EXTRAIT DE TITE LIVE
mum mari pollent. Memor esto, jani quum signiim pugnce dabis, lias duas acies speclaculo fore, lU fessos confectosque, simul viclorein ac viclum aggredianlur. Ilaque, si nos dii amant, quoniam, non contenti libcrtale cerla, in dubiam imperii servitiique aleam imus, ineamus aliquam viam, qua utri Utris imperent, sine magna clade, sine mullo sanguine ulriusque populi, decorni possit. » Haud displicet res Tullo, quanquam tam indule animi, lum spe victorice ferocior erat. Quae- 'rentibus ulrinque ratio initur, cui et fortuna ipsa praebuit materiam.
Forte in duobus tum exerritibus erant lergemini fratres, nec ailate, nec viribus dispares. Horatios Cunaliosque fuisse satis constat, nec ferme res antiqua alia est nobilior; tamen in re tam clara nomiimm error manet, utrius populi Horatii, ulrius Curialii fuerint. Auctores ulroque trahunl : plures tamen invenio, qui Romanos Horatios vocent : bos ut sequar, inclinât animas. Cum trigeminis aguut reges, ut pro sua quisque patria dimicet ferro : ibi imperium fore, unde Victoria fuerit. Nibil recusatur, lempus et locus convemt. Priusquam dimicarent, fœdus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus : ut cujus populi cives eo certaraine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret...
Kœdere icto, trigemini (sicut convenerat) arma capiunt. Quum sui utrosque adbortarentiir, « dcos patries, patriam ac parentes, quicquid civium domi, quicquid in exercitu sit, lilorum tune arma, illorum intueri manus », féroces et suopte ingenio, et pleni adhortantium vocibus, in médium inter duas acies procedunt. Consederant utrinque pro castris duo exercitus, periculi magis praesentis, quam curtp., expertes : quippe imperium agebatur, in tam paucorum virtute atque fortuna positum. Itaque erecti suspensique in minime gratum spectaculurn animo intenduntur. Datui- signum : infestisqiie armis, velut acies, terni juvenes, magnorum exercituum animos gerentes, concurrunt. Nec bis, nec iliis periculum suum, sed publicum impeiium, servitiumque obversatur animo, futuraque ea deinde palriai fortuna, quam ipsi fecisscnt. Ut primo statim concursu increpuere.arma, micantesque fulsere giadii, borror ingens spectantes perstringit, et, neutro incliuata spe, torpebat vox spiritusque. Consertis deinde manibus, quum jan> non motus tanlum corporum, agitatioque anceps telorum armorumque, sed vuliiera quoque et sanguis spectaculo essent, duo Romani, super alium alius, vulneratis tribus Albanis, expirantes corruerunt. Ad quorum casum quum conclamassel gaudio Albanus exercitus, Romanas legiones jam spes tota, nondum tamen cura deseruei'at, exanimes vice unius, quem
très Curiatii circumstelerant. Forte is inleger fuit, ul universis solus nequaquam par, sic adversus singulos ferox. Ergo, iil segregarel piignam eorum, capessit fugani, ila ralus secuturos, ut qiiemque vulnere afFectiim corpus sineret. Jam aliquantum spalii ex eo loco, ubi pugnatum est, aufugerat, (luum respiciens videL magnis intervallis sequentes, unum haud procul ab sese abesse : in eum magno impelu rediit. Et duin Albanus exercitus inclamat Curiatiis, u(i opem ferant fratri, Jam Horatius, ca?so boste, victor secundam pugnam pelebaf. Tune clamore (qualis ex insperalo favenlium solet) Romani adjuvant militem suum : et ille defimgi prœlio fesLinat. Prius itaque quam aller, qui nec procul aberat, consequi posset, et alterum Curiatium confîcit. Jamque, œquato Marte, singuli SLipererant, sed nec spe, nec viribus pares : allerum intactum ferro corpus, et geminala Victoria ferocem in certamen tertium dabant; altcr l'essum vulnere, fessum cursu trahens corpus, victusque fralrum anle se strage, viclori ob.jicitur hosli. Nec illud pra'lium fuit. Romanus exsultans : « Duos, inquit, fiatrum manibus dedi, tertium causse belli huiusce, ut Romanus Albano imperet, dabo. » Maie sustinenli arma gladium superne jugulo defigit, jacenlem spoliai. Romani ovantes ac gralulantes Horatium accipiunt : eo majore cuin gaudio, que iropius metum rçs fueraf. Ad sepulturam inde suorum nequaquam paribus animis vertunlur : quippe imperio altcri aucti, alleri ditionis aliénas facli. Sepulcra exstant, quo quis- (|uc loco cecidit : duo Romana uno loco propius Albam, tria Albana, Romam versus; sed dislantia locis, et ut pugnatum est.
Priusquam inde digrederentur, roganli Metio ex fœdere icio quid imperaret, imperat Tullus, uti juventulem in armis babeat, usurum se eorum opéra, si bellum cum Veienlibus foret. lia exercitus inde domos abducti. Princeps Horatius ibat trigemina spolia prœ se gorens, cui soror virgo, quœ desponsata uni ex Curiatiis fuerat, obviam anle portam Capenani fuit; cognitoque super humcros fralris paludamento sponsi, t[uod ipsa confeceraf, solvit crines, et llebiliter nomine sponsum niorluum appellat. Movet feroci juveni animum comploralio sororis in Victoria sua, tanloque gaudio publico. Stricto itaque gladio, simul verbis increpans, Iransfigit puellam. <( Abi bine cum immaluro amore ad sponsum, inquit, oblita fralrum morluorum vivique, oblita palriaî. Sic oat, quaecumqnc Romana lugebit boslem. » Atrox visum id facinus patribus, pl<'bi((ue, sed rcccns merilum facto obstabat : tamen raplus in jus ad regem. Rex. ne ipso tam Irislis ingralique Ad vulgus judicii, aut, secundum judicium, supplicii auctor
