BREF DU PAPE ALEXANDRE VI A SAVONARQLE
Il l'invite à venir à Rome rendre compte de ses prétendues révélations.
( Bîbliothéqae de Saint- Mare à Venise, mi.)
Dilecle fili , salulem el aposlolicam benediclionem. Inler ceteros vineœ Domini Sabbaoth operarios le plurimum laborare mullorum relatu percepimus, de quo valde laetamur el laudes omnipolenti
Deo referimus, quod lalem gratiam in humanis sensibus praebuerit, nec dubitamus eam divino spiritu qui gratias inter mortaies distribuit et posse in populo christiano verbum Dei seminare et fructum centuplum lucrifacere , quemadmodum proximis diebus per tuas litteras hujus te animi atque propositi esse intelleximus , item ea te in tuis predicationibus populo indicare quae servitutis Dei esse cognoscis. Et quum nu per populo nobis relatum est te postmodum in publicis sermonibus dixisse ea quse etiam futura nuntias non a te ipso aut humana sapientia sed divina revelatione dicere; idcirco cupientes sicut nostro pastorali officio expedit super his tecum loqui , et ex ore tuo audire , ut quod placitum est Deo, melius per te cognoscentes peragamus, hortamur atque mandamus in virtute sanctae obedientiœ ut quam primum ad nos venias. Videbimus enim te prius amore et charitate.
Datum Bomœ apud S. Petrum , die xxi julii Mccccxcv.
B. Floridus.
i<» BÉPONSE DE SAVONAROLE A ALEXANDRE VI.
Il expose les motifs qui l'empêchent de se rendre à Borne , et demande un délai.
( Bibtiothèqao de SHint-Marc à Venise , ms. }
Beatissime Pater, post pedum .oscula beatorum. Etsi majorum semper mandatis obtemperandum esse novi , cum scriptum sit : Qui vos audit me audit, scio tamen eorum potius mentem quam verba pensanda.... Ego igitur qui dudum cupio visere Bomam quam numquam vidi , ut limina apostolorum Pétri et Pauli aliorumque sanctorum reliquias ac Beatitudinem Vestram coram venerari queam, majori nuncsuccensus sum desiderio ex occasione mandati Sanctitatis Vestrae, quœ minimum homiculum ad se vocari dignata sit. Tum quia plurima obstant, causas illi rationabiles afferre conabor, ut sciât me necessitate, non voluntate detineri , quominus in praesentia paream mandatis a me libentissime ac reverenter susceptis. Primum igitur vetat corporis infirmitas, febris scilicet et dissenteriae , quas modo passus sum;
deinde propter asskluog corporiset animi asstus pro hujus civitatis aalute boc praesertim anno susceptos, adeo stomacho ceterisque vitalibus membris debilitatus , ut aliqukl laboris amplius tollerare nequeam. Quinimo a praDdicationibus et studiis ipsis a}>stiDere oportet ex consilio medicorum. Quorum atque aliorum omnium communi sententia nisi oporlunis remediis me curandum tradidero, brevi mortis pericuîum incurram. Primum cum civitatem banc a non mediocri sanguinis effusione et a multis aliis noxùs mea opéra Dominus liberaverit et ad concordias legesque sanctas revocaverit, infesti facti sunt mibi tam in civitate quam extra iniqui bomines, cum cives tum alienigenœ sanguinem humanum gitientes, qui extollere cornu suum et in praedam atque servitutem civitatem banc occupare ardentissime affectabant, et opinione sua frustrati , vebementissime ingrati odio babuerunt me gratis. Sâ^ quoque nunc veneno , nunc gladio in perditionem meam conspi* rarunt, ita ut extra limen sine custodibus tute ferre pedem non possim. Atque imo ubi me ad regem Francorum contuli tam fidissima custodia tnunitum, non passi sunt cives bi qui rempublicam suam diligunt, mè suœ jurisdictionis limites transire. Et quanquam iu Domino confido , tamen ne tentare Deum videar, débitas cautiones non contemnendas judicavi, cum scriptum sit : Si va persecuti sunt in una civitate , fugite in aliam. Insuper nova hujus civitatis reformatio , quam Dominus operatus est , infirmas adhuc radices habet , et nisi quotidie roboretur et elimetur, facile anelantibus pessimis hominibus , detrimentum et eversionem in" curreret. Cum itaque judicio omnium prudentium et proborum virorum discessus meus maximae jacturae huic populo , et modicie istic utilitatis foret, credo Sanctitatem Vestram exigui temporis dilationem non moleste babituram , dum bic cœptum periiciatur opus, cujus gratia baec impedimenta ne proficiscar nutu divino accidisse et quidem certus sum : non enim est voluntas Dei ut ad prœsens hinc abeam. Spero autem brevi tempore adfuturum.... Quod si forte nunc de rébus futuris circa Italiae excidium et Ecclesiœ renovationem a me publiée publicatis Sanctitas Vestra certior fieri optât, ex libello quem modo imprimendum curavi eadem plane scire poterit. Et quam primum perfectum erit opus ,
Sanctitati Vestrae mittendum tradam , ex quo quicquid a me audire
possit plenissime accipiet, Nec enim alia quae in eo continentur
tnihi profari concessum, Sola enim quae praeœpta sunt exposui,
quœ autera in archa habenda sunt nulli mortalium aperiri fas est.
Illa autem edere scriptis procuravi , ut constet universo orbi , si
minus eadem successissent , me falsum fuisse proplietam. Si vero
juxta praBnunciata evenerint, gratiœ agantur Deo Salvatori nostro,
qui eam de salute nostra sollicitudinem habére ostendit ut nemi-
nem, si fie ri possit, perire velit in aeternum. Demum rogo Beati-
tudinem Yestram ut excusationes meas vivissimas et manifestas
admittat , ut sibi persuasum habeat me nihil magis optare quam
eidem parère et obsequi, et non me supra vires meas ulterius
gravet. Egomet mihi stimulus ero, cum primum sublatis justia
impedimentis , satisfacere potero ipsi Beatitudini Yestrœ.
Ex conventu S. Marci Florentiœ , ultima julii 1495.
5^ LES DI3^ PB LIBERTÉ ET DE BALIE ENJOIGNENT A MESSER RICCIARDO BECCm DE S*EM PLOYER AUPRÈS DU PAPE ALEXAN- DRE VI POUR FAIRE OBTENIR A SAVONAROLE LA PERMISSION PE PRÊCHER LE CARÊME DE 1496.
( Lettere ined.. Recueil du P. Marcliese , Dacament n'* 1. )
Domino Ricciàrdo Becchio , scriptori apostolico , oratori RomaB.
Venerabilis civis noster, etc. La buona cura e diligentia vostra , le quali dalli effecti chiaramente conosciamo , fanno che volentieri vi commettiamo quello che desideriamo celeremente et cum prudentia expedirsi. Et perô , conoscendo quanto a tutto questo popolo habbiano infino a qui giovato le continue predicationi et salutare doctrina di Hieronymo Savonarola , et quanto sieno da tutti desiderate; per questa sua intermissione vogUamo che voi, con la solita vostra diligentia e prudentia, e con la Santità del Nostro Signore, e con la Reverendissima Paternità del cardinale di Napoli , e con qualunque altro che vi paressi a proposito , vi adoperiate in modo, che juxta al poter vostro, a questo popolo sia corapiaciuto , che la paternità sua possi in questa propria quadra-
gesima con le sue predicationi satisfare et consolarlo. Non potresti far cosa che a tutti i vostri cittadini più fussi grata et accepta , et sarà sempre dalla prudentia di tutto questo popolo riconosciuta. Scriviamne alla Reverendissima Signoria del cardinale di Napoli eon la solita nostra fîducia , sperando quella , per sua humaniià , in questo etiam , corne sempre ha fatlo in lutte le altre cose , doverci compiacere; corne per la copia in quesla introclusa potete vedere : la quai nostro homine sommamente ringratierete délia opéra sua buona circa la reformatione di Santa Maria del Carmino , pregandola strectissimamente, che a questo nostro desiderio che habbiamo, per satisfactione di tutto questo popolo, non voglia mancare. E se vi paressi di scriverne o alla Sanfità del papa, o ad altri , ne darete celere adviso , ^crivendo etiam quanto fussi fino a quel giorno seguito. Et perché volentieri sempre prestiamo favore a tutti quelli che aspirano al ben fare, vogliamo raccomandiale a sua Reverendissima Signoria la causa, la'quale da' Vener. Padri D. Gabbriello , abbale di Poppi , et D. Innocentio, abbate di Sancto Pancratio, vi fia exposta; e nostro nomine la preghiate gli presti quello favore e subsidio , di che pur più nostre leltere V habbiamo richiesto.
Ex palatin nostro , die xxviii iannuarii MCCCCLXXXXV ( style florentin ; en réalité, 1496.)
LETTRE DE JÉr6ME SAVO?iAROLE A UN AVTRE FRÈRE DE SON ORDDE.
Il le prie d'intercéder pour lui auprès du cardinal protecleur de l'ordre, parce qu'il était en butte aux persécutions d'un grand nombre de méchants.
(Bibl. do Saint-Mare à Yenlae , ms )
Révérende in Christo Pater, salutem et pacem in Christo Jesu. Omnes qui pie vivere volunt in Christo Jesu persecutionem palientur. Si ego sportellas facerem, nuUus mihi molestus esset, nunc autera quia operor cibum qui non périt et studeo tota die
liberare egenum de manu iniqui omnes maledicunt mihi. Audivi enim quod abierunt Pharisaei etinierunt cousilium cum Herodianis, hoc est quidam religiosi cum quibusdam civibus florentinis qui nomen pacis audire non possunt , et inierunt consilium adversum me suggerentes pontifici multa falsa, et eum contra me provocantes , qui me et totum conventum nostrum falsis eorum suggestionibus commotus brève misit, quod fere in qualibet causa multa continet apertissima mendacia. Quae credo si ipsi pontifici nota essent, non dubito Sanctitatem Suam et brève ipsum annullaturam, et suggestores hujus modi punituram. Quia cum non solum publicum sit sed et notorium in urbe florentina me ea quae mihi imposuerunt nec dixisse nec fecisse , quod poterit dicere hic populus tenore brevis agnito , nisi quod Roma innocentes et justo^ persequitur? Et erit infamia magna bis prelatis et civitati romanse. Scrijpsimus enim Sanctitati Domini nostri litleras quarum copiam Vestrae Reverendae Paternitati mitto rogans eum ut cum Revdmo protectore loqui velit,'ut ipse protegat causam nostram apud pontificem ne injuste opprimantur innocentes. Religiosos illos nominare possem , simili ter et cives de quibus miror quomodo audeant hoc facere mihi , qui patriae eorum tôt et tanta bénéficia contuli , non autem ego , sed gratia Dei mecum , praesertim cum non igno* rare debeant , quod si velle eos et eorum domos periclitarer, cum sciam eos haec omnia facere in rempublicam suam. Sed ego volo eis reddere bonum prq malo , et secundum EvangeUum orare pro ipsis. Timeo tamen ne eis eveniat quod non sperant, et ne incidant in foveam quam fecerunt, quia aliquis rumor in populo de eis est. Haec scribo ut significetur eis quod nihil est occultum quod non reveletur. Quidam enim fuerunt présentes consilio eorum et enuntiaverunt hoc in civitate nostra ; qui tum dum complices illi tractarent non fuerunt ab eis visi. De Tua Patemitate etiam aliquid locuti sunt, de qua re mirati sumus valde, et nihilominushoc audito confisus de amicitia antiqua statui ad te haec scribere ut quae maie gesta sunt tuo opère revocentur. Mittam et responsionem meam, quae amplissima est, domino Philino, ut et ipse videat quam injuste contra nos processum sit. Rogo Paternitatem Tuam ut cum eo nostram defendas innocentiam. Quod si haec non pro-
derunt , paratus sum pro Domino Jesu omnia sustinere* Ego quippe expectabo tribunal ejus patienter. Scio enim et certus sum quod sine causa procedunt contra me. Quin imo de bono opère me lapidant. Sed eos non timeo, nec etiam gratia Dei timeo gladium eorum. Sufficit enim gratia Dei et conscientia tua bona apud Dominum. Veniet autem tempus cum Deus manifestabit abscondita tenebrarum, et tune laus erit unicuique a Deo. Et si ego solus essem, certe de hîs visis mihi insidiis riderem, nec aliquam defensionem facerem, quia, ut dicit Gellasius papa ; Cui justa inlata est pœnitentia deponat errorem , et vacua est, Sed si injusta est , tanto curare eam non débet quanto apud Deum et Ecclesiam neminem potest ligare iniqua sententia. Ita ergo a [sententia] se non *absolvi desideret qua se nullatenus percipit obligatum. Et Augustinus : Quid abest huie ignorantia si de libro viventium non eum deleat iniqua conscientia! Verum scio radicem harum insidiarum* procedere a perversis civibus qui tyrannidem sibi usurpare cupiebant, et cum quibusdam Italiae potentatibus quœ eos adjuvant : et omnes isti me interficere cupiunt, ut a civitate me removeant, putantes me eis impedimento esse , unde in quolibet angulo insidiantur, Quo fit ut sine armatis domum egredi mihi non liceat.... Reformatio civitatis adhuc nova est et reformatio congregationis nostrsB, et certus sum, et omnes confitentur, ita judicant prudentes et justi homines, quod recessus meus esset causa subversionis civitatis et nostrorum conventuum, non videntes qua conscientia possim hinc recedere.,..
Certe si Sanctitas Domini nostri hic esset et videret, non ino ad se vocasset. Cum ergo sit magis sequenda intentio legislatoris quam verba, cupio a te scire cum haec quae scribo verba sînt : quid putas agendum esse secundum Deum. Rogo ergo Revdam patemitatem tuam ut ostendas te non fuisse eorum consiliarium. Sed cum protectof e Revdmo innocentes défende , ne ex hoc multa scandala in civitate oriantur et sequantur, et per consequens multus sanguis effundatur. Ego quippe si non potero salvare aliter conscientiam meam , nisi obediam brevi illi , certe obediam , etsi totus mundus ruinam patiatur; nulle enim modo in hac re volo peccare , etiam venialiter. Sed in hac re consideravi quod bonum
est supersedere, ut dicunt doctores.... Gratia Domini nostri Jesu- Christi tecum,
Florehti» , die xv septembrîs MCCCCxcvî.
Tuus in Domino Frater Hibronymus de Fbruaau.
Au lieu de U96 il faut lire 4495 , comme nous l'avons fait voir plus haut (liv. IT , ch. 4), Savonarole parlant de la réforme de Florence et même de Saint-Marc comme de faits récents [reformatio civitaiis adhuc nova est et reformatio congrega" tionis nostrœ). H est d'ailleurs impossible que cette lettre ait été écrite en 1494. Une erreur n'a rien qui puisse surprendre, à la suite d'un texte aussi incorrect et aussi évidemment corrompu que celui qui précède.
l-tlAGMBIVT DU BOUZIÈMB SEtlMON SUh AllOS*
( Ven. 1519. Anivabene , fol. 43. )
Le douzième sermon sur Amos (28 février 1496) est au nombre de ceux qui furent prohibés par la Congrégation à Rome , sous le pape Paul IV. Un seul passage a sans doute été cause de cette mesure , car tout le reste du discours ne sort point des limites de ce que Savonarole se permet ordinairement; mais la crudité de ces quelques lignes est telle ^ que , pour les faire disparaître plus sûrement, on a arraché le sermon tout entier des exemplaires où il se trouvait. Nous en avoijg parcouru six : deux à la Riccardiana , trois à la Magliabechiana , et un que l'illustre et vénérable Mi Gino Capponi avait bien voulu mettre à notre disposition ; cinq de ces volumes ne contenaient pas le sermon que nous y cher* chions. Nous l'avons enfin trouvé dans le sixième (Magliab.) , et nous pensons qu'on ne lira pas sans intérêt la page étrange que tant de pieux lecteurs voulaient anéantir^ et qui est aujourd'hui d'une extrême rareté»
vaccœ pin gués quœ cftis in monte Samariœ! O vacehe grasse che siete ne' monti di Samaria, che vuol ella dire questa Scritiura? Tu mi risponderai e dirai queste profetie e le Scritture sacre sono finite in Cristo e non vanno più là , e furono verificate a tempi loro. lo il rispondo che non ci bisogneria più adunque el testamento vecchio a noi , e si espose pure dalli santi dottori al tempo delli eretici le Scritture , seconde quelli tempi d'allora per li eretici , e tamen fu dopo Cristo , va dimandane li dottori ad me adunque questa Scrittura e queste vacehe grasse voglion dire le me-
retrice lo ti dico che le vacehe grasse di Samaria sono le
meretrici d'italia e di Roma (io non dico délie donne da bene , io dico di chi è); eccene nessuna in Italia e in Roma? Mille sono poche a Roma , dieci mila sono poche , dodici mîla sono poche , quattordici mila sono poche a Roma, Udite adunque queste parole , vacehe di Samaria , udite neir orecchio : la vacca è uno animale insulso e grosso e proprio come uno pezzo di carne colh occhi. Donne, fate ch' elle vostre fanciuUe non siano vacehe, fate che le vadino coperte el petto ; non portino la coda come le vacehe , falele posare queste veliere , io non dico già che voi andiate col vélo torto e maie acconcio , ma assetate come donne da bene e oneste. Queste che sono come io v 'ho dette un pezzo di came con due occhi , non si vergognano di niente , puô essere che voi non vi vergogniate? Che voi non solamente siate concubine, ma concubine di preti e di frati , e questo fate ancora pubblicaroente. Puô essere che voi non vi vergogniate, o vacehe di Samaria? Perdonatemi , donne , io use el vocabolo del profeta , e non dico se non di chi è. Il toro che ha le vacehe è di questa natura che insino che non è castrato è sempre superbo e sta sempre dissepato un poco dalle vacehe , non si discosta perô molto , perché non vuol perderle d'occhio , e ha sempre f occhio aile vacehe , e guai se nessuno altro toro gli venisse. Ma che dirô io che e cynedi? E li garzoni sono diventati vacehe e sono come vacehe. Che diresti lu ancora se tori fussino vacehe in agendo e patiendo? Tu mi intendi bene , tu sai se eccene di questi , comincia pure a Roma , e va pertutto e dove tu vuoi. Io mi vergogno a dirtelo, e lu mi inlendi bene »
i LETTRE DE HESSEE EICCIARDO BECCOl AUX DIX DE LIBERTE ET DE BALIE.
Il leur rend compte d'une consultation de théologiens dominicains contre Savonarole, laquelle avait eu lieu à Rome en présence d'Alexandre VI.
( Veturt Imtdttt , eto. Recueil dn P. Marebese , Do«. n** 4. }
Magnifici Domini mei obser"" Commendat., etc.
Questa, solo per advisare V. S. circa el fatto di Fra leronimo. El papa hebbe , domenicfaa dopo pranzo , xiiii maestri in theologia , seconde ho inteso tutti delF ordine di San Domenicho, a quali prépose questa cosa di Fra leronimo , con moite altre parole , et demostratione di volerlo al tutto punire et gastigare, come heretico, scismaticho et inobediente alla Sedia Apostolica, et superstizioso : et non solo voleva punire lui , ma tutti quelli che per lui fussino. Uno maestro Nicholè, che sta in casa NapoH, cominciô in prima dal protestare : et parmi si portassi assai honestamente. Seguirono gli altri molto mordacemente et gagliardi contro a Fra leronimo , tutti in una opinione che si dovessi fare ogni provisiono contro di lui : excepte uno giovane , che molto altamente defeso la causa di Fra leronimo , et pigliô la parte sua; el quale fu pocho grato a nostro Signore. Et dixesi pel papa , o per un de' maestri che contendero, appunto Fra leronimo essere suto cagione di tutto el maie di Piero, per essergli inimico et perseguitarlo. Restorono, et conclusesi ciascheduno pensassi de' rimedi et provisioni fussi da fare contro a dette Fra leronimo : et cosl partirono. Havendo io più giorni inteso questa materia , et informato il cardinale di Perugia et Segobricence, el vescovo di Capaccio, et molti altri dovessino confortare nostro Signore a soprasedere et pensare beno questa cosa , monstrando ne potrebbe uscire qualche grande scandolo per moite évidente ragione; in modo che, parlandone Sua Beatitudino qol vescovo di Capaccio , et quello gli pareva da fare ,
confortô Sua Santità corne l'avevo persuaso^ in modo lo placé et dispose a volere soprasedere , et impose a detto Capaccio , el quale è più affeclionato alla ciptà et natione nostra che huomo che io cognoscha, dovessi dirmi, che io facessi intendere a V. S., che Sua Paternità dovessi modestamente parlare di Sua Beatitudine , de' reverendissimi cardinali et degli altri prelati , et non volessi excedere el modo degli altri eccellenti et optimi predicatori, et porre boccha a quelle cose non si appartenevano a lui , ne era suo ofiitio, et cosl non volessi impacciarsi di cose secolare et de' facti di stato. Cosl ne prego V. S., aile quali mi rimecto, ne dichino lo suo parère come pare a quelle, chè in verità non è pocho Sua Beatitudine Tabbia sopportato insino qui , essendo riferîto a Sua Beatitudine tante novelle da vostrï et di costi et di qui. Rachomandomi a Y. S.
£ vostro devotissimo servitore,
RiGCIARDO M BEGcaid.
Ex Urbe, y aprilia 1496, cutsim.
feREF d'aLEIANORË VI Aux FRÈRES DE LA TRES-SAIKTTE ASIJÏOWCIATS