‹ L'abbaye de Saint-Martin-aux-BoisChapitre 17 sur 25 · I.LJM ALMIORICI COMllIS DAMNI MAKIINI. Au COUtrC-SCCaU · texte numérisé non relu

I.LJM ALMIORICI COMllIS DAMNI MAKIINI. Au COUtrC-SCCaU

la légende porte + s. a. com. damni MAuriNi.

Le second sceau, également en cire verte, mais fruste, n'a plus de légende. C'est encore un type équestre, le bouclier fascé de six pièces. Au contre-sceau figure un écu fascé de six pièces. Les comtes de Dam.martin portaient : Fascé d'argent et d^aiiir de six pièces à la bordure de gueules.

De tcloneo domiis beali Marlini de Dammartin et de consuetudinibiis Inirgi et de furno cnnonicorum.

Ego Albericus, cornes Domni Martini, et Rainaldus, filiiis mous, cornes Bolonic, et Matildis, uxor mea, comitissa, omnesque heredes mei, tam modetnoruai quam posterorum ea, que inferius in présent! pagina annotantur, noticie subesse volumus. Sicut multociensinnotiiit universis Domni Martinicommorantibus, frequens inter me et Ernaudum, abbatem beati Martini de Ruricurte, et Godefridum, priorem ecclesie Domni Martini, et canonicos, de telonco domus beati Martini de Dammartin, et de consuetudinibus sive libertate burgi beati Martini et super furno canonicorum exorla est controversia.

Tandem vero, ciero disponente, ego et abbas et canonici tabler composuimus, quod burgenses Domni Martini seniores et lideliores, lide sua interposita, [promiseruntl ; lites sive controversia illa tali modo dirimentur quod ipsi burgenses, juxta quod a predecessoribus suis et ab usu ipsius oppidi didicerant, mihi et participibus meis Domni Martini quod nostrum esse, et abJjati et canonicis suum esse noverint assignarent.

Sciendum itaque est quod, juxta teslimonium burgensium predictorum, in domo canonicorum Domni Martini, in die Jovis, jus telonei recipiendi a mercatoribus, in domo illa aliquid ementibus, ego et participes mei Domni Martini penilus habere debemus.Prior vero céleris dicbus omnino débet leloneum babere.

Inter burgenses, in burgo beati Martini, raptum, thesaurum elle murtre et l'aubaine, universis diebus, in jus meum et participum meorum Domni Martini cedere prohibuerunt. In die Jovis autem, ab hora completorii diei Mercurii pul«ata, usque ad horam complelorii pulsatam ipsius diei Jovis, totam jusliciam et teloneum, sicut consuetudo inolevit, idem burgenses mei juris et participum meorum Domni Martini esse censuerunt.

Pretcrea notandum est quod, testimonio eorumdem burgensium, de singulis hoslisiis ignem habenlibus,ego et participes mei Domni Martini duodecim denariosdeexcubatione, singulis annis, simul et iorestagium debemus habere

Predictis est apponendum quod, si ego in expedilionem sive exercitum homines meos scitavero, quantum eos ducam, tantum

burgenses beati Martini, per preposiliim prioris scitatos, mecum ducere fas habeo.

Iterum scienduni est quod, cum bolcngarii terre beati Martini panem suum coxerint, partem quamdam sui panis vel lotum, si eis placuerit, pro légitima ville institutione ad portam publicam tenentiir portare, et ibidem morari, etvcnderesi possint,et intérim residuum panis sui eisdem sivc familie sue, in domibus suis, sive ad fenestras suas vendere licebit. Si vero aliud negocium, facla mora ad portam, eos qui panem suum detulerunt ad portam ad domos suas revocaverit, cum panesuo licenler poterunt remearc et iterum licenterpoterunt ad portam redire.

Rursus hoc cum ccteris est adjungendum, quod si ali([uis negociator cum quadriga, vel sine quadriga, de infra ambitum magnarum aquarum, videlicet : Materne, Sequane et Vsare, in burgo beati Martini, aliquid cmerit vel vendiderit, tota consuetudo, excepta sola die Jovis, in jus prioris cedit.Si vero de ultra ambitum magnarum aquarum predictarum, mercator aliquis cum quadriga, vel sine quadriga, in burgum beati Martini veneritet in eo aliquid emerit vel vendiderit, duas consuctudines, unam priori et alteram mihi et participibus meis Domni Martini, rcddere tenebitur, excepta sola die Jovis.

Nec estsub silentio pretercundum, quod si miiii vel preposito meo metretas vini, in die Jovis, in qua sola mihi hoclicitum est, in burgo sancti Martini sumere placuerit, preposilus, sivc famulus meus, prepositum prioris secum ire commonebit. Si vero prepositus prioris cum preposito velfamulomeo ire rcnuerit, preposilus vel iamulus meus ideo inceptum negocium ne(iua(iuam minus supplebit.

Si vero, ego comes,ali(iuem liominem, in burgo beati Martini manentem, mihi injurialuiu fuisse diverim, me ad jîriorem de eo clamare oportebit. \H prior de homino su(^ milii jusliciam plenam exhibcbit.

Iterum sciendu m est quod si ah(inis de injuria, sihi a burgense prioris illala, ad prion>m chimaverit, et prior hoc lacère emendari noiuerit, et hoc conslilerit, ego illat(n'em injurie ad jusliciam venirc et stare coarcabo (sic).

liannum vero vini de meis proi)riis vineis, (piantum hurgenses mei tenei)unt, tantum et burgenses prioris scrvabunl.

Si vero interlcctor hominis, in l)urgo beati Mailiiii iiilerCeoli. in manus prioris iruiderit, ipse piior, post emeiidaliDiKMu suani. interfeclorem mihi emcndalioneni meam reddere ctiarcabil, \v\ ipsum interfectorem milii recklel.Si vero inlerlcclor in manus nieas incidcrit, ego emendationcm prioris priori rcddi l'aciam.

Si antein ailcjuis fur, reus Curli vel coii\i(lus, in i)nr?.;t> beali Martini dctentus fuerit, et prior de eo jusliciam lacère nolueril, illum mihi rcfid(>t pnniendum.

Notandum iterum est quod non licet in bui^ro beati Martini bladum alicui mensurare, nisi mensura prioris.

Noverint autem universi quod predictorum burgensium lestimonio, de cetero terra burgi predicti beati Martini penitns cum furno burgi beati Martini ab omnibus violentiiset inquietationibus libéra etabsoluta cum omni jure et justicia, infra ambitum burgi beati Martini, tamin viaquam extra viam, tam extra donios quam infra, et cum omnibus aliis quecumque dominus in terra sua habere débet vel potest, dominio prioris etcanonicorum Domni Martini in perpcluum remanet subjecta. Salvo tamen hoc quod consuetudines, que in aliis furnis Domni Martini tenebuntur, in furno canonicorum servabuntur, nisi prior et burgenses burgi beati Martini qui Jjannarii sunt in furno beati Martini, de voluntate sua, in furno beati Martini consuetudines instituerint.

Verumptamen quiaecclesie Domni Martini instauratio apredecessoribus meis sumpsit initium, nec bonorum viroruminterest rébus bona intentione dispositis et divina voluntate in melius redactis derogare, immoomni vigilanlia etsumma soUicitudine eas defenderc et ampliare, iccirco, ne amodo inecclesia beati Martini de Ruricurte, sive in ecclesia Domni Martini a me, siveab heredibus mois, aliqua injuria vel violentia inferatur, ego, Albericus, comes Domni Martini, et Rainaldus,rilius meus, comes Bolonie,cum aliis heredibus meis, etMatliildis, uxor mea,comitissa,inemendationem delictorum nostrorum etob remedium animarum nostrarum etpredecessorum nostrorum, ecclcsie l^eati Martini de Pairicurte ecclesiam Domni Martini, infra munitionem sitam, ab omni laicali jurisdictione liberam et absolutam cum omnibus elemosinis, quas jamdicta ecclesia Domni Martini possidet et possedit, pro animabus antecessorum nostrorum sibi collatis, prout inferius conlinetur, in perpetuum libère et absolute et intègre possidendam concedimus et conhrmamus, videlicet cum capella béate Marie in suburbio sita, et cum burgo beati Martini, et cum furno ipsius burgi beati Martini, et cum décima ipsius oppidi Domni Martini, majore et minore, ad ecclesiam Domni Martini spectanle,et cum capella beati Johannis lîaptistc et cum capella béate Marie Magdalene de Moiencort, et cum décima majore et minore de Lonc Pericr, et cum grangia de Sancto Medardoet terra arabili et culturis ad grangiam pertinentibus,etcum ecclesia de Rovresct cum omni décima ipsius ville, majore et minore, et cum alodio de Montgehier, et terra arabili et décima.

Ut autem nuUi hominum. sive nobis, sive successoribus nostris, super bac conccssione et confirmatione nostra, ecclesiam Jjeati Martini de Huricurte, sive ecclesiam beati Martini de Dammartin liceat perturbare, vel aliquain diminutionem ex omnibus elemosinis, in superiori pagina confirmais, vel aliquam contrarietalionem jamdictis ecclesiis inferre, robore et munimine sigillorum nostrorum, concessionem nostram et conhrmationem istam robo-

L ABBAYE i)K SAINT-MARTIN- A UX-BOIS Jl

ramiis et ralain et fii-mam esse confirmamus et commuiiimus. iVclum anno gralie millesimo centesimooctogesimo quinto.

3. — Pariage entre levai Philippe- Auguste et Eruaud, abbé de Saiiit-Afartin de Ruricourt^ à Wacquemoulin. 1190.

Ernaud, abbé de Saint-Martin de Ruricourt, et les chanoines de son monastère, dans une charte de l'année I igo, exposent à quelles conditions ils ont associé le roi Philippe-Auguste aux biens qu'ils possèdent dans le village de Wacquemoulin :

i" Ils gardent la moitié de tous les revenus tant des trois moulins que des viviers et de tout le territoire. L'autre moitié est laissée au roi.

2" Ils prennent l'engagement d'obliger tous leurs hôtes de Saint-Martin et de Ménévillers à venir résider à Wacquemoulin, sans pouvoir changer de domicile.

3" Quinze muids de blé sont perçus annuellement dans la grange des chanoines par des chevaliers du pays, pour leurs droits sur deux de ces moulins. L.e roi a autorisé les religieux à livrer à ces chevaliers sept muids et demi de blé pour son compte en ces mêmes moulins. S'il arrive que la redevance de quinze muids de blé à servir aux chevaliers soit diminuée, par abandon ou par rachat, la diminution portera autant sur la part du roi que sur la part des chanoines.

4" L'abbaye fera moudre en ces moulins tout ce qui lui sera nécessaire, sans payer aucun droit de mouture. Le roi jouira du même avantage quand il séjournera ou passera à Wacquemoulin.

5" Le prévôt du roi, à chaque mutation, doit faire serment de défendre les dioits de l'abbaye, comme ceux du prince, et de répartir également les amendes perçues, entre les chanoines et le roi.

6" La cour des chanoines restera absolument libre ; mais s'il plaît au roi de bâtir à Wacquemoulin, il pourra prendre autant de terrain qu'en occupe Tabbaye et en toute liberté.

7" Pour que l'abbaye de Saint-Martin ne puisse jamais subir le moindre dommage, à raison de cette association d'intérêt, autrement dit pariage, le roi s'est engagé pour lui et ses successeurs à ne rien aliéner du domaine de Wacquemoulin.

Depuis la conclusion de l'association, le roi, pour satisfaire sa piété envers l'abbaye de Saint-Martin, a réduit à un tiers la part de blé qu'il devait percevoir à Wacquemoulin. Il abandonne ainsi aux religieux les deux tiers du revenu en blé, à la condition qu'ils payerontles deux tiers du blédûaux chevaliers, c'est-à-dire dix muids,et ne laisseront à sa charge que cinq muids.

L'original en parchemin de ce pariage est conservé au trésor des chartes des Archives nationales sous la cote J 397, n" 2. Le texte en a été transcrit au registre 3i f. 56, n" 76. A l'original est appendu un grand sceau ovale, de 8 cent, sur 6 c.,en cire verte, sur double cordon de fil rouge (i). On y voit un abbé mitre assis dans une chayère, revêtu delà chasuble antique, tenant de la main gauche la crosse tournée vers lui et bénissant de la main droite. A Tentour on lit : -f sigil-

Page 1