LETTRE DE PIERRE DANÈS À JACQUES COLIN

P. Danesius Ja. Colino s. p. d.

Tertius hic jam fere agitur annus, cum ego omni qua potui contentione abs te petii, ut ad eam incredibilem visendae Italiae

Bibliothèque (Vhiaioire moderne, — I. ^2

l3o JACQUES COLIN, ABBÉ DE SAINT-AMBHOISK

cupiditatem, qua tum flagrare verias quam teneri mihi videbar, tuam tu quoque voluntatem aecommodares. Ëxistiinabam enim, id quod res erat, si illud impetravissem, me Régis etiam voluntate quae non fere solita esset a tua discrepare, suscipere eam peregi*inationem posse. Ac tu quidem , qui mihi a primo miriiiee adversatus esses, credo quia id nascenti tum pêne gymnasio regio damnosum fore arbitrareris, tamen perlecta mea quadam ad te scriptaepistola, eum, quantopere id vellem, oognovisscs, ita te facilem atque aequum praebuisti, ut eonfirmares, si tibi non esset indecorum, quam eausam paulo ante non tu quidem opi)ugnavisses, sed certe non probavisses, ei patmnum repente existere libenter id pro me esse facturum : sed tibi scilieet, posteaquam ita cœpisses, serviendum esse eonstantiae, mihique omnino videndum, ne id a te petere perseverarem, quod tuae dignitati labem aliquam aspersurum videretur. Nimirum tanta vis in me eupiditatis esse tibi tum visa est, quae se illis litteris plane ostenderat, ut, quod nuUae neque mcœ neque eorum quos ad te sane multos allegaveram, honestissimorum hominum preces auferre potuerunt, id sola impetraret epistola, ut te, qui Qecti antea nequisses, totum jam nobis remitteres, ac si non suflragaturum, (id enim ne posses, justissima causa impediri) certe non adversaturum pollicereris. Quod quidem procul dubio ita est a te, ut promiseras, factum. Sed videlicet victa semel apud Regem te agente causa nostra, obtineri ne tum quidem, cum tu contra agere destitisti, potuit. Itaque fregi me ipse, et, qua potui ratione, a summo dolore, quem ea re ceperam, ad aequitatem animum revocavi, sed ita tamen ut semper in eo resideret eadem illa voluntas, cum primum possem Italiam adeundi et quasi ex eo cœlo, ubi Cicero parens et auctor eloquentiœ spira visset animam ducendi.

Haec omnis anteacti temporis recordatio quo pertineat, etiam antequam id dicam, intelligere te spero. Neque enim tu nescis Geoi*gium Selvam^ meum, posteaquam a te discessi, patronum, Venetiis in illa gravissimi senatus luce legationis amplissimo munere liunc fungi, cum illi ad eam rem tua et multa et praeclare testimonia quae tu ejus virtuti apud Principem verissime tribuisti, adjumento fuerint. Ab illo igitur cum semper alias, aegerrime pati soleo me disjungi, tum hoc tempore abesse, cum est ibi, ubi vel sine eo non iliibenter esse possim, plane

mihi ferendum non videtur. Et certe non mediocriter judico

I . George de Selve, évêque de Lavaur, avait été envoyé comme ambassadeur à Venise le i3 décembre i&S3 : il devait y demeurer jusqu'en février i537.

APPENDICES l3l

ad rationes meas pertinere, me aliquando tandem domo exire, in Italiam prœsertim, ubi tam multi sint doctissimi homines, tanta libromm omnis generis grsecommque in primis copia, tôt denique, ac tam illustria antiquitatis vestigia, ut nullo pêne in loco possis pedem ponere, ubi non in aliquod ineurras vêtus ta tis monumentum. Eo etiam accedit, quod ego Venetiis otium nactus, quod hic quidem propter docendi occupationes perexiguum mihi est, ea potero litteris mandare, quae et tibi, in cujus nomine apparebunt, jucunditatem, et studiosis philosophiaB nonnuUam fortasse utilitatem, et mihi denique ipsi aliquem laboris et industriœ fructum allatura esse non desperem. Haec namque una in re totum illud tempos quo ero Venetiis, neque id quidem plus erit annuum, ponere constitui : quo illis satisfiat, qui me cretro inertiae insimuiant, iisque probem, si quo modo id assequi possim, me non omnino sine fructu tôt annos quot pêne natus sim in literarum studiis esse versatum.

Huic tu rei, Coline, per immortalem Deum, auctor adjutorque sis. Fueris autem tantum si ostenderis Principi te consilium nostrum non probare. Haec vero a te postulo ut illum, nisi is ultro sententiam tuam exquisierit, de ea re appelles. Id enim, jam ante menses aliquot tu m eu m inde abesses, a Theocreno est lactum, cujus ad Budaeum litterarum exemplum una cum his ad te misi, quibus litteris Princeps Budaeo mandabat uti de eo qui mihi, dum abessem, sulBceretur, ex re ac commodo studiosorum statueret. Neque hic porro in danda venia dilBcilem se Princeps praebuit, sed uJtro etiam consilium, et propositum nostrum amplissimis verbis collaudavit. Tantum excepit ut ego missionem hanc, non commeatum interpretarer ; et simul uti Budaeus, cujus arbitrio rem permittebat, existimaret, an is quem ipse muneri meo fungendo vicarium relinquerem, idoneus cui res committi posset videretur. Quae cum ita se habeant, cumque hoc quod tanto tempore, et tam ardenter concupierim, ab ipso Rege mihi constet esse permissum, tu unus, Colline, reliquus esse videris cujus de voluntate laborare et sollicitus esse debeam.

Certum est enim, idque adhuc ex quo me tibi totum addixi, observayisse videor, nihil aggredi unquam non modo quod nolle, sed nec quod non valde etiam probare te cognovero. Qua autem ratione hoc assequar te ut ad partes meas adjungam ? Nempe una si ex eodem tempore, cujus antea feci mentionem quaedam attulero, quae mihi benignissime tum et amantissime promisisti. Non enim is es profecto qui, quae semel poUicitus fueris te facturum, ea possis, cum dies promissorum venerit, non prœstare. Amabo

l'iî2 JACQLKS COl.IN. ABBR DE SAlNT-AMUIlOiSK

igitur recorclare cuni niultu alia, quae niihi cuiii desperaU ve tristis ac inoerens ad te adiissem. perhuiiianiter consolandi mei causa cominemorasti, tum illud in primis, cujus si foile obliius es, memoriani tibi nunc renovaho : fore aliqaando, neque id quidem ita multo post, ut Georgius Selva, cujus tum desiderio non minus quam Itali<e me movcri scircs, aut Romam ad Pontiflcem ^ aut Venetias legatus mitteretur : quo tempore daturum te operam vel perfccturum potius ut mihi quoquc proficiscendi eadem potestas fierct. Crede mihi uno illo verbe, ne plane animo conciderem, steti. Tantum enim in summa mea d espéra tione adipiscendi ejus, quod unum tum volebam, pusillum id spei quod tu mihi tua oratione asperseras, apud me ad minuendum dolorem valuit ut reliquo omni postea conseeuto tempore aequo animo essem, née magnopere jam quererer ta m opportunam quam illa tum visa ei*at, Italiam adeundi occasionem mihi ereptam esse. En igitur hoc jam illud, Coline, tempus est quod tu mihi pro tua summa ac propc divina prudentia futurum tanto ante pra^dixeras, in quo posses de me ita ut maxime optarem, mereri. Quare œquum est patiaris iisdem te verbis compellari nunc a me, quibus est Terentianus ille amore ac desiderio perditus adoleseens usus in suo tam, ut ipsi tum videbatur, necessario tempore. Fac sis nunc promissa appareant.

Quem locum ut te promissi admoneam, non urgebo equidem diutius, ne, quod sine scelere haud possem, tuae videar constantiœ gravitatique diflidere. Tantum autem te cogabo, quod ego scilicet in tuis plurimis ac maximis erga me beneficiis primum ponam ut ad meam infinitam cupiditatem, cum ea prœsertim reprehendenda non sit, tuam etiam voluntatem accommodes mihique ignoscas qui ut animo ohsequerer in hanc nova m spem erecto, et tanquam imminenti, nec veritus sim tibi fleri molestior, nec satis tuarum occupationum quœ et multœ et gravissimœ suDt rationem habuerim. Quod cum faciès, non novum aliquod, sed sfepe alias a te usurpatum teque certe dignissimumoffîcium faciès. Vale, V. cal. aprilis i534. [28 mars i534].

(Imprimé dans les Epistolœ clarorum çirorum.... Venetiis, i568, f. 58 vo^o).

I . George de Selve fut envoyé comme ambassadeur à Rome en février i537 ; il y denieura jusqu'au mois de juin i538

Oii6)

At>PEiNDIGES l33

vm

La Dédicace de Pierre Gilles

Literarum ac humani officii peritissimo domino Jacobo Colino divi Âmbrosii abbati, Petrus Gyllius S.

Cum e iota Gallia atque Italia Massiliam * coucursus fieri intelf ligerem ut consilia capiant in ea urbe quae sic olim optiinatum consiliis regebatnr ut omnes ejus instituta laudai*e facilius possent qnam aemulari : cumque toto animo et studio onineis audirem magis in ornandos istius parietes incumbere, quam in eam curam et cogitationeni ut nobilissimae urbis instauretur vêtus disciplina quam non solum Graeciae sed (^unctis gentibus antiquorum elogia jure anteposuerunt. Tum profecto arbitratus sum me recte facere si (postea quam historiam de vi et natura animalium a me tuo hortatu susceptam in lucem retulissem), hoc libello, quem confecissem ex iis quae de nominibus piscium observassem partim in gallico littore, partim ligustico, ubi tuum nomen non minus praeclarum, quam mihi aliquando periclitanti salutaire inveni, ipsum te currentem incitarem ut quemadmodum optimam Principis mentem ad tuenda Parisiensis Gymnasii recte studia, sua sponte inclinantem primo impulisti, deinde aluisti, sic nunc longo intervalle desei^tae Massiliensium disciplinae patrocinium susciperes, Regem ad optima quaequc natum admoneres, ut pro dignitate urbis veterem sedem studiorum reponat, a^tiquum Musaruni domicilium restituât. Quod si forte huic meo consilio magis studioso quam sapienti jure respondere possis, jam istic inter tôt nautas, tôt piscatores, quibus nihil a Musis aversius non modo literarum studiosos nullum curriculum, sed ne sedem quidem ullam habere posse : non décrit mihi rursus in quo preces apud te exhauriam : nimirum mihi ut saltem velis ad renovanda piscium Massiliensium nomina adjumento esse : cris autem maxime, si interea cum istic versans, unumquemque ex meis piscibus otiosc et considerate animadvertere, atque non solum trutina eorum qui de his scripserunt, quorum egregium conatum semper laudavi, verum etiam tui gravissimi judicii acquis ponderibus examinare non graveris, numquid a piscium latina germanitate interpretandi nomina aberrarim ut me inscitiae cum hue reverteris admonere

I. A cause de l'entrevue de François I" et de Clément VU qui eut lieu en octobre-novembre i533.

l34 JACQUES COLIN, ABBE DE SAINT-AMBROISK

possis. Quod quidcm ipsum nisi a te acerrime expectarem, nisi metuerein priusquam hune libi ivchlituni coram cum re praesentî conferre posses, non ipsuiu tantoperc properasseni ad te praecîpitare ac potius <liutius coinpressissein, quoad Oceani gallica littora et Hispanica perscrulatus, huic et reliquae tractationi de bestiaruni nominibiis terrenaruni et volatilium^niaturitatem quandam ailerre possem, ac nimirum jam ut et teeuni et cum aliis plerisque doctis qui erunt in isto conventu, liane totam rem conferrem, istuc revertisseni si modo suspicari possem pisces tam Pontificis studiosos quam gallos esse : eosdemque tanta frequentia istuc undique concurrere. O si id usu eveniret me avidum spectatorem qui nimirum possem Umto compendio intueriTritones, Nereidas, Echneidas, c^eterosque pisces quos omnes ut viderem facile onmia littora obirem. At enim dubito suspitiosam piscium nationem a tôt obvallatis homiiium gulis publico consilio in altum bene penitus recessuram esse. Bene vale.

(Ex JEliani historia per Petrum Gyllium latinifacti, itemque ex Porphj'rioy Ileliodoro, Oppiano, tum eodem Gyllio luculentis accessionibas aucti libri X VL De i>i et natura animalium. EJusdem Gyllii liber unus de gallicis et latinis nominibus piscium. Lugduni, apud Gryphium, i533, p. 543-545).

Traité d'Ambrsfoort^ (i4 octobre i534)

Articles traitez, accordez et passez, entre très excellent et puissant prince Monseigneur Charles, duc de Gueldres et de Juliers, conte de Zutphen, seigneur de Groningue, etc., et révérend père en Dieu M. Jaques Colin, abbé de St-Ambroys, conseiller, aulmosnier ordinaire et ambassadeur en ceste partye de très hault, très excellent et très puissant prince, le très chrestien Françoys par la grâce de Dieu roy de France, en la manière qui s'ensuit :

Le Roy par sondict ambassadeur et procureur souilisamment fondé prent dès à présent la protection de la personne, pays, terres, seigneuries et subgectz de mondict sieur le Duc , et a promis et promect les garder , .conserver et deffendre d'icy en avant à perpétuité comme les siens propres et comme son propre