‹ Jérome SavonaroleChapitre 175 sur 215 · LETTRE DE MESSER DOMENICO BONSI AUX DIX DE BALIE · texte numérisé non relu

LETTRE DE MESSER DOMENICO BONSI AUX DIX DE BALIE

Il annonce aux premiers magistrats de la République l'intention OÙ est Alexandre VI de jeter l'interdit sur la ville de Florence, si elle ne défend pas àSavonarole de prêcher.

(Lettere inédite e docum., Recueil du P. Marchcse, Doc. n° 20.)

Dominis Deccm, die 7 martii 1497 (vieux style; lisez 1498).

Harannoavuto Vostre Signorie le mie de' 27 del passa to, primo, due e sei del présente; et a quanto accade facto risposta. Di poi hiersera al tardi hebbi due di Vostre ^Signorie de' 6) 3, con una

lettera de nostri excelsi Signori al papa, et con una copia d'epsa. Stamane, per exeguire quantomi commectonole Signorie Vostre, Ser Alexandro et io, ci transferimo a palazo, et havendo trovato per via il cardinale diPerugia, et conferitali cosi a parole il contenuto délia risposta a' brevi délia Santità del papa, dicendo prima la sua Reverendissima Signoria parergli che mal si possa per questo satisfare a quello ricerca nostro Signore, ci conforté fussimo col papa et li dessimo la lettera et li exponessimo la nostra commissione. Cosi facemo ; et essendo intromessi nella chamera del pappagallo, dove era Sua Santità, con la quale era il veschovo di Parma, oratore di Milano; dopo pochospatio di tempo, nel quale decto oratore communicho certe lettere alla Sua Beatitudine, quella ci chiamô, et alla presentia dello oratore predecto ci domandô, che risposta havevamo al brève suo. Rispondemoli secondo lacommissionevostra, et presentamoli la lettera de' nostri excelsi Signori. La quale fe leggere da decto oratore; et di poici dixe, maravigliarsi assai di taie risposta insino a dire che li pareva una trista lettera, e che per essanon poteva comprehendere nostro buono animo in verso Sua Santità; subiungendo, che non si poteva dire lui essere maie informato, quanto a quello che contro alla Santità Sua et la Sede Apostolica haveva predicato Fra Girolamo ne' di precedenti, conciossiacosa che di questo ne apparivono scripti in forma et mandati di costi, ne' quali haveva lecto, corne Fra Girolamo spregiava la censura contro a di lui dalla Apostolica Sede promulghata, chiamandolo ferro rocto; et che piutosto voieva andare allô inferno, che chiedere l'absolutione ; et cheli rimproverava la morte del fîgliuolo. Et che di questo non si poteva dire la Sua Santità esserne maie informata ; et a questo diceva ne per la lettera de' vostri excelsi Signori, ne per quello si narrava per parte vostra, justificarsio potersi justificare Fra Girolamo havere bene decto et predicato, et voi cosi tollerarlo, et in effecto conchiuse , per questa lettera de' Signori non vedersi costl essersi facto segnio alcuno di stimare Sua Santità et parte alcuna di quello che pe' brevi vi haveva ricercho ; ponderando ancora per la lettera predecta non si poter dire che e Signori havessino facto cosa alcuna di quello che la Sua Santità aspectava

che volentieri et presto havessino exeguito ; et maxime del fare ritardare le prediche, mentre perseverava la excommunica. Et benchè nel principio délia lettera délia Signoria si dichaFra Girolamo, corne s' ebbe notitia del brève, si parti di Santa Liperata et ritornossia S. Marcho ; nondimeno non apparisce che tal par • tita fusse percomandamentoo volontàde'Signori. Insuper agiunse, che pero non appariva che lui in San Marcho non predicasse, et la Signoria pure doveva sapere (corne dice il brève), che la volontà di Nostro Signore expressa in decti brevi era, che in nessuno modo predicassi ; et che ancora non appariva per decte lettere che cos\ più tempo avessi a perseverare di non venire a S. Liperata : immo per decte lettere appariva expressamente la Signoria non essere disposta a provedere et operare secondo il tenore de' brevi. Il che dixi non havrebbe mai creduto, et nondimeno benchè li paressiragionevolmenteal présente poterporre lo interdetto contro alla città, con danno gravissimo del publico et d'ogni privato; tamen voleva di nuovo significarvi, che se altrimenti voi non provedessi, overo che Fra Girolamo havessi predicato poi si parti di S. Liperata, a ogni modo verrebbe alla intera positione dello interdecto; usando intorno acciô parole gravi e severe mostrandoci (corne ancora tocchiamo conmano), per relatione di molti amici, che cosi seguirà senza riguardo alcuno. Noi ci ingegniammo quanto potemo mitighare la Sua Beatitudine, pregandola volessi andare in questa cosa adagio, dicendoli délie qualité et conditioni buone di Fra Girolamo: et intorno acciohavemo tempo et commodità assai. In che si fece moite repliche; et lui finalmente subiunse, che del predicare buona doctrina non lo damnava; ma bene biasimava che essendo scomunicato et non volendo domandare absolutione, cosi in évidente dispregio suo et délia Sede Apostolica etinmalo exemplo d'altri, lui fusse lasciato predicare contro ancora la expressa volontà di Sua Santità. Et facevasi belle d'ogni ragione si alleghassi a mostrare non valere la excommunica. Pero hora non veggiamo essersi potuto optenere se non una brève dilatione al procedere contro alla città allô interdecto; ma non dubitiamo quello dovere seguire, quando non si seghua, secondo che di sopra ho riferito. Et il veschovo di

Parma,il qualedoponoi rimase col papa alquanto tempo, cosi ci riferï con giuramento, dicendo vedere venire un gravissimo maie contro al publico et al privato, et che netremava di paura per le parole che dopo la partita nostra si aspramente haveva usato il papa; etchelo conosceva di naturada riuscireunavolta a simili effecti. Et pero exortava, chee' si facesse qualche segniodi resistere al predicare qualche tempo, o in qualche modo humiliarsi Fra Girolamo a chiedere Y habsolutione ; la quale quando seguisse, non dinegherebbe mai a Fra Girolamo poi il predicare. Intendino hora le Signorie Vostre dove si riduce questa cosa ; nella quale havete a tenere per fermo, che tucti e cardinali et ogni altro prelato di questa corte, nonpolrebbono essere più contrarj alla causa nostra. Et in fra le altre cose, Monsignore di Parma ci dixe, in su questa cosa, contro a di voi essersi levato Piero de'Medici, offerendoalpapa partiti; et similmentelooratorevinitiano per questo mezo in quanta disgratia vuole, vi cercha meclere col pontefice : oltre a che etiam tucti li altri inimici nostri pigliono di quioccasione di nuocere aile cose nostre.

Non voglio obmectere, che havendo facto il papa di nuovo rileggiere la lettera de' nostri excelsi Signori, Sua Santità et due suoi scretarj si accordarono che la dectatura fusse tucta di Fra Girolamo et suostile: di cheancorapiùmostraronomaravigliarsi, benchè noi dicessimo nol credere in alcuno modo.

Sommi suti grati li advisi, et li usero al tempo et dove bisognerà. Di quello mi persi in casa per essere ancora délia percossa malato, non se' potuto ritrarre più oltre. Intendo ha favore; et perché io ne parli, da parole in fuori non ne ho altro. Et crediatemi, Magnifici Signori miei, chel al continuo qui siamo di manchare di reputatione et gratia, non concordandovi altrimenti con la mente del pontefice, et noi non ci stiamo senza grandissimo pericolo, per molti adversarii ci sono et di mala ragione: et quando quelle fussino in sul facto, conoscerebbono essere molto maggiore non scrivo.

LETTRE D'ALEXANDRE VI AUX FLORENTINS TOL'R SE PLAINDRE DE CE QU'ILS N'ONT PAS ENVOYÉ SAVONAROLE A ROME.

(Bibliothèque de Saint-Marc à Venise, manuscrit.)

Nunquam putavimus co deveniendum esse ut in rébus Ilieronymi Savonarolae adeo insurgeretis ut in disputatione super exsecutionem praceptorum nostrorum, quasi litem contestando veniretis. Vestrum enim est quac sunt Cîcsaris Ca3sari, qua? sunt Dei Deo reddere, gubernare vestram rempublicam, temporalem statum diligere. Rerum vero ecclesiasticarum curam nobis, quibus sinceram fidei obedientiam promisistis dimittere, nostris prœceptis obtemperere, et qualiacumque a nobis in rébus ecciesiasticis praciperentur, omni responsione et excusatione rejecta, effectui mancipare. Ita exigit vestra erga nos et hanc Sanctam Sedem consueta debitaque devotio. Ita nos jusserunt antecessorum vestigia , ita postulant qure a nobis hoc tempore consequi desideratis. Jussimus ut aut Fratrem Ilieronymum ad nos dirigerais, aut eum ita induceretis ut hominum commertio careret. Exspectantes ex his alterum habemus vestras litleras fucatis quibusdam , Hieronymo, ut credimus, auctore , rationibus coloratas, quibus opéra multa et sancta et devotionem in eum populi florentini, et periculum in eo cohercendo commemoratis. Nolumus in judicium intrare eum servo nostro, neque rationibus responderc. Vilosceret enim auctoritas nostra, et epistolarum et brevium multiplicatione in infinitum procederetur. Hoc tam pro gravi tate hujus Sanctam Sedia dixerimus , quam pro peremptorio haberi a nobis volumus. Statuimus enim ulterius nil amplius in ista rescribere. De bono opère non lapidamus Ilieronymum. Si in populo florentino multa bona operalus est, hvtamur, et optamus ut Deo bene juvante sua semina fructus habeant perpetuos bonorum hominum in co credentium et eum imitantium devotionem in Domino commendamus. Neque eos scandalizare, ut vos timetis, ullatenus intendimus. Nostra omnis in hoc versatur in-

tentio, ut Hieronymi Savonarolae petulantiam, superbiam, inobedientiam omni severitate ita compescamus, ut ad cor reversus et ad pedes nostros humiliatus, veniam postulet. Quam cum petierit, scimus enim quod petet, et vobis impellentibus et clementer elargiemur et cor contritum et humiliatum non despiciemus. De bonis operibus eum commendabimus. Quaecumque a nobis, post errorum suorum veram emendationem, petierit auxilia, ut opéra quse vobiscum cœpit ad perseverantiam et incrementum firmentur et radicentur facillime concedemus, et cuncta quae a nobis ad vestram aedificationem spiritualem et in consolationem devoti sui populi florentini petierit, utique se impetrasse laetabitur. Non sit qui nos interroget quomodo et qualiter, quave ratione excommunicatis et nobis inobedientissimus habendus sit. Requirunt enim ista judiciariam telam, ut litterse nostrae quas saepius in forma brevis in hac causa ultro decrevimus discutiantur. Quapropter absente, et per litteras ex integro fieri nequeunt. Hoc pro constantia habetote in verbo nostro sine ulla excitatione. Hieronymum nostra auctoritate excomunicatùm esse et denunciatum ex eo praesertim capite quod litteris nostris praBcepimus ut se et conventum S. Marci ubi moram trahit, uniret congregationi duodecim conventuum ordinis Praedicatorum quos invicem univimus et ad observantiam reduximus : nam praecipimus sub pœna excomunicationis latae sententiae. Intimatum est ei brève per dilectum filium Malbeum Rausinum , fratrem ordinis Praedicatorum , qui nobis et intimasse et cum Hieronymo hospitatum fuisse retulit. Non paruit Hieronymus , imo libellum scripsit in vituperium ejus unionis, ac si auctoritas Sedis Apostolicae nulla in eo intervenisset. Obmittimus quod sub simili pœna ei praecepimus ut ad nos veniret , et aliis item litteris praecepimus ne praedicaret, ubique censura de more apponi jussimus. Verum fretus ipse aura et favore populi florentini omnium credulissimi, neque unioni consensit, neque ad nos venire curavit, neque a praedicatione abstinuit. Per quam iteratam inobedenfiam in excomunicationis sententiam se saepius scienter implicavit, et celebrando irregularitatem incurrit, nostram et hujus Sanctae Sedis auctoritatem verbo, opère et exemplo inaudita arrogantia

manifeste contemnens ut per priores nostras litteras intelligere potuistis. Quinimo insanire non desinens errores suos ad profundum malorum ducens, his diebus etiam in ecclesia cathedrali florentina srcpius praedicare ausus est , ac si non solum excomunicatum non esset, sed adeo tanquam angélus missus esset, nihil in sermonibus suisobmittens qua; ad vilipendium censurarum nostrarum excogitare potuerit. Quod prœdicaverit sciens se excomunicatum et publiée nuntiatum neque vos negatis, neque orator apud nos vester diffitetur. Hoc non sufficit ut hominis incorrigibilitatem et levitatem vestra populari aura nutritam omnes plane cognoscant, mirentur et damnent. Magis et ad nauseam vel potius ad risum non inducunt qure ab impressoribus vestris emanarunt : ubi sermones aut verius subsanationes ejus de verbo ad verbum transcriptae sunt : in quibus stupentibus nobis et pluribus ex fratribus nostris sanctœ Ecclesia3 cardinalibus hominis levitatem compatientibus, Deum nostrum omnipotentem Hieronymus rogat se ad infernum post mortem perpetuo tradi, si a nobis unquam solutionem petat ab his censuris quibus eum subjecimus, imo ipse nos suis deliramenlis subjecit. Et impressoribus semi plene credidimus, sed vidimus litteras proborumvirorum, qui sermonibus suis interfuerant, et nostris domesticis ita eum palam dixisse consciïbunt, addentes eum dixisse non ligari in cœlis qua) nos contra ipsum decernimus in terris. Inviti et eum displicentia hœc credimus parati certe more Salvatoris nostri omnia audire et tollerare quao personam nostram concernunt ; sed qu,T honorem et potestatem hujus Sanctae Sedis, cui divina Providentia pnvsidemus tam acriter ulcérant, nunquam tollerabimus. De llieronymo qui sensu alieno ducitur vehementer miramur, de vobis autem qui ejus reipublicie gubernacula tenetis.... nondum miramur et obstupescimus , imo juste conquerimur et ex vestra nimia tollerantia, ne dicamus favore illi praestito, ita turbamur ut quieluri non simus donec honorem Sanctie hujus Sedis tôt modis a tenui isto vermiculo caloro vestro ulceratum opportune consuluerimus. Curare \<>s omnino volumus quod in superioribus litteris vobis iujunximus, effectuai Bortiamur. penitus déponentes veetram illara opinio-

nem omni veritate carentem, qua existimare videmini rem hanc ad aliorum subgestionem nos persequi. Neque enim nostri aut Hieronymi semulatores, neque mens ulla erga vos sinistra nos movet, sed solum zelus honoris nostri , quem in ea re eo magnificamus quod propterhominemgregis nostri ecclesiastici obedientiam suis majoribus professam ita provocamur ac si a maximo quopiam potente mandato nostro aperta rebellione repellerent. Sermonibus Hieronymi populum vestrum non privavimus, ipse suis obstinationibus se privatum reddidit vestra audientia satis, quotiens a vobis publico edicto vetari obtinuerit, ne quis prseter eum evangelizaret populo vestro verbum Dei, volens unicus pro Apollineo quodam Florentinorum oraculo haberi satis. Quot célèbres Evangelii prsecones ab urbe vestra expuleritis ut solum Hieronymum adoraretis, nec haberetur qui cseco populo suas fatuitates declararet satis in quolibet conventu florentino ? Verbum Dei nunc declamari juvate alios predicatores. Permittite ut quilibet efferat in horreo Domini quod potest, ferte patienter ut Hieronymi anathematizati lingua coherceatur, non quidem de perpetuo, sed donec post debitam humiliationem os ejus a nobis aperiatur. Consulite rébus vestris, et per interventum simplicis Fratris ne cadat, utajunt, musca in lac quod inter nos et vos bonis rationibus sensim coagulât. Sicuti enim in rébus nostram auctoritatem concernentibus obedientes eritis; ita erimus et nos proni et inclinati ad ea quse gratiositatem et commoda hujus vestras reipublicae concernent. Valete, nihil nobis super his per litteras sed operibus tantum respondentes: alioquin reiteratam inobedientiam vestram amplius non ferendam ulturi, totam civitatem Florentiae ecclesiastico interdicto incunctanter subjiciemus tamdiu duraturo quamdiu vestro isti monstruoso idolo favorem prestabitis.

Cette lettre ne porte point de date ; mais elle est écrite en réponse à celle de la seigneurie en date du k mars 1498 (voyez Lett. ined.y Rec. March. , p. 93, et Quétif, t. II, p. 122 ) , et se rapporte parfaitement à celle de Bonsi qui précède immédiatement dans ce recueil.

LETTRE DE SAVONAROLE A L'EMPEREUR , POUR L'ENGAGER A ASSEMBLER UN CONCILE CONTRE LE PAPE.

La traduction italienne a été publiée dans les Miscellanées de Baluze, éd. Mansi, t. I, p. 583.

Serenissime imperator, immense largitatis paler et totius fons et origo bonitatis Deus,singularem perpetuamque erga humanum genus providentiam atque clementiam declarans, per Amos prophetam suum promisit non facturum se Verbum nisi revelaverit secretum suum ad servos suos prophetas. Cum ergo novissime judicium et misericordiam in terra facere decreverit, scilieet abominationem in templo suo regnantem per flagella vindicare ipsiusque Ecclesiam extirpatis ministris pessimis pristinac dignitati restaurare; infidèles vero pia restauratione ad se convertere: idque mihi licet inutili revelare dignatus sit; non destiti octo jam annis in corde Italie, uti fama laie pervulgata est, et ad pœnitentiam peccatores vocarc instantemque desuper iram nuntiare. Hinc multis prrcconiis validissimisque argumentis fidem Domini nostri Jesu Ghristi extollere, et ad veram religionem ac pietatem acriter vitia insectando mortales excitare : verum pravis odiosa nimis veritas multos ofTendit et multos contra me concitavit. Qui in malis glorianles justos usquequaquo persequuntur, ne scelerum suorum exprobratione confundantur. Sed Dominus irridebit et subsanabit eos. Appropinquantc igitur ultionis tempore, nunc me B»cretiora qiurdam vobis regibus et principibus reipublica^ christianœ aperire jubet, ut sciatis quanto in discrimine propter tollerantiam etculpam necnon discordias vestras navicula Pétri modo versetur. Quam ob causam in virga furoris sui.... et reges ad quos praBcipue remedium pertinebat, charissimia eorum pignoribus peremptis. Nullum et enim sub cœlo gravius quam divins

majestatis ipsiusque profanari cultus crimen excogitari potest, quod dissimulari et impune pertransiri ab iis qui obviare possunt et debent, nihil aliud est quam liberam peccandi licentiam, et nequitiae fontem subministrare, uti modo in Ecclesia Dei conspicitur, in qua a vertice usque ad plantas pedum nulla superest sanitas. Sed omnium scellerum abominationes, vobis tacentibus et pestilentia in cathedra Pétri posita venerantibus , impudentissime vagantur. Idcirco adversus Dominus propter intollerabilem faetorem jamdudum nullum in Ecclesia pastorem esse permisit. Testor enim vobis in Verbo Domini hune Alexandrum VI minime esse pontificem , nec ad pontificatum admitti posse. Nam ultra exsecrabile simoniae scelus , qua sacrilegam mitram emptione subripuit, et quotidie conferendo sacra bénéficia licitatoribus exponit, manifestaque vitia obmittam ; hoc primum assero et certissime affirmo ipsum non esse christianum, qui nullum prorsus putans Deum esse omne infidelitatis et impietatis culmen excedit. Alia insuper occulta vitia universo exsecranda orbi, loco et tempore suo aperiam, si Dominus inspira vit. Quapropter ex parte omnipotentis Dei, a quo, Serenissime Gœsar, istius imperii culmen accepisti , te moneo et obtestor inter alios christianae reipubliese defensores , omni cunctatione et terrena dissensione postposita solemne concilium idoneo et libero loco fieri procuretis ut tali exitiali animarum detrïmento ac périclitant naviculse Pétri impigre succurratur , alioquin gravissimam culpam Deique indignationem non evitabis. Haec eadem, jubente Deo, christiano régi Francorum sacrisque regibus Hispanise, Britannise insulae atque Pannoniae per litteras nota feci, ut pro communi salute omnes in hoc concorditer excitentur. Ego vero quibuscumque nexibus me obstringes, irrevocabiliter promitto me non tam probationes certissimas in praesentia sacrosancti concilii allaturum, sed omnipotentem Dominum paciter evidentissimis miraculis ostensurum. Cujus rei sicuti inviolabilem ab eo promissionem accepimus, ita et magna fiducia non nostram sed Dei gloriam qurerentes experimentum pollicemur. [E sebbene Dio rare volte usa questi miracoli, non è pero mancato mai ne' bisogni, essendo apparecchiato sempre ne' bisogni ad aiutare

quelli che in verità gli domanderanno ajuto *.] Tu ergo, Serenissime Imperator, mandatum Dei tui damno ne eontempseris, sed balteo Jesu Christi accinetus quod dignitatis et offieii ac pietatis tua) in Deum est viriliter exsequere; ut expugnatis prias Christi hostibus, quibus nihil perniciosius est, facile de externis postmodum victoriam consequaris , quam pro benemeritis in manu amplissima Deus reponet. Ac postremo adducam jam nihil ad majestatem et amplitudinem tuam convenientius , nihil gloriosius , nihil sanctius accedere posse, etsi universum orbem Christi imperio adjeceris, quam cum ab enormi injuria Domini Dei tui honoremeunctis rébus pra)ferendum,ejusque sanctuarium a fœdissima pollutione vindicaveris. Cui Dominus noster Jésus Christus spirituulem gratiam perpetuamque felicitatern donare dignetur. Vale.

LETTRE DE SAVONAROLE AU ROI DE FRANCE SUR LE MEME SUJET QUE LA PRÉCÉDENTE.

Rex, in œternum vive. Quantam tibi omnipotens Deus promerendi et bene gerendi occasionem et facultatem praestiterit, Rex christianorum potentissime, non ignoras. Proinde si ingratitudinis labe, qua3 sola pietatis et misericordke fontem exsiccat non evitaberis, tanto gravioris noxffî in die judicii reus eris. Quis enim fidelis servus et prudens Domini sui honorem contemnat et per pretiosam illius suppellectilem diripi et dilapidari , etsi obsistere possit, impune patiatur? Tu igitur cum Christianissimus voceris, quem Dominus ministrum elegit, cui vires et gladiuni ancipitem dédit; cui tôt bénéficia contulit, pluraque insuper se collaturum ostendit, si in praeceptis ejus ambulaveris, ipsiusque Domini Dei tui honorem religionemque profanari haud turpiter consenties. Consensit enim qui improbis ubi potest non

4. Les mots placés entra crocliels manquent dans le telle latin.

resistit.... An nescis quanto in discrimine, opitulante licentia, versetur Ecclesia? Correctoris veritatem adeo perosi sunt ut qui palam impudenter faciunt non modo non reprehendi, sed laudari et extolli velint. Qui autem vulnus tangit aspidis morsum intentât, quale quotidie, etsi nullus, virus contra mehabiturum experior. Audi ergo quod Dominas modo per me propalari jubet rem nimis gravem, nimis pretiosam, scilicet sine rectore et pontifice jamdiu ipsam Ecclesiam esse. Cum hic sextus Alexander nequaquam sit pontifex nec esse queat, non tam ob simoniacam sacrilegamque electionem ob ea quse palam extant ipsius flagitia, quam cum christianus non sit, nec ullam fidei formam habeat, a qua mortalium omnium pessimus prorsus abhorretur. Ea enim quae stuporem et borrorem cunctis incutiant loco et tempore proferam opportuno. Quapropter ex parte omnipotentis Dei te moneo et obtestor ut solemne concilium libero et tuto loco statim fieri procures, ne tanto animarum periculo sine pastore labatur Ecclesia. Alioquin tibi ceterisque ad quos attinet gravissime imputabitur. Et ne ex abritrio ista dicta putentur, polliceor et obligor non tam me rationibus efficacissimis in conspectu totius sacrosancti concilii praedicta probaturum ; sed et supernaturalibus signis Deum eamdem rem confirmaturum. Sic enim ipse certe promisit ; quod pariter ex ipsius Domini voluntate régi Romanorum sacrisque regibus Hispanise, Angliae et Pannonia3, sicut et in primis Tu[c Majestati significavi : ut singuli pro sua in te pietate et pro regia dignitate ceteris terreni imperii contentionibus posthabitis, ad instaurationem nutantis et periclitantis Ecclesiae unanimiter excitentur quod tibi potissimum ad hoc vocato, munus et exprimitur. ... et ex majorum tuorum imitatione incumbit. Et cum negligentius rem hactenus egisti , a Domino salubriter correptus es. Cave autem ne gravius quid incurras si vocem ejus non audieris. Ipse enim est qui mortificat et qui vivificat, qui deducit ad inferos et reducit. Acceptior quippe hujus exempli holibatio Deo fuerit, quam omnes barbaras nationes christiano imperio subjugare;- nam radice infecta nihil salvari potest. Ex intimis primum vitalibus vipereum virus extirpetur, et pristinus vigor in omnes corporis partes diffunditur.

Tune convertendos fidei maumethanos facile superabis; et per te crucis vexillum magnifiée exaltabitur. Exurge itaque ad paratam tibi Domini victoriam gloriamque perenneni, nec diutius immorare. Spes tecum erit < Iconfringet vectes ferreos, et aperiet coram te januas, et porta? non claudentur, et quoeurnque ieris, ipse anteibit, et humiliabis gloriosos terrae. Alioquin auferetur a te vocatio tua et dabitur genti facienti voluntatem ejus. Ipse autem in cujus manu est cor régis, inluminet oculos tuos ut videas etsequarisviam qu.'epcr justitiam, fidem et pietatem ducit ad vitam et beatitudinem sempiternam. Vale féliciter in Domino.

LETTRE DE SAYOXAROLE AU ROI ET A LA REINE D'ESPAGNE SUR LE MÊME SUJET QUE LES DEUX PRÉCÉDENTES.

La traduction italienne a été publiée dans les Miscellanées de Baluze, éd. Mansi, t. I, p. 583 et suiv.

( Bibliothèque de Saint-Marc à Venise, manuscrit. )

Serenissimi conjuges,audivi soepe praeclara opéra et gesta vestra in profligandisexpurgandisqueinfidelibus neenon eliminandis Christi hostibus et perniciosis fidei subversoribus. Quapropter ob zelum domus Dei mirifice laetatus sum cum nihil magis quam christianoe religionis decus defensionem propagationemque, uti regiam decet majestatem, sub limitibus vestris cotdi esse perspexerim. Verum si quantum vos in Ecclesia Dei exterius aedificatis, alii sint qui multo magis intrinsecus demoliantur et vastent; nihil in ea stabile, nihd solidum construi poterit; quum quidem labefacto fundamento supra gesta omnia gravi lapsu corruant necesse sit. Cum ergo omnipotens Deus inter alios servos suos inutili mihi revelare dignatus sit, se Ecclesiam suam per flagella renovare velle; octo jam annis in medio Italiae pœnitentiam vociferando bsc nuntiavi. Veritati vero parcens multa discrimina pertuli, qua) quotidie invalescentia ob ftmorem Christi insuavia sunt. Quicumque enim in Chrislo vivere volunt

persecutionem patientur ut reminiscantur et quaerantur ad ipsum universi fines terrae. cujus vasta totius Africae pars sese vobis offert. Nunc itaque Dominus me altius intonare palamque facere jubet quanto in discrimine propter peccata hominum, regum et principum christianorum incuriam et tollerantiam Ecclesia versetur : ad quos maxime pertinebat dissipatores et vastatores vineae Domini Sabaoth atque ipsos vinitores totius mali auctores minime ferre, cum omnibus de excolenda et custodienda Domini haereditate mandalum sit, neque alii propter reges tanto errori obviare possent. Quod quiahactenus negiexistis, potissima causa fuit ut indignatio Domini prsesertim in fîlios vestros, sicut in primogenitos olim Egypti deferbuerit. Neque enim levé peccatum putandum est lesae majestatis divinae crimen leniter pertransire. Inclementer enim facit qui propter impunitatem negligentiamve peccandi licentiam praebet; prœsertim si in Romana Sede regnet abusio : ubi pro religione, sanctimonia et pietate, superbia, avaritia et omne flagitiorum ac impietatis genus alta cervice et aperta fronte dominantur. Hase igitur abominatus Dominus jamdiu fluctuantem Ecclesiam pontifice et rectore destitutam reliquit. Quod nunc tandem propalare riecessum est. Scitote enim hune Alexandrum VI minime pontificem esse, qui nec potest , non modo ob simoniacam sacrilegamque pontificatus usurpationem et manifesta ejus scelera; sed propter sécréta facinora a nobis loco et tempore proferenda , quae universus mirabitur et obsecrabitur orbis. Ex quibus hoc primum Deo jubente aperio et certissime affîrmo ipsum non esse christianum , neque ullam prorsus fidem vel informem habere. Quapropter omnipotentis Dei mandatum vobis nuntio et testor fnturum in gravamen animarum nostrarum , nisi credideritis ut omnibus aliis posthabitis curis, neenon dissentionibus solemne concilium idoneo et libero loco fieri maturetis, ne tam exitiale reipublicae christianae detrimentum diutius tolleretur. Ego vero offero et promitto non solum arguments certissimis coram sacrosancto concilio praedicta me probaturum, sed et Dominus ea supernaturalibus signis miraculisque ostensurum. Quum ita indubitanter ab eo accepimus quod si per incuriam et inconsiderationem

hactenus in hoc defecistis , existimo enim vos religiosissimos esse, nunc postquam resciverilis tanto vigilantius et instantius rem tam honestam, tam piam, tam necessariam cum aliis regibus christianis procurate; quibus, eadem jubente, denuo signifir;i\ i S. Serenissimo Impcratori, Christianissimo régi Francorum, sacrisque regibus Brittanise insula?, Pannoniae, tanquam inter christianos primariis. Porro plus laudis et meriti undique reportabitis, intestinam pestem curando, quam Baibaros omnes foris expugnando. Quos insuper in manus vestras Dominus tradet, et super ante natos reges vestros felicitatem gloriamque cumulabitis in cœlo et in universa terra : vestrique nominis deeus nulla unquam posteritas conticescet. Dominus autem Jésus Ghristus vos tam religiosos perrarosque conjuges dirigat, foveat, conservet. In ipso demum qui est vestra salus féliciter valete.

A la suite de cette lettre , on trouve dans le manuscrit quelques pages en blanc , qui attendaient sans doute les lettres écrites par Savonarole au roi de la Grande-Bretagne et au roi de Hongrie.

EXTRAITS DE QUELQUES LETTRES INÉDITES DE LÉONARD STROZZI. (Arch. délie Iiiform.— Cartcggio Mediceo avanti il principato, filza 69.)

V F" 16. — Léonard Strozzi à Messêf Francesco Fortunati Pievano di Cascina , ami des Médù is,

Padro Piovano, avendovi ultimamente mandato alcune cose di Fra Ilieronymo, e massime la prima predica, essendosi stampata la seconda di Santa Reparata di domenica passata, non dico quella del giovedl dinanzi in S. Marco , che non fu predica publica, ma sermone, vêla mando sotto questa ; mettetela con l'altre. A Roma se cominciato a sentire il BUQ nuovo predicare, e fannone gran caso, e dubito di più serrata guerra,

che comincieranno a venire ad arme corte, e il nostro ambasciatore che si trova là ne comincia a aver paura , tanto più presto si chiarirà chi dubita se questa è opéra di Dio o del diavolo.

24 febbrajo H 98 (4497, vieux style).

2° F0 18. — Du même au même.

La cosa quando raffredda, quando riscalda, e le Signorie fattone due volte pratica, conclusono di lasciare deliberarlo a Frati medesimi; solamente se avessi cura alli scandali, facendosi la prova. Ora questi di S. Domenico ci sono molto caldie fatto fare efficacissime orazioni. Intendo esser dato il guanto per domani, e questa sera si délibérera il luogo dentro o fuori délia terra. Vedremo che fia, e Dio aiuti la vefità e Topera sua. Io per me nol posso credere.

5 aprile 4498 (4 497, Yieux style).

3° F0 19. — Du même au même.

È uscita oggi fuora nuovamente stampata le medesime conclusion con aggiunta délie soscrizioni di quelli Frati che da ogni banda si offeriscono al cimento del fuoco e con un' aggiunta di Fra Girolamo, rispondendo acerte obiezioni corne vedrele, e in fine la festa è preparata per domani , e qui si parla e pensa poco d'altro. Dieci cittadini sono stati deputati dalla signoria per ordinare : Guidantonio Vespucci, Ant. Malegonnetti, Franc. Gualterotti, Ant. Strozzi, Luca Gorsini, Franc. Valori. Pier degli Alberti, Pippo Giugni, G.-B. Ridolfi, Benedetto de' Nerli.

Les Frères de Saint-Marc sont en prières. Demain Savonarole prêchera, puis ils iront sur la place pour l'épreuve, à moins qu'il n'arrive d'ici là un bref du pape pour l'empêcher. 5 mars (par erreur pour avril ) 4 498 (4 497, vieux style).

4° F° 20. — Dit même au même.

Dne Plebane, avendovi iersera scritto e accompagnato in dua lettereche l'ha portata stamani Pasquino diCosti edettovi corne

era preparato per oggi il fuoco, è avvenuto quelle» che io e molli altri hanno stimato; die ieri sera a notte per la signoria o per ehi altri se l'abbi potuto fare è slato ordinato ehe la cosa soprasega. Credo sia per aspettare che da Roma sopravvenga brève o altro impodimenlo délia banda di costoro era ed è ordinato lutto, c se si farà, che stimo oramai di no, sarà non manco bello a vederc l'ordine che il miracolo. Stamane ha predicato Fra Ilieronimo in S. Marco, e molto vivamente ofï'erto di nuovo o vero confermato il miracolo evidentissimo e risposto a moite obbiezioni si fanno o si potrebbero fare. E massime contro a chi volesse dire che per opéra diabolica o arte magica si farà questo miracolo che è stata bella materia, e che quando questo non si faccia ora si che per loro sono presti, si farà a ogni modo miracoli, e presto e se non prima al dare volta a la chiavetta non mancherà. II che fia presto e sentirassi cose grandi e stupende. Mi racommandovi a voi.

6 aprile H98 (U97, vieux style).

Page 1