‹ Jérome Savonarole d'après les documents originaux et avec des piéces justificatives en grande partie inéditesChapitre 124 sur 152 · LETTRE DE JÉRÔME SAVONÂROLE A UN AUTRE FRÈRE BB SON ORDRE · texte numérisé non relu

LETTRE DE JÉRÔME SAVONÂROLE A UN AUTRE FRÈRE BB SON ORDRE

Il le prie d'intercéder pour lui auprès du cardinal protecteur de Tordre, parce qu'il était en butte aux persécutions d'un grand nombre de méchants,

( Biblioihèque de Soinl-Marc à Venise, maouscrit.)

Révérende in Ghristo Pater, salutem et pacem in Cbristo lesn. Omnes qui pie vivere votunt in Cbristo Jesu persecutionem pa-

TEXTES ET DOCUMENTS. 393

lientur. Si ego sporlellas facerem, iiuUus mihi molestus esset, nunc autem quia operor cibum qui non périt et studeo tota die liberare ^enum de manu iniqui ohines maledicunt mihi. Audivi enîm quod abierunt Pharisœi et inierunt consilium ctun Hero* dianis, hoc est quidam religiosi cum quibusdam civibus floren- Unis qui nomen pacîs audire non possunt, el inierunt consilinm adversum me suggerentes pontificl multa falsa^ .et eum contra me provocantes, qui me et totum conventum nostrum falsis eorum suggestionibus commotus brève misit, quod fere in qualibet cansa multa continet aportissima mendacia. Quœ credo si ipsi pontifici nota essent , non dubito Sanctitatem Soam et brève ipsum annullaturam, et suggeslores hujusmodi punituram. Quia cum non soium publicum sit sed et notorium in urbe florentina me ea qo» mihi imposuemnt nec dixiase nec fecisse, quod . poterit dicere hic populus tenore brevia agnito, niai quod Roma innocentes et justes persequitur? Et erit infamia magna his prelatis et civitati romanœ. Scripsimus anim Sanctitati Domini nostri litteraa quanim copiam Veatrœ Reverenda Patemitali mitto rogana eum ut cum Revdmo protectore loqui velit, ut ipse protegat causam nostram apud pontificem oe injuste opprimantur innocentes. Religiosoa iiios nominare possem, simiiiter et civea de quibus miror quomodo «audeant hoc facere mihi , qui patfisB eorum lot et tanta bénéficia contuH , non autem ego , sed gralia Dei mecum, praBsenim cum non ignorare debeant, quod ai vello eos et eorum domos pericli tarer cum aciam eoa bœc omnia facere in rempublicam Buam. Sed ego voto eia reddere bonum pro malo, et secundum Evangelium orare pro ipata. Timeo tamen ne eis eveniat quod non sperant, et ne incidant in foveam quam fecerunt, quia aliquis rumor in populo de eia est* Hac scribo ut significetur eis quod nihii est occultum quod non reveletur. Quidam enim fuenint présentes consilio eorum et enuntiaverunt hoc in civitate nostra; qui tum dum complices illi traclarent non fuerunt ab eis visi. De Tua Paternitataetiam aliquid locuti sunt, de qua re mirati sumus valde, et nihilominus lioc aiudito -confisus de amicitia antiqua statui ad to haec scribere ut qUiB maie gesta sunt luo opère revocentur. Mittam et rcs-

ponsionem meani) quae amplissima est, domino Philino, ut et ipse.videat quam injuste contra nos processum sit. Rogo Patérnitateiû Tuam ut cuâi tac ttostrain defendas ionocentiam. Quod A hsBC non prodenint, paratus sum pro Domino Jesu omnia susti* nere. Ego quippe expectabo tribunal ejus patienter. Scio enim et certus Bttm. quod aine cauaa procedunt contra me, Quiu in» de bono opère me lapidant» Sed eoa non timeo^ nec etiam gratta Dei timeo gladium eonim. SuflScit enim gratta Dei et conscientia tua bona apud Dominum. Veniet autem tempua cum Deus manifestabit abscondita tenebrarum» et tune laua eril uaîcmque a Deo. Et ai ego soloa eseem, certe de Ida Yiâia mihl inaidiia riderem,inec aliquam defensionem facerem, quia, ut dicit Gellaaius papa : Cui justa iniata est pœnitentia deponat errorem , et ▼acua est. Sed ai injuata eet » tanto curare eam non débet quanCo apud Deum et Bccleaiam neminem poteat ligare iaiqua aetotentia» . Ita ergo a [sententia] se non absolvi desideret qua se nullatenus percipit obligatum. Ët Auguatinus : Quid abest huic ignorantiasi de UhrovwmUinm non mm détail ttii^ wm$eimiial Verom scio rudicem harum inaldiarum procédera a perversia dVibua <{ui tyrannidem sibi usurpare cupiebant , et cum quibusdam Itali» potentatibue quae eos adjuvant; et omnes iati me interficere cupîunl, ut a civitate me remoreant, putantéa meeia impedi^ mento ease, unde in quolibet angulo inaîdiantur. Qw fil ut aine armatis domum egredi mihi non liceat.... Reformatio civitatia adhuc nova eat et reformatio congr^ationia noslrae, et certua aum/et omnea confitentur» ita judicaiit prudentes etjuati bomi-» nés, quod recessus meus esset causa subversionis civitatis et nostrorum conventuum, non vidantes qua conscientia possim hitic recedere.***

Gerte ai Sauctitas Domini nostri hic esael el vi^srel -, non me ad se vocasset. Cum ergo sit magis sequenda intentio legislatoris quam verba, cupio a te scire cum haec quse scribo verba sint : quid putaangendnm esse secundum Deum. Rogo ergo Re^dam patemîtatem tuam ut ostendaa te non fuisse eorum consiliarîum. Sed cum protectoreRevdmo iiinocenles défende, ne ex hocmulta scandaia in civitate oriantur et sequantur, et per consequena mal-

TEXTES BT DOCUMENTS. • 395

lut sangnis efltochlur. Bgo quippe si bob poteio nhrare aUler eoBseieBliam meatn , nisi obediam brevi illi, cerle obediam, etsi totus mundus ruinam patiatur; nuUoenim modo in bac re voio pecciure « eliam veaiaiiler. Sod îb bac fe ooBsideravi qvod bodani Mi mpemdere, ul dicoBt doetora.... Gratia Déniai aoatii lam- Christi tecum.

PiQWBliB, 4Ée XT MfKBiMi Mcoacauifi,

TUtti in DoBûno Frater Hiaaoïgniua bb F£aaAaiA«

Au lieu de 14^96 il faut lire U95, comme nous l'avons fait vw pluabaHi (Uy. li , 4k) , SayotBWola parlaal da ta réforme de Fioreace et même de SaiBt^Harc comme de fàita réoeata

{reformatio civitatis adhuc nova est et refonnatio congregationis mstr^). Il est d'ailleurs impossible que cette lellre ait été écrite im ik^kk» Uoe erreur a'a rie& qui puiaae surpreadie, à la auite d'uB tei;t^ 9UBBi iacorreet et auaai évidemmeBt corrompu que celui qui précède^

nuemv aeenaMB «mon ami ahob» ^

(Venise i5i9..ArhTabeiie, foL U.)

Le douzième aenaoB aur Amoa (â8 févner 1496) est au aombre de ceux qui ftireat prob^és par la GoagrégatioB à Borne,

sous le pape Paul FV. Un seul passage a sans doute été cause de cette mesure, car tout le reste du discours ne sort point des limitea de oe que Satouarole aè permet ordinairemMit; mais la crudité de ces quelques lignes est telle, que, pour les faire disparaîlre plus sûrement, on a arraché le sermon tout entier des exemplaires où il se trouvait. Nous eu avons parcouru six : deax à la RiccardiaBa, trois à la MagltabechiaBa, et ub que rillustre et vénérable M. Gino Capponi avait bien voulu mettre à notre disposition j cinq de ces volumes ne contenaient pas le sermoB que nous y cherchioaa. Noua i'avoaa eufia treuvé

dans le sixième (Magliab.) , et nous pensons qa'on ne lira pas sans intérêt la page étrange que tant de pieux lecteurs voulaient

anéantir, et qui est aujourd'hui d'une extrôme rareté.

ù vaoc»pingu£8 qua; estis in monte Samariœ ! 0 vaccbc grasse che siele ne' monti di SamariSf che vuol elia dire quèsta Scrittura ? Tu mi risponderai e dirai queste profelie e le Scritture sacre sono finile in Grislo e non vanno più là, e furono veriflcate a tempi loro« lo ti rispondo che non ci bisogneria più adunque el teslamento Tecchio a noi , 6 si esposo pure dalli sailli dottori al tempo delli eretici le Sciitture, seconde quellf tempi d'allora per li eretici, e tamen fa dopo Grislo, va dimandane ii dottori ad me adunque questa Scrittura e queste vacche grasse voglion dire lemeretrice.... lo ti dico che le vacche grasse di Samaria sono le meretrici d'Italia e di Roma (io non dico delle donne da 'bene, io dico di chi è); eccene nessuna in Ualia e in Roma? Mille sono poche a Roma, dieci mila sono pocbe, dodici miia sono poche, quattordici mila sono poche a Roma. Udite adunque questé parole, o vacche di Samaria, udite nell* orecchio : la vacca è uno animale insulso e grosso e proprio como uno pezzo di carne coUi occhi. Donne, fate ch'elle voslre fanciuUe non siano vacche, fate che le vadino coperle el petto; non portino la coda come le vacche, fatele posare queste veliere, io non dico già che voi andiate col velo lorto e malc acconcio, ma assetate come donne da bene e oneste. Queste che sono come io v'ho dette un pezzo di came con due occhi, non- si vergognano di niente, puo essere che voi non vi vergogniale? Cho voi non solamente siate concubine, ma concubine di preti e di frali, e questo fate ancora pubblicamente. Puo essere che voi non vi vergogniate, o vacche di Samaria? l^erdonatemi, donne, io use el vocabolo del profeta, e non dico se non di chi è. Il toro che ha le vacche è di questa natura che insino che non è castralo è sempre superbo e sta sempre dissepato un poco dalle vacche, non si discosta per6 molto , perché non vuol perderle d'oochio, e ha sempre Tocchio aile vacche, e guai se nessuno altro toro gli veoisse. Ma che dtrù io che e cynedi ? £ li garzoni sono diventati vacche e sono come vacche. Che diresti tu ancora se lori fossino

TEXTES ET DOCUMENTS. 397

vacche in agendo e patiendo? Tu mi inlendi bene, tu sai se eoeene di questi , comincia pure a Roma, e va pertutto e dove tu vuoi. lo mi vergogno a dirtelo, e lu mi iuleudi beoe »

vn.

LBTTBB DE 1IB8SBR RIGCIABBO BBGCBI AUX NX OB UBBRTË BT DB BALIE.

Il leur rend compte d'une consulation de théologiens dominicains contre Savonarole, laquelle avait eu lieu à Rome en préfience d'Alexandre YI.

(LêlUri inédite f etc. Recueil da P. Marchese, Docmnent qo k,)

Hagnifici Dominimei obser"^ Commendat., etc. Questa, solo per advisare V. S. circa el fatto di Fra leronimo.

El papa hebbe, domenicha dopo pranzo, xiiii maestri in theologia, secondo ho inteso tutti deir ordine di San Domenicho» a quali prépose qnesta cosa di Fra leronimo, con moite altre parole, et demostratione di volerlo al tutto punire et gastigare, come heretico, scismaticho et inobediente alla Sedia Apostolica, et supersUzioso : et non solo voleva punire lui, ma tutti quelli che per lui fossino. TJno maestro Nicholô, ohestain casa Napoli, cominci6 in prima dal protestare ; et parmi si portassi assai honestainente. Seguirono gli altrimolto mordacementeet gagliardicontroa Fra leronimo, tutti in una opinione che si dovessi fkre ogni provisione Gontro di lui excepte une giovane, che molto altamente defese la causa di Fra leronimo, et piglio la parte sua; elquale fu pocho grato a nostro Signore. £t dixesi pel papa, o per un de' maestri cliecontendero, appunto Fra leronimo essere suto cagione di tutto el maledi Piero, per essergli inimicoet perseguitarlo. Restorono, et conclusesi ciascheduno pensassi de' rimedi et provisioni fussi da fare contre a dette Fra leronimo : et cosi partirono. Havendo io più giomi inteso questa materia, et informato il cardinale di Perugia et Segobricence, el vescovo di Capaccio, et raoiti alLri dovessino confortare nostro Signore a soprasedere et pensare beoe questa cosa, mostrando ne potrebbe uscire qualche grande scan-

Digjtized by

dolo per moite évidente ragione; in modo die, parlandone Sua

Beatitudine col vescovo di Capaccio, et quelle gliparoTn da fare, coDfortù Sua Santità corne ravevo persuaso, in modo lo placo et dispose a volere soprasedere, et impose a dette Capaccio, el quale èpiùafféctionatoalla ciptà et natione nostra che huomo che io cognoscha, dovessi dirmi, che io facessi intendere a V. S., che Sua Paternità dovessi modestamente parlare di Sua Beatitudine, de' reverendissimi cardinali et degli altri prelatî, et non yolessi ezcedere el modo degli altri eccellenti et optimi predîoalori, et porre boccha a quelle cose non si appartenevano a lui, nè era suc ofiiuo, etcosl non volessi impacciarsi di cose secolare et de' facti di stato. Gosï ne prego Y. S., aile quali mi rimecto, ne dichino lo Buo parère come pare a quelle, che in verità non è pocho Sna Beatitudine i'abbia sopportato insino qui, essendo riferito a Sua Beatitudine tante noToUe da vostri et di costi et di qui, Kachomandomi a V. S. .

B YOBtro devotiisiino servitore,

RICCI4ADO OB BKCCHfS.

Sx Urke^ xv apiiUa lise, canfiiiié

vm.

BR£F D'ÀLfiZAKfiRE VI AtlX FBÈRES D£. LA laÈS-SAIliTE ANNOMCUTS

DE FLOBENCS.

U leur apprend queSavonaroleest excommimié, et il les charge de puMier cette sentence &k chure, le prochain jour de féte.

(Bibliodièqae de Saint*llarc à Yenlse, maaiucrft.)

Dilecti filii, salutem et apostolioam benedictionem. Comsep^

numéro a quamplurimis et fide dignîs et doctis vîris tam ecclesiasticis quam saccularibus intellexerimus quemdam Fratrem Uieronymum Savonarolam Ferrariensem ordinis Prœdioatoram et S. Biarci de Florentia ad praesens yicarium seminasse quoddam

perniciosum dogme in civitate FlorenliiJDinscandalum et jacturam ac perniciem simplicium animarum Chrlsti sanguine redempia-

TEXTES ET DOCUMENTS

rom ; quod certe non sine animi nostri displicentia audivimas. Sed quia sperabamus ipsum brevi, cognito suo errore, a periculosa via seretrahere, et veracordis simplicitate ad Ghristum sanctamque Boclesiam humili et débita com reverentia redire, litteris nostris in forma brevis dicto Fratri llieronymo in virtule sanclœ obediealiaB jussimus ut ad nos vcniret et seexcusaret de quibusdam erroribuB contra eum adduclia,acetiaoi quœdam obeervaret, quflB sibi prsecîpîebamns, ut omnino a praedicando ceesaret, quibus minime parère voluit. Nos vero bonis respeclibus moti mitlus secum agentes quam forsitan res postularet, toUeravimus quasdam excosationes per eum adductas, ac inaaper sustinoimos inobe^ dienliam suam in perseverando suis predicalionibns contra preedictam prohibitionem nostrami expectantes eum noslra clemenlia ad recUe obedianti» viamfionvertere. Quod cum, eo in sua du* ritie persisténtef secus eveniret, aliis nostris litteris in forma brevis sub data septima novembris pontificatns nostri anno quinto illi jussimus in virtule sanctse obedientias et sub pœnaexcommunicationis latœ sententise ipso iacto incnrrenda ut obediret in uniendo oonventum S. Harei de Flonmtia, cuidan novœ congregationi Romana3 etThusciaî provinciaî proximenuncupatai nuper per nos croate et inslitulo) ; quod minime eâeçit, nec parère vvrfuit aliquo modo litteris nostris, negUgendo censuram ecclesiasticami in quam ipso facto ineidit, et eontînuopertinaciter ac damnabiliter insordescit. Quapropter nos volontés saluti animarum iatic remédia opportuna presbere, quibus tenemur pro debito pastoralis oficii nobis injuncti, ne eamm sanguis de manibus nostris in dieulUgl jodidi requirator nobis et eujnslibetTestri; in yrr^ tute sanctip obedienliie et sub pœna excommunication is latee sententioe prœcipimus et mandamus quatenus in vestris eccletm ûisibïïB tettni, dum popoK multitudo aderit, declaretts et prsenuntietis dictum Frâtrem Hieronymum eicommunicatum et pro excommunicato baberi et censeri ab omnibus eo quod nos^ tris apostolids monitis ac mandaUs non parueriti ac etiam sub sUnilietcommunicationis pœna moueatis omnes et singuloutrîusque sexus tam clericos quam saeculares, tam praesbiteros quam religioftos ciyuscumque ordinis» etquoscumquein dignitate eccie-

Oigitized by

ftiastica constiiuti, ut diclum Fratrem Uieronymum excommuiiicatum et de heresi suq[>ectam penitns évitent; nec secnm converaentur aut loquantur, nec in predicatîonis quibus eum inter» diximus, aut quibuscumque aliis modis ipsum audiant, nec sibi auxiiium seu favorem directe aut indirecte prœstent quomodocumque et quaiitercamque nec accédant ad loca aut monasteria nbi ipseroet mîdere contigerit. Mandantes vobis et cujnslibet vestrum, ut dileclo filio Joannis Yictorio de Camerino sacrae theologiae profesaoïi fanuliari et commisaario noatro his quœ aibi contra prsBdictum Fratrem Hieronymum commiBimua et mandavimus in omnibus assistalis et pareatis, prout ab eo fuerilis requisiti.

B. FLoaimrs.

D&tum Roma apod S. Petrum tab 'anolo Piicaioris die xn

IXrm DB 8ÀV0NAB0LB À ALBLàXCBBM YU

11 adresse au pontife des compliments de condoléance, au aiyet de la mort de Jean Borgia, duc de Candie» son fils.

( Bibli<»tlièqiie de SainMIarc à VeniM» mmiserit )

BeatisBimePater^ post pednm oscula beatorum. Rdesinnumois fulta miraculis et prœclarissimorum divinis operibus, pra^cooiis, rationibusque et doctriniset sanguine inûnitorummartyrum per^ petuo roborata, sola et unica est cordis humani Tara tranquilUtas et consolatio. Dum enim sensum rationemque transcendit, et di* Vinae potentiso ac bonitati inniUtur, ad iavisibilia animom tranaferenSi facit ut non in hoc mundo simus, nobisque animi magnitudin«n impartitur. Qua non solom patienter adversa onmia tollerainus, sed etiam in tribulationibus gloriamur, scriptum quippe est: Non contristabit justum quidquid ei accident; justus autem est qui in fide vivit» Domino atteatante, qui ait : /ladis meus in fide ma vivet, Beatus ergo qui ad banc fidei gratiam 'vo*

TEXTES ET DOCUMENTS

cator a Domino, sine qua nemo pacem habere potest, dicente Igaia: Non ni pax AnpîM, dieit Dominus Deus meus. Respondeat itaque Sanetitas Tua, Beattsaime Pater, quam repente tristitia vertatur in gaudium: dulcis est enim Dominus, qui nostra peocata sua i>onitate in immensum transcendit. Omnis alia consolatio et levia et fallax eat, quia iempui brève esf , et ad perpeimm transmigramus, Fides scia IsDtitiam affert de terra longinqua. Quod audivi et oculis meis vidi ac contrectavi hœc loquor, pro quo persecutione libenter patior ut Christum lucrifodam et pœnaa perpétuas evadam, sdena quia horrendum est incidere in manu Dei viventis. Adjuvet ergo Beatitudo Tua opusfidei pro quo jugiter laboro usque ad yinculai nec impiis aures prœbeat, et dabit ei Dominum oleum gaudiipro spiritu mœroria. Quœenim prœdixi vera sunt. Quia autem reeiatit Deo et pacem habuit? Hœc, Beatissime Pater, tibi (sapienti pauca), duce charitato, humiliter scribo, cupiens Tuam Beatitudinem vere et non fallaciter in Do* mine ooniolarii quia cum exarserit in breviira ejus, beatiomnea qui confidunt in eo. Deus autem totius oonsolationis, qui eduxit de mortuis pastorem magnum ovium in sanguine testamenti aeterni Dominum nostrum Jeaum Gbristum, consoletur te in omni tribulatione tua. Yale.

Florenii», vu kal. jul. mcgccxcvu.

Page 1