'rederico in e\peditione vernis Romani, Apuiiam et Calabriam milites vigenti, et ad illos terminos , quos (kiiiiinns imperator per se vel per certuni sinmi missum ad hoc destina- Inni iniposuerit iniiii. Et conventioneai lacìam de pecunia quadringcntaruni
. (520 NOTES ADDITIONNELEES.
libi arum annuatim solvenda obseivabo; et niilliim recipiam in consulatu qui hoc sacramenttim de pecunia solveuda non juret : et iiéec omnia observabo, nisi quatenus lemanserit per parabolani domini inìporatoris , vel domini archicanceliarii , vel alterius sui certi missi nominatim ad hoc destinati. Quae quideni omnia acta sunt in presentia comiìis Gerardi et comitis AKlibrandini et comitis Alberti, et quorumdam consulum Pisanor. Florentinor. et Pistoriens. et aliorum rnultorura , anno Dominicae Incarriationis 1162, sexto idus julii , indictione decima.
Postea in eodem mense et anno aliqnantis diebiis interpositis, videlicet idus julii, Lambertus filius Solatie, et Guiducius, et Carolus , majores Luc. civitatis consules , eodem modo et ordine, infra Lucanam civitatem in publico parlamento, in prfesentia praetibati archicancellarii, et aliorum quamplurium propre ecciesiam et canonicam S. Martini Lucani episcopatus totum suprascriptum fecerunt.
Concordia vero inler nos et Lucanos consules quomodo sit et esse debeat , per eundem Rainaldum Coloniensem electum , et arcbicancellarium Italiae atque imperatoriœ majestatis legatum facta, talis est, videlicet quod ipsi consules, a proximis kalendis augusti usque ad sex annos, debeant omnia regalia quae habent tam in ci vitale quam extra, salvo fodro domini imperatoris , extra civitatem libere tenere, dando in piirilìcatione B. M. in unoquoque anno domino Frederico Rom. imperatori , vel suo certo misso nominatim ad hoc delegato, quadringentas libras Lucana; moneta; publiée probatse; et ipsis sex annis transaclis , ipsa prselibata regalia prelibato domino imperatori resignabunt,et per parabolam praedicti Frederici imperatoris vel ejus Rainaldi Coioniensis electi , et Italiae archicancellarii, vel sui certi missi ad hoc destinati.
Praeterea dominus imperator concedit civitali Lucanae ut eligant omni anno ex se consules quos voluerint, qui debeant jurare, ita videlicet, quod guidahunt et regent populum et civitatem Lucanam ad honorem Dei, et ad servilium domini imperatoris Frederici, et ad ipsius civitalis salvamenturo. Et e\ ipsis consulibusqui electi fuerint, ibunt omni anno in praesentia ipsius domini imperatoris Frederici si in Italia f'uerit, aut unus si in Alemania fuerit, receluri investituram a domino imperatore vice omnium. Et si domino imperatori placuerit quod Luca; solvant duci solides mille , quos convenerunt, tanto minus domino imperatori de praedicta pecunia usque ail prccdictum terminum solvere debent, alias secundum prœdictum ordinem totum solvere debent. Item consules qui luerunt electi omni anno, si non liabuerint juralam domino imperatori fidelitatem , eam jurare debent. Et liane totam couventionem nostrani per nostrum mandatura et auctoritatem ad eodem Coloniensi electo et Italiœ archicancellario factam prœsentis paginai scripto corroboranous, ac sigillo majestatis nostr.-e coufirmamus. Haec autem omnis concordia firmata et habita est Inter nos et civitatem Lucanam per Rainaldum Coloniensem electum legatura nostrum, ac praenominatos Lamberlum etGuilielmum Lucana? civitatis consules prò se et suis sociis consulibus in praedicto bnrgo S. Genisii, in domo Rambotti , in praesentia Rolandi de Octavo , Tignosi Cau.sidicorum, Dati Chcrinchi... Malusi, liberti Sandei, et alior., etc. Dominicae Incarnationis anno 1162, vii idus julii , indici, x.
Cette liberté fait des progrès rapides. En 1209 Othon IV accorde à la même commune d'autres franchises par le diplôme suivant :
In nomine sanctae e individuae Trinitatis. Amen.
Otto quartus, divina favente clemenlia Romanoi . imperalor, scmper Aii-' gnstiis. Iinperialis oxceileiitia; nostrae decet eniinentiain dcvotos lidetesqne silos sua deinenlia respicere , et pio Iteiicmcritis di-^iia nmnilici'ntia; sua' i)eiielicia libcialiter iinpcrlin. Quapropter notuui faciinus univeisis iiiipcrii nostri fidelibiis prœsenlibus et futuris (luod nos, cognoscenles ex privilegiis antiquis antecessorum nostrorum divoniiu aiigustonim et ex multis obsequiis qua- fidèles nostri Lucenses cives in primo adventu nostro ipsi niajeslati nostra; lionorabililer exliibtierunt , ipsos ferveiiter devolioneni ac, lìdein indelessarn ad lionorem et exaltationem romani imperii multis iaboribus et expensis seinper ostendisse, de imperiali clementia ipsos cum omnibus bonis et rebus eoruin mobilibus et immobilibns in speciale imperialis nostra; defensionis patrocinium recipimiis. Insu()er concedimus cis, juxta privilegiorum suorum tenorem, et imperiali auctorilate statuinius ut nuUus liominum, nullaciuc poleslas ciijiiscumqiie dignitatis murum Lucana; civitatis anliquum , sivc novum in circuitu liangeie aiideat, et domus quie infra liunc murum a'dificabuntur vtl jam sunt edilicatic ani circa in suburbio, niilhis mortalium ali(iu()malo ingeiiio sine legali judicio deponerc pia;sumat. Volunius etiam et pi;eci|)iinus (piateiuis imperiale palatium nostrum in ipsa civitale Lucensi vel extra in borgo eorum non a;diticetur, vel bospitia ca|)iantur ibi vi, vel aiiqua potestate , de speciali gratia ipsis concedentes quateuus nulli liominum fodruin aliquod persolvatur, curaturaiu aliquain seu Ripaticum a Papia usque r.oinain vel in civitate Pisana , vel in ejus comitatu. Addimus etiam ut, si qui liominum inlroieriul fluNium Serculuni, Mutronem aut mare cum navi sive cum navibus causa negociandi cum Lucensibiis, aut ipsi Lucenses cum eis, nuUus liominum eos molestare, aut cum negotiatores venerint a Luni usque Lucani per stratam, nullus liominum eos strata rctoniueaf , aut venire aut recedere proliibeat, sed per omnia et in omnibus veniant usque Lucani securi , oinni contradictione remota. Pra;cipiinus insuper imperiali edicto ut ab ipsa civitate Lucensi infra sex milliaria nulla castella, sive munitiones icdificentur ab aliquo, et si aiiqua; fnerint a;d ideata; contra banc nostram proliibitioncm , illieo nostro et imperii auxilio, ac piena nostra licentia fimdilus destrugntur. Concedimus et indulgemus ut si aliquis boriim possessioneni alicujus rei per annos x\x liabuerit, si autorem vel darorem ostendere potuerit per pugnam aut diiellum , inde nulli teneatiir respondere. De speciali gratia omnibus eis indulgentes ut in foro S. Domini, et in foro Parmensi plenam licentiam liabeat ac libertatem imperiali auctorilate emendi, vendendi , ac res suas quolibet modo commutandi. Interdicimus quoque ac omni modo inbibemus perver^as consuetudines a temiiore Ronifacii niarcliionis praedictis lìdelibus nostris civibus Lucanis graviter impositas, volentfcs ut securitates qiias marcliiones vel aiiqua qua;libet persona cum ipsis aliquando pepigerunt firma permaneant et rata. Decernimus et prœcipiinus ut omnino nullus judex Lombardia; aliquod judicium vel placitum in ipsa civitate Lucana vel ejus buigo aliquo modo exerceat , iiisi nostra specialiter, aut familiarissimi nostri iinperialis auUe canccllarii persona piaesente. Statuinius ituque ut nullus arcliiepiscopus, episcopus, dux , comes, vice-comes, nullus legatus et nuntius noster omnino, nullaqiie persona vel magna vel parva, sœcularis aut ecclesiastica , pra-dictos fidèles nostros Lucanos contra banc nostram concessionem gravare audeat, vel modo aliquo perturbare. Quod si quis attemptaverit , ceutuni libias auri puri pio pœna componat , dimidiam camera; nostr», et reliquam passis injuriani. Undeet pra-sentem paginam indeccnscriptam niajestatis nostra' sigillo jiissimus comniiiniri. Hujiis rei testes sunt Voi-
cheriiis, patriarca Aqiiilegiensis ; Joannes , episcopus cancellarins ; Henricus, mantuanus epi?copus, vicarius curi», Joannes , episcopiis tloreiitinus ; Robertus, lucamis episcopus; lldobrandiis, coiaes Tiiscise ; Guido , cornes de Gurvis; Monicardus, cornes de Gurvis ; Azzelinus de Trevisio ; Salinguerra de Ferraria; Henricus, marisclialcus de Calidia ; Cimo de Minclienber, et alii quam plures.
Ego Conradiis Spirensis ; episcopus imperialis , aulœ canceilarius, vice domini Tedicis ; colouiensis arcbiepiscopi, totius Italiae arcliicancellarii, recognovi .
Acta sunt bœc anno Dominicae Incarnalionis mccix , regnante domino Gelone quarto Romanor. Imperai, gloriosissimo, anno imperii ejus primo.
Datum apud Fulgineum , per manum Gualtlierii , imperialis auiae protonotarii, secundo idus decembris.
Frédéric Barberousse , en 11G4 , confirma le merum et mixtum imperiiim à l'évêque de Lucques sur un grand nombre de pays, de villages et de cliàteaux , piissimorum antecessoriim nostrorum exempla secuti ; l'évêque y est autorisé ad lecjem et jmtiliam Jaciendam , gubernandumque per te et per tuum nupttum , ita sicut nos et noster nuptim agere debuissemiis.
La même commune veut acquérir des droits sur ses voisins, et voilà un diplôme de Frédéric II qui vient de les lui octroyer (1244) :
In nomine sanctae et individuae Trinitatis , Fredericus , divina favente clementia, Rom., imperai., semper Augustus, et Siciliae rex.
Liheraiitas imperialis récompensât in prœuiiis impen>a lideliura servitia quœ merentur. Ea propter, per praesentis privilegii nostri tenorem notum fieri volumus universis imperli fidelibus tam pra'sentibus quamfuturis quod commune civitatis Lucae tideles nostri, majestati nostrae bumiliter supplicarunt, ut castrum Molronis, Montisfegatensis, et castrum Luliani, quae sunt de Carfagnana cum omnibus eorum, et cujusque eorum rationibus, pertinentiis , jurisdictionibus et districtu eis concedere in perpetuum, et daie licentiam eidem communi recipiendi et retlnendi bomines et personas quaslil)et Carfanianae fidèles nostros in concives eorum , qui , vel quae effici voluerint babitatores et incolse , vel alios concives civitatis ejusdem, et eisdem hominibus et personis veniendi ad eamdem civitatem ad babitandum si voluerint, vel alias se concives faciendi ; et quod liceat communibus et aliis singularibus personis de Cart'ugnana recipere |)otestates et rectores civitatis praedicta3 de gratia nostri culminis dignaremur. Nos vero ejusdem communis nostrorum fidelium supplicationibus benignius inclinali , allendentes etiam grata et accepta servitia quae idem couiniune majestati nostrae exbibuit, bactenus exliibet in i)raesenti, et quiv exliil)ere poterit in futuruui, eidem communi Castra de Carfaguana superius denotata cum omnibus eorum, et cujusque eorum rationibus, pertinentiis, juridictionibus et districtu concedimus , nec non ipsis licentiam recipiendi et retinendi bomines, et quaslibet personas Carlanianae (ideles noslros in concives eorum , qui , vel quae effici voluerint babitatores et incolae, vel alias concives civitatis ejusdem, et eisdem bominibus et personis veniendi ad ijisam civitatem ad babitandum si vohierint, vel alias se concives faciendi , cl bominibus et aliis singularibus personis de Carfaguana recipiendi polestales et rectores civitatis praedictae de gratia majestatis nostrae, et plenitudine potesliitis, salva in omnibus imperiali justifia. Statuimus praeterea, etsancimus ninnila persona, etc.
NOTES ALDITIONNELLES. G23
Pour la punir de s'être alliée au pap.', Frédéric enlève à Lucques les concessions qu'il lui avait faile^ ; puis il la réintègre dans ses privilèges.
In nomine sancta; et imlividuic Trinilatis.
Fridericus, divina fa vente cleuientia , Koni. imperai., semper Augu.-tus, llierusalem etSiciliœ rcx.
Ad proseqiienda munifice vota fidelium, et si tum plenitudine gratie, tuiii suprema; uiajeslatis auspiciis liberalilalis cesareœ dextera generali quadain regularitate sic liabilis illis , verumtamen gratiosa porrigitur quadam specialitate libentior, inquiiius velut fide i»raeclaris, et operuni actione pro mentis servitia recepta rémunérât, et prœstanda in poste ru m etti ci t promptiora. Fa propter per pr.X'sens privilegium notum facimus universis imperii fidelihus praîsentibus et fiituris quod, licet nos olim provinciam Carfagnanae cum juribiis et, pertinentiis suis Henrico juniori , illustri regi Sardinise, sacri imperii in Italia generali legato , dilecto (ilio nostro, de mera donatione nostra duximiis conferendam; attendenles tamen (idei pura; zelum quem commune Lncse fidèles erga majestatis nostraepersonam babere noscuntur; considérantes etiam grata servitia qua; culmini nostro exbibnerunt bactenus et prtesentis turbationis tempore (ìdeliter exbibere non cessant et quae exbibere poterunt in antea gratiora, de voluntate regis ejiisdem, cui in aliis et majoribus piovidentia paterna voluraus providere, de speciali gratia, et ex certa conscientia nostra provinciam ipsam cum castris , villis, liominibus , jurisdictionibus, possessionibus terris cultis, et incullis, aquis et aquarum decursibus, justitns, rationibus omnibus et pertinentiis suis,videlicet qna;dedimanio in dimanium,et quae de servitio in servitium eidem communi tìdelibus noslris in (ide et devotione nostra persistentibus, in rectum J'eudiun duximus concedendum. Ita (amen quod provincia ipsa a nobis et successoribus nostris in perpetuum nonnne recti feudi de ca;tero leneant , sicut tenent, alias terras eorum districtus , et a nobis et imperio recognoscunt, eis olim a divis Augustis progenitoribus nostris concessas, et a nobis posfinodum confirmatas, debita quoque et consueta servitia proinde nobis et iinperio facete teneantur. Statuimus igitur et ini|ieriali sancimus edicto quod nullus dux , et nullus marchio, nullus comes , nullus vicarius, nullus potestas seu commune, nulla denique persona alta vel humilis, ecclesiastica vel saecularis, dictuni counnune (ideles nostros in fide devotione nostra persistentes, super praemissis contri pra;sentis privilegii nostri tenoreni temere impedire seu molestare prœsumat. Quod qui pra;sumpserit, prœter indignationem nostri culminis quarn incnrret , tria millia marcarum argenti pro pœna se compositurum agnoscat , medietate ipsarum fisco nostro, et reliqna medietate passis injuriara appiicanda.
Ad ejus autem concessionis et gratia; nostr.-c memoriam ac perpetuo valituram pra'sens privilegium per manus x\icolai de Rocba , notarli et fidelis nostri scribi, et sigillo majestatis nostra; jussimus communire.
Hujus rei testes sunt iManlVedus, dilectus filius noster. Manfredus, marchio, dilectus affinis noster. Petrus de Calabria, mariscalcus noster. Magister Ricciardus de Montenigro , magna; curia; nostra; magister justitiarius. Magister Gualterius de Octa , dilecti tamiliares et fidèles nostri , et alii quam piures.
Acta sunt lia;c anno Dominicae Incarnationis 124S, mense decembris seplimse indictionis , imperante domino Fredcrico, Dei gratia Roman, impi-ratore, semper Augusto, Hierusalem et Sicilia» rege, imperii ejus anno X.WllI,
regni Hierusalem XXIIT , regni vero Sicilia; L. Datum Vercellis mense , indictione suprascriptis feiiciterjAnnien.
