Rev. de l'Art chrétien, t. XXIII, p
indique la maison qui lui appartient, où elle est née, où elle a vécu avant son mariage, qui lui est venue d'héritage et dont elle transmet la propriété en fidéi-commis à Gordien, homme sûr et qui, même avant sa transformation en lieu sacré, y réunit en cachette les fidèles pour qu'ils y reçoivent le baptême de la main de saint Urbain, qui, désertant la retraite de la Caffarella, y trouve un abri plus commode et plus à portée de son troupeau : « Tune veniens papa sanctus Urbanus baptizavit intra domum ejus amplius quam quadringentos promiscui sexus, conditionis, aetatis ; inter quos unus clarissimus vir erat, nomine Gordianus.
Hic sub defensione sui nominis donum sanctae Cœciliae suo nomine titulavit, ut in occulto ex illa die ex qua baptisma Christi ibi celebratum est, ecclesia dominica fieret, ita ut etiam papa Urbanus illic moraretur et licet occulte, quotidie tamen redemptionis Christi ibi crescerent lucra et Ecclesiae innumerabiles talentorum thesauri, diabolo vero perpétua detrimenta. » (Bartolini, p. 71-72.)
Cette maison, Cécile veut qu'elle prenne, par la consécration ou affectation à une destination sacrée, le nom àïéglise. Le pape Urbain en fait effectivement une église, mais il l'intitule de Sainte-Cécile, en souvenir de l'illustre donatrice.
Naturellement, la construction, tout en restant la même, dut subir une notable modification dans l'aménagement intérieur. Ce fut pis encore quand saint Grégoire, au VIe siècle et saint Pascal, au IXe, lui donnèrent la forme basilicale, qui en altéra et le plan et la structure. Cependant on conserva, à droite en entrant, sous forme d'annexé et de chapelle, la salle des bains, caldarium, où fut suppliciée sainte Cécile. De cette salle il ne subsiste guère qu'une partie, restaurée par les soins du cardinal
3konograpl)te De sainte Cécile,
Sfondrati, après l'invention mémorable de l'an 1599; mais le XIIIe siècle y avait déjà élevé un autel, afin qu'on pût y célébrer le saint sacrifice. Bosio raconte en ces termes tout ce qui fut fait alors : « Oratorium praeterea B. Caeciliae, virginis ac martyris, quod ad dexteram sese ecclesiam introeuntibus offert, mirum in modum ornavit. Aditum enim seu vestibulum ejus utrinque picturis egregiis excoluit, quibus utriusque sexus insignes eremicola; cum suis solitudinibus exprimuntur, varietate regionum, viriditate nemorum.speluncarum opacitate , labentium aquarum decursu, prospectum summœ voluptatis prœbentibus.
E regione vero denuo instaurati sacelli tabulam pulcherrimam cum imaginibus SanctœCœcilire et Valeriani, quibus abangelo duae ex hybernis rosis et liliis coronae de cœlo offeruntur, collocavit. Id oratorium dum instauratur, detectum est balneum, in quo sancta virgo Caecilia passa est. Sub ipso namque oratorio cella reperta est concamerato opère facta, in qua cineres inventi sunt; in ea enim ignis ad calefaciendum balneum seu cubiculum superius accendebatur,...
Apparent uti detecti sunt ex quadratis lateribus compacti circa ipsos undique cubiculi parietes tubuli seu canales antiqui, perquos ex inferiori in superiorem cellam igneus calor transmeabat. Detectum est quoque vas aeneum rotundum ad dexteram ingressus ipsius oratorii, paulo infra pavimentum sub eodemque plumbeae fistulae, quae omnia haud dubie usui balneari deserviebant.
Hoc igitur oratorium, omni jam pridem cultu nudatum, in elegantissimi sacelli formam cardinalis ipse redegit ; quod quidem gypso undique deaurato et picturis vitam B. Caeciliae ac sociorum representantibus exornavit; ara in honorem ejusdem virginis erecta acdedicata. Ibidem circumcirca balnei canales, quo magis spectabiles sint et illaesi
serventur, atreis laminis inauratis convestivit. Supra vas autem illud œreum balneare, quod inventum diximus, pavimenti locum apertum reliquit, ex quo illud conspici possit, crate tamen ferrea obtectum. Nec minus ex adversa parte in eodem pavimento parvum alterum foramen, instar fenestrae, aperuit, ex quo in subjectam fornacem sive hypocaustum obtutus demitti potest. Ad ingressum denique sacelli ordinem columellarum non absimilem earum quas supra ad altare majus ecclesiae descripsimus (I), fecit, quatuor ejusdem materiae ac formae malis granatis œreis ac deauratis super impositis.» (Bartolini, p. 161-164.)
Des inscriptions précisent la signification de toutes choses. D'abord, à l'endroit où le pavé est ouvert pour laisser voir l'hypocauste inférieur, qui formait la fournaise embrasée, on lit en italien :
CAMERA DEL FVOGO - PER DOVE SI SCALDAVA IL BAGNO
Puis, un grand vase de bronze, espèce de chaudière à bords serrés, rappelle l'eau mise en ébullition à cet endroit, de manière à fournir une vapeur humide :
IN TORNO A QVESTO VASO QVANTO E TVTTO IL PAVIMENTO VI ERA QVASI VNA TINOZZA QVADRA DA TENER ACQVA
Enfin, le long des murs montent des conduits par lesquels se répandait dans la salle un air chaud.
CANALI-PER I QVALI