IX. RÉHABILITATION DE SA MÉMOIRE
Long-temps encore après l'exécution de Jeanne d'Arc, son souvenir inspirait une telle terreur aux soldats anglais que ceux qui étaient enrôlés pour passer en France désertaient au moment de l'embarquement. Rymer rapporte, à la date du 3 mai n^O, une ordonnance ayant pour titre : De prociamationlbus contra capitaneos et soldarios tergiversantes , incantationibus Puctlœ terri ficatosK
On trouve ce qui suit dans un extrait du compte-rendu par Jean de ïroyes, receveur des deniers communaux de la ville d'Orléans, pour sa recette et mise, commençant le 23 mars 1450 et finissant le 22 mars 1452 : « Donné à
1 Actes de Rymer, t. IV, partie iv, p. 160.
388 ANALYSE RAlSOI\NKE
» Tsabeaii , mère de Jeanne la Pucelle , pour dot que la » ville lui fait pour lui ayder à vivre, en chaque mois trois » francs. Pour ce, pour le mois d'apvril , quarante-huit ') sous parisis. » On voit que, même après vingt ans, la reconnaissance de celui que Jeanne avait replacé sur son trône, perdu par ses premiers désordres, s'était encore fait peu sentir.
Ce ne fut que bien long-temps après , le 7 juillet 1^56, que justice fut enfin rendue à la mémoire de Jeanne d'Arc sur les poursuites , non de Charles VII , mais d'Isabelle d'Arc, alors veuve, mère de Jeanne, et sur celles de Pierre et de Jean d'Arc ses frères *.
1 Voici le texte de la sentence qui fut rendue à cette occasion :
Sentence de la révocation du procès de Jehanne la Pucelle, à Rouen, le 7 juillet 1456.
« T. In nomine sanctœ et individu»? Trinitatis, Patris et Filii et 5piritûs sancti. Amen. JEteinao majestatis providentiâ Salvator Cliristus Dominus Deus et Homo , beatum Petrum et apostolicos successoies, ad suœ mililantis ecclesiae legimen instituit speculatores prœcipuos, qui luce veritatis apertâ Justitiœ semitas incedere docerent, universos bonos amplexantes, relevantes oppressos, et déclinantes ad deviam, per judicium rationis reducentes ad vias rectas. Hac autem auctoritate apostolicà fungentes in bac parte, nos Jobannes Uemensis, Guillelmus Parisiensis, Ricardus Constantiensis, Dei gratiâ arcbiepiscopus et episcopi , ac Jobannes Brebal , de ordine fiatrum prœdicatorum, sacrfe tbeologiae professer, b.iRreficse pravitatis in regno Francise alter inquisitor, judices à sanctissimo domino nostro papa moderno specialiter delegati.
» II. Viso processu coram nobis solemniter agitato, in vim suscepti per nos reverenter mandati apostolici, nobis direct! pro parte bonesta? vidua? Ysabellis d'Arc olim matris ac Petii et Jobannis dictorura d'Arc fratrum germanorum naturalium ei legitimorum boniP mémorise Jobannœ d'Arc, vulgariter dictée la Pucelle, defunctîie, suis, suorumqne pareutum nominibus actoriim contra et adversus sub-inquisitorem bœreticfc pravitatis in diocesi Belvacensi constitutum , contra promotorem negotiorum criminalium episcopalis curia^ Belvacensis , nec non coiilra revercndum in Cliristo patrem ftnillelmnm de Hellandâ, episcopum Belvacensem,
DES DOCUMENTS SrR l,\ PITCELLE. 389
La France a été tardive aussi à manifester sa reconnaissance. Ce n'est que depuis rjuelques années seulement que cette gloire si pure a été reconnue de tous , sans que \îni se mêler à la reconnaissance publique aucun sourire dédaigneux. Les villes d'Orléans et de Rouen lui ont élevé
caeterosque universos et singulos suâ in hac parte, intéresse credentes respective, tam conjunctim quam divisim , reos.
» IIL Visa in priniis peiemptorià evocatione et executione ejusdem, ad ipsornm actoium, simulque nostri promotoris ex officio nostro in liac causa per nos institnti, jurati et creati instantiam, per nos décréta adversus dictos reos visuros, rescriptum ipsum exeentioni mandari dicturos in adversum responsurosque et processutos, prout ratio suaderet ; visa petitione ipsorum actorurn, tactisque rationibus et conclusionibus eorum in scriptis redactis, per formam articulorum concludentinm, tendentium ad nullitatis, falsitatis , iniquitatis et doli declarationem cujusdam prœtensi processus in fidei materià olim contra dictam defunctara in hac civitate, per defunctos D. Petrum Cauclion tune Beivacensem épiscopum, Johannem Vlagistri sub-inqnisitorem praetensiim in eadem diœcesi, et Johannem de Estiveto, promotorem aiit pro promotore ibidem se geientem, facti, et executione demandati saltem ad ejusdem cassationem et adnullationem et adurationem,sententiarumque, ac omnium inde secutorura, et ad ejusdera defunctœ expurgationem, et fines ahos ibidem expresses.
» IV. Visisque sœpius perlectis et examinatis Htteris originalibus, instrumentis, munimentis et actis, notulis et protocolis processus antedicti, nobis in vim nostrarum compulsoriarum Htterarum à notariis et aliis tiaditis et ostensis, signisque et scripturis eorum in prce>>entià nostrâ recognitis, longéque super eis cum diclis notariis et officiariis in dicto processu constitutis et consiliariis ad dictum processum evocatis, quorum prœsentiam habere potuimus, communicatione, ipsorumque hbrorum et notarum abbreviatarum collatione et comparatione prsehabitis.
» V. Yisis etiam informationibus preeparatoriis , tam per rêverendissimum in Christo patrem dominum Guillelmum , tituii S. Martini in montibus presbyterum cardinalem, sanctae sedis apostolicœ in regno FrancifB tune legatum , vocato secum nobir? inquisitore; post visitationem eorumdem librorum et instrumentorum eidem prai^sentatorum, quam etiam per nos, et commissarios nostros in hujusmodi processus exordio conleclis; inspectis etiam
390 ANALYSE RAISONNKE
(les monuments assez peu dignes de la postérité sans doute, mais honorables cependant pour leur bonne intention. J'ai publié moi-même en 1827, d'après un manuscrit de la bibliothèque d'Orléans , l'interrogatoire français de Jeanne d'Arc.
et conaideratis variis tractatibus prelatoriim, doctorum et practicorum solemnium et ptobatissimorum , qui,libiis et instrumentis antèdicti processus ad longum visitatis, dnbia elucidanda duxerunt, et e\ ejusdem leveiendissimi patiis ordinatione, et nostrâ, oditis et compositis.
» YI. Visisque artirulis , et intenogatoriis pisefatis pro parte actorum et promotoris nobis praesentatis , et post plures evocationes ad probandiim admissis, altentisque testium depositionibns et attestationibus , tain super conversatione et egiessu ejusdem defunctaî à loco originis, quam super examinatione ipsius in prœscntiâ plurimorum praîlatorum, doctorum et peritorum ; et pr.Tserlim reverendisslmi patris Reginaldi, oliin arcbiepi'^copiRemensis, dicti tune episcopi Belvaccnsis metropolitaiii, Pictavii et alibi facta diebus iteratis, tam super adinirandà iiberatione civitatis Aurelianensis, progressusque ad civilatem Remensem, et coronationem regiam, quam super circumstantias ipsius processus, qualitates judicnm et procedendi modum.
« VII. Visisque etiam aliis litteris, instrumentis et munimentis, ultra dictas litteras, depositiones et atlestationes in termino ad procedendum traditis et productis, piœclusioneque dicendi contra bnjusmodi productA, nostroque deinde audito promotore, qui visis eisdem productis, dictisque auctoribus plenario se adjunxit, ac pro et nomine otficii nostri prsetata omnia jam producta pro suâ parte reproduxit ad fines in scripturis dictorum actorum jam expressos, sub certis protestationibus, aliisque requestis et reservationibus pro parte suâ et dicforum actorum factis et per nos admissis, una cum quibusdam motivis juris sub brevibus scripturis valentibiis animum nostrum advertcre, per nos receptis.
» VllI. Post quœ, in Christi nomine, in causa conclusâ et die bodierno ad audiendum nostram sentontiam assignato, visis, matureque revolutis et attentis omnibus et singulis superius ex|)ressis, ima cum certis articulis incipientibus : Qiiaetam faemina, etc., quos post dictum primum |)rocessuin indicantes prœteuderunt extractos tore ex confessionibus dictœ defunctai , ut ad quam pbirimas et solemnes personas ad opiiiandum transmissos, per dictos tamon
DES DOr.ïMEXTS SUR L/V PICELLE. 391
Mais le mouumcnl le plus noble qui ait été élevé h Jeanne d'Arc l'a été par la princesse 31arie d'Orléans, trop tôt ravie aux arts qu'elle aimait et cultivait avec succès , à sa famille dont elle faisait la gloire , au pays qu'elle ho-
piomotorem et actores impugnatos tanqiiam iniquos, falsos, et à dictis confessionibus alienos ac mendose confectos.
)) IX. Ut de Dei \ultu nostriim piaisens prodeat judicium , qui spirituum pondeiator est, et solus levelationuni suarum peifecliis est cognitor et jiidicator verissimus, qui ubi vult spirat, et quandoqiie infirma eligit, ut foitia qiijeque confuiidat , non deserens sperantes in se, sed adjiitor eoium in oppoitunitatibiis et tribulatioiie : babitâ niatuià deliberatione, tani circa pia?paratoria quani circa decisionem causœ, cum peritis pariter et probatis ac tiinoratis viiis, visisque solemnibus eoium determinationibus fam in tractatibus, niagnâ cum icvolutione lil)iornm, editis et compositionibus niuitoium, visisque opinionibus veibo pariter atque scripto, tam super forma quam super materiâ prœ'ati processus, traditis atque dictis; quibus facta dictée defunclœ magis admiratione quam condemnatione digna existimant.reprobatorium et delerminatum contra eam datuni judicium, et formai et materiœ ratione plurimum admirantes, et difficillimum dicentes de talibus determinatum prœbere judicium, beato Paulo de suis revelationibus dicente : an eas in corpore vel spiritu babuerit se nescire, et Deo super lioc se refetre.
» X. Imprimis dicimus, atque justifia exigente decernimus articules ipsos incipientes : Qiuedam lœmiiia, etc., in processu prœtenso et instiuniento |)ia*tensarum sententiarum contra dictam de- Innclam latariim descriptos fore fuisse, et esse coriupte, dolose, calumniûse, fraudulenter et malitiose, ex ipsis prœtensis, processu et confessione diclœ defuncta^ extrados, tacitâ veritate et expressà falsitale in pluribus punctis substantialibus, et ex quibus dtliberantium et judicantium animus poterat in aliam deliberationem peitrabi , plurimasque circumstantias aggravantes in processu et confessione prœfatis non contentas tam indebile adjicientes , et nonnullas circumstantias relevantes et justiticantes, in pluribus subtacentes, f()rn)amque verborum et snbstantiam immutando et altciando; qiiapropter ipsos articulos tanquam falsos, calumniose, dolose extractos à confessione eadcm cassïimus, irrifamus et adnullamus , ipsosqiie quos à dicto piocessu extrahi fecimus, liic indicialiter dcceinimus laceiandos.
» XI. tnsuper aliis ejusdem processus diligenter inspectis, et pi<T-
392 ANALYSE RAISONAKE
norait et aimait. Je lui dédiai, le l*"'' février 1838, ma seconde édition de l'interrogatoire de Jeanne d'Arc.
« Madame, lui disais-je, seule de tous les poètes français et étrangers , vous avez senti et fait sentir tout ce qu'il y
sertim duabusprsetensis in eodem processu conlentis sententiis, quas lapsus et relapsus judicantes appellant, pensatâ etiam diutius qualitate judicantium prsedictorum , et eorum sub quibus et in quorum fustodiâ dicta Johanna detinebatur, \isisque recusationibus, submissionibus, appellationibus, ac requisitione multiplici, perquam dicta Johanna ad sanctam sedem apostolicam, et sanctissimum dominum nostrum summum pont ificem , se omniaque dicta pariter et facta ipsius ac processum transmitti ssepius et instantissime requisivit, se prsedicta que omnia eidem submitfendo; attentisque circa dicti processus materiam quadam abjuratione prpotensâ, falsâ, subdolâ, ac per vim etmetum pr.-esentiâ tortoriset per comminatam ignis cremalionem extortâ , atqiie per diclam defunctam minime praevisâ et intellectâ :
» XII. Necnon praifatis tractatibus et opinionibus prœlatorum ac solemnium doctorum in jure divino pariter et humano peritorum, crimina dictae Jobannae imposita, in praefatis prsetensis sententiis expressa, ex série processus non dependere, aut colligi posse dicentium, et multa elegantissime de nullitate et injustitià nibil et in aiiis determinantium , c?pterisque omnibus singulis diligenter attentis, qnîB in bac parte attendenda et videnda erant, pro tribunali sedentes, Deum solum pra? oculis babentes; per banc nostram diffmitivam sententiam, quam pro tribunali sedentes ferimus, in bis scriptis dicimus , pronnnciamus , decernimus et declaramus : dictos processus et seiitentias dolum, cahimniam, iiiiquifatem , repugnantiam, jurisque et facli errorem continentes manifestum, ciim al>juratione prselatà , executionibus et omnibus inde secutis, fuisse, fore et es?e nullos et nullas, invalides et invalidas, irritas et inanes ; et nibilominus, quantum ojnis est, ratione jubente, ipsos et ipsas cassamus, irritamus et adnullamus, ac viribus omniiio vacuamus, dictamque Jobannam, ac ipsos actores et parentes ejusdem nullam notam infamiie, seu maculam occasione praemissorum conlraxisse seu incurrisse, immunemque à prœmissis et expurgatam fore et esse déclarantes, et, in quantum opus est, penitus exjiurgatos.
>> XIII. Ordinantes nostire bujusmodi sententiœ executionem seu solemnem intimationem in bac civitate protinus fieri in locis duo-
DES nOCïMEXTS SLR LA FICELLE. 393
avait d'ineffable douceur et de résignation héroïque, de modestie et de grandeur , de simplicité et d'enthousiasme dans cette noble personnification du dévouement à la patrie qui nous est apparue sous le nom de Jeanne d'Arc. Schiller en avait fait une Velléda déchue de sa pureté par son amour pour un Anglais; Goërres, une sainte; Shakspeare, une virago qui invoque les esprits des ténèbres et méconnaît son père ; j'aimerais h oublier ce qu'en a fait Voltaire. Tous, Southey, Soumet et tant d'autres, avaient méconnu sa beauté réelle pour créer un type beaucoup moins beau
bus, altero videlicet in promptu in plateâ sancti Andoni, generali processione preecedente, et in sermone generali, et alio die crastinâ in Vetcii froro, in loco scilicet in quo dicta Johanna crudeli et horiendû creraatione snffocata extitit, cum solemni ibidem prœdieatione et affixione criicis honestae ad memoriam perpetuam , ac ejusdem et aliorum defunctorum exorandas saintes , ulteriorem dictée nostrae sententiœ execntionem, intimationem , et pro futurâ memoriâ notabilem significationem in civitatibns et hujus regni locisinsignibus prout viderimns expedire; et si quae alia supersunt peiagenda, nostiœ disjiositioni et ex causa reservantur.
» XIV. Lata, lecta et promulgata fuit heec prœsens sententia par dominos jndices , piœsentibus :
» Reverendo in Christo nostio domino episcopo Deuntiensi,
» Hectore de Caquerel.
)) Nicolao du Bois,
» Alano Olivier ,
» Johanne de Bec ,
» Johanne de Gouys ,
» Guillelmo Roussel,
» Laurentio, cancellario Nostrae-Dominae Rothomagensis,
1) Martino
» Johanne Roussel ,
» Thomas
Il De quibus omnibus.... promotor, Johanna d'Arc, et.... procnrans, procuraverant instantiam.
» Acla fiierunt.... in palatioarchiepiscopali Rcthomagensi, anno domini mcccclvi, die vn mensis julii. »
Cette déclaration d'innocence fut en outre confirmée par les signatures de cent douze témoins.
qu'elle. Vous nous avez restitué cette gloire française dans toute sa grâce. C'est la véritable vierge de Vaucouleurs que vous avez rendue à nos affections ; et maintenant pour la première fois nous pourrons dire avec Charles YII :
No longer on Saint Denis will we cry,
But JoAN L.\ PucELLE sliall be France's saint ^.
Shakspeâre, Hennj the VI ^^K
» Il me serait doux de penser que son véritable interrogatoire, en langue française et avec les propres expressions sorties de cette bouche si pure , publié pour la première fois par moi , il y a une dizaine d'années , a contribué à vous faire retrouver les traits de cette belle et simple physionomie d'une bergère de dix-neuf ans, altérée jusque-là par tant de falsifications des légistes latins et de leurs interprètes.
» J'ai réuni dans ce volume et cet interrogatoire tel qu'il avait été copié sur les minutes originales par l'ordre do Louis XII , et diverses autres pièces propres à jeter un nouveau jour sur ce grand événement qui, après les longs déchirements de l'occupation anglaise , a rendu enfin la France à elle-même , et l'a constituée en corps de nation forte et compacte , et je me plais à publier ces faits glorieux sous les auspices d'une princesse dont le cœur est aussi parfaitement français que l'est le vôtre. »
Peu de m'ois après , la princesse Marie s'éteignit non loin de sa pairie, à la fleur de son âge; et des deux monuments qu'elle nous a laissés , l'un , la statue en pied de Jeanne d'Arc, est placé dans le musée de Versailles; l'autre , une petite statue de Jeanne d'Arc à cheval , étonnée de son premier coup de hache qui a renversé un Anglais à ses pieds, reste dans sa famille et mériterait d'être connu.
1 Ce n'est plus Saint-Denis qui nous servira de cri de guerre , mais Jevnnf, l\ Puofllr sera d(^,sormais notre patronne.