‹ Iconographie de sainte CécileChapitre 21 sur 37 · X. Barbier de Montault · texte numérisé non relu

X. Barbier de Montault

Prélat de la Maison de Sa Sainteté.

1. L'Office de sainte Cécile, dans l'Antiphonaire de saint Grégoire, contient cette antienne qui la montre les mains étendues, demandant à Dieu de la délivrer de ses ennemis : « Expansis manibus orabat ad Dominum ut eam eriperet de inimicis. »

2. Le Bréviaire Romain y revient avec affectation au commun des martyrs : « Stola jucunditatis induit eum Dominus. » — <( Sancti et justi, in Domino gaudete: vos elegit Deus in haereditatem sibi. » — « Tristitia vestra convertetur in gaudium. » — « Laetitia sempiterna erit super capita eorum, gaudium et exultationem obtinebunt. »— i Fili;e Jérusalem, venite et videte martyres cum coronis quibus coronavit eos Dominus in die solemnitatis et laîtitiae. » — « Laetamini in Domino et exultate, justi. » — « Exultabunt sancti in gloria, laatabuntur in cubilibus suis. » — € Exultent justi in conspectu Dei et delectentur in laetitia. > — « Gaudent in cœlis animae sanctorum qui Christi vestigia sunt secuti ; et quia pro ejus amore sanguinem fuderunt, ideo cum Christo exultant sine fine. »

3. Cette antienne est la seconde du premier nocturne, où le verset du troisième répons revient sur la même pensée : « Expansis manibus, orabat ad Dominum et cor ejus igné cœlesti ardebat. »

HfWt

Imprimé par la Société Saint-Augustin, Brugtis.

EXTRAIT DE LA REVUE DE L'ART CHRÉTIEN. l888. — IrC LIVRAISON.

iRl* >M* >M* *f*U >&U x5£* g££à &$* Oskâ èSk* *^* *^* *8£â *S£* *^*

txrarixrDcroarixiTTTrTTTTJiJJxi^^

nrx t i t t r 1 1 irr. m"

Iconographie De sainte Cécile, D'après les

monuments De Borne*

^'INVENTION du corps de sainte Cécile, en 1 599, par le cardinal Sfondrati, a été rapportée par deux témoins oculaires, dont le témoignage est précieux pour rendre compte de représentations contemporaines de l'événement. Je ne citerai de ces textes que les passages qui vont directement à mon sujet.

Le cardinal Baronio a écrit ses impressions dans ses Annales, à l'an 821. Il parle du cercueil de bois qui contenait le corps, des linges ensanglantés déposés aux pieds, des étoffes soie et or qui, par leur dépression, indiquaient la place des ossements, l'attitude du sommeil sur le côté et non sur le dos, enfin la contraction modeste des jambes. Le pape Clément VIII ne voulut pas que rien fût dérangé de ce qui venait d'être constaté et reconnu identique, grâce à l'inscription posée dans la confession. Le récit de l'annaliste forme les trois leçons du second nocturne de la fête de la seconde invention de sainte Cécile dans le Propre de Mgr Charles Le Goux de la Berchère, archevêque d'Albi (Albi, 1703).

« Sicque per ipsum (le cardinal Paul Sfondrati, titulaire de Sainte-Cécile) inventum est pariter venerandum sepulcrum illud quo claudebatur sacrum corpus insignis virginis atque martyris Caeciliae, de qua inscriptio foris posita certam et êxploratam in omnibus fidem faciebat. Cum nos ista de lignea arca non sine magna admiratione

vidissemus, venerandum Caeciliae corpus ita invenimus, nempe ad pedes ejus quae fuerant madida sanguine vêla et serica fila, auro obducta, quae visebantur jam vetustate solutae vestis illius auro textae cujus idem Paschalis meminit, indices erant. Alia vero supra martyris corpus serica levia tamen velamina posita ipsaque depressa situm ipsum et habitudinem corporis ostendebant. Visebaturque, non, ut assolet, in sepulcro resupinum positum corpus, sed ut in lecto jacens honestissima virgo supra dextrum cubare latus, contractis nonnihil ad modestiam genibus, ut dormientis imaginem redderet potius quam defunctae, ipso ita ad insinuandam omnibus virginalem verecundiam composito situ corporis, adeo ut nemo, quamvis curiosus inspector, ausus omnino fuerit virgineum illud detegere corpus, perinde ac si cœlestis sponsus assisteret vigilans custos dormientis sponsae, monens et minans : Ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam donec ip.sa velit. démentis plurimum in eo commendata modestia fuit quod, invitatus licet, noluit reductis velis nudum virginis corpus quantumlibet exsiccatum inspicere, satis ad fidem esse sciens membra singula cognovisse per superposita vêla. »

Bosio, qui fut chargé de rédiger le procèsverbal officiel de la découverte, est plus explicite, car il constate ces points essentiels : l'attitude était celle d'une personne endormie, couchée sur le côté droit, la face tournée vers le fond du cercueil, et la tête renversée; les os étaient desséchés et contractés, mais mesuraient encore cinq palmes et demie en longueur, car la sainte n'était pas

3)conograpl)te De sainte Cécile.

de petite taille; les jambes étaient repliées et les bras projetés en avant. Cette attitude insolite frappa tellement le cardinal Sfondrati qu'il la voulut rigoureusement reproduite par la statue qui devait orner la confession renouvelée.

« Ac primum de marmorea priore arca, hoc est ea quœ limina spectabat ecclesiae, ubi tegumen item e marmore remotum est, animadversum capsam intus e cupresso inclusam coerceri, senos palmos longam, unum et semis latam ac binos altam. Erat illa haud quidem clave obserata clavisque confixa, sed ligneo ductili operculo ad oras inserto compactoque clausa, quod scilicet ab extremo tantum admota manu dimoveri ac reduci et retrahi posset... Aperta capsa circumornata undique apparuit intus textili quodam, sericae, quam vulgo appellant saiœ, similitudinem referente, coloris ex viridi et rufo permisti, cujus tamen nitorem temporis longinquitate obfuscatum agnosceres. Hoc illud est textile de quo sic Bibliothecarius in Paschali, dum dona quae is pontifex huic ecclesiae contulit, recenset : Fecit in arcella ad corpus jam dictœ virginis vestem de qtiadraplo cum periclisin ('). Intra

i. Bosio fait erreur, comme je l'ai démontré dans une autre dissertation. Ce texte ne se réfère pas à l'invention, mais à sa conséquence liturgique : il n'indique pas une garniture intérieure, mais une tenture recouvrant V arcella à l'extérieur, suivant un usage fréquent au moyen âge. Le Bréviaire romain dit, dans l'office de sainte Agathe, à l'antienne du Benedictus : « Paganorum multitudo,"fugiens ad sepulcrum virginis, tulerunt vélum ejus contra ignem, ut comprobaret Dominus quod apericulis incendii meritis beatae Agathas martyris suas eos liberaret. » La Legenda aurea est plus précise sur la nature de ce voile : « Tune paganorum multitudo descendit de monte et ad sepulchrum ejus fugiens, vélum, unde coopertum erat sepulchrum, arripuit et ipsum statuit contra ignem statimque in die natalis ipsius virginis, ignis stetit et ultra nullatenus non processit. » (Édit. Grœsse, p. 173.)

M. de Farcy écrit dans la Revue de l'Art chrétien (1884, p. 282) : « Grégoire de Tours, parlant de l'arrivée de Sigebert près de Paris, rapporte qu'un des chefs francs étant entré dans l'église de Saint Denis, mit la main sur le tapis de soie, broché d'or et enrichi de perles, qui couvrait le sépulcre du saint martyr. Le bienheureux Richard,

hanc capsam B. Caeciliae virginis corpus extabat, serico atque fusco coopertum vélo, subterque vélum vestes aureae, virginei sanguinis notis repersae, fugaci tenuique fulgore translucebant, cum quibus aureis indumentis (quibus etiam ipsa vivens utebatur) idem sacrum corpus a B. Paschale repertum fuisse, cum ejusdem litterae tum Bibliothecarius aliique quorum supra meminimus referunt... (') Insuper ad pedes sacrati corporis linteaminum glomus jacebat convolutorum, illa nimirum quae ipse Paschalis in litteris inventionis suae commémorât sic scribens : Ubi etiam linteamina, cum quibus sacratissimus sanguis ejus abstersus est de plagis quas spiculator trina percussione crudeliter ingesserat, in unum revohita plenaque cruore invenimus. De

abbé de Saint-Vanne, étant mort en 1046, on couvrit son tombeau d'un drap précieux, afin de donner à entendre à

tout le monde, qu'il était d'un grand mérite Cette

marque de distinction fut accordée à S. Maurice d'Angers, aux princes de la maison d'Anjou, à Pierre d'Avoir et à trois évêques, dont Jean Michel, mort en odeur de sainteté. » Seize textes sont cités à cette occasion, je ne donnerai que le plus ancien, qui est de 1391 : « Item, unus pannus de velveto, cum armis Burgundiie et Francise, de quo tegitur tumba deffunct;e comitissae Andegavensis coram magno altari ».

<i Pannus sarracenus et alius acupictus ad sepulcrum imperatoris. » (Inv. de la cath. de Bamberg, 1127.)

« Cujus (l'évêque Vindiboldus) arca, supra ostium sacristie argenti muro inhaerenti, quas pallio condecenti cooperta sit. » (Statuta Eccles. Parmen,, an. 141 7, p. 96.)

Je citerai un autre exemple, emprunté à un manuscrit de la Bibliothèque royale de Bruxelles, du Xe siècle et reproduit dans les Arts somptuaires au moyen âge: la châsse, dont on fait la translation, est recouverte d'un drap rouge bordé d'or.

1. Bosio avait dit précédemment : « Pluribus conjecturis ad credendum adducebatur(Card. Sfondratus). Nam praeter multorum veterum scriptorum testimonium ipsasque Paschalis papas litteras, quas supra retulimus, quarum exemplar ex Vaticana bibliotheca depromptum inter scripturas felicis memoriae sanctissimi patrui sui Gregorii decimiquarti repererat,qui et ipse in cardinalatu hujus ecclesiae titulum obtinuerat, saepius idem cardinalis antiquam in marmore inscriptionem legerat in subterranea confessione directe sub ara majore positam, quo in loco effodiendum erat ; quas inscriptio diserte commémorât Paschalempontificem illic supradictacorporacondidisse. )) (Bartolini, p. 117,) L'inscription est celle, bien connue, en vers qui débute ainsi : Hanc fidei zelo .

iconographie tie mainte Cécile.

quibus etiam linteaminibus sic ipsius passionis narrât historia : Cttjus sanguinem omnes bibulis linteaminibus populi, qui per eam credi devant, extergebant. Virgineum corpus palmos quinque cum fere dimidio longum apparebat, haud dubie vetustate excussis ossibus atque contractis, nam viventem virginem excelsiore statura fuisse quis ambigat (') ? Jacebat id corpus in dexterum incumbens latus, paululum contractis cruribus, brachiisque ante projectis, cervice autem valde reflexa facieque ad humum procumbente dormientis instar , eam ut credi potest formam retinens, in qua post trinam percussionem cui triduum supervixit, animam Deo reddens, conciderat fueratque pariter in ccemeterio ab Urbano pontifice collocatum (2), quod ita Paschalis sub altari majore reposuerat ut summa pars ejus ad meridionalem, extrema ad septentrionalem ecclesiae partem spectaret. Hune jacentis corporis statum marmo'reo simulachro, de quo infra dicetur, illustrissimus cardinalis Sfondratus exprimi curavit.» (Bartolini, p. 1 19-123.)

Bosio continue en ces termes :

« Jam utramque partem mûri sub ipsa

ara majore, qui locus ante confessionem a

veteribus nuncupatur, ubi et fenestella cum

lampade olim fuerat (3), et reperta subter

Page 1