‹ L'abbaye et les cloitres de MoissacChapitre 56 sur 154 · LXV. — JEAN DE NARBONNE · texte numérisé non relu

LXV. — JEAN DE NARBONNE

(Johannes de Narbone Gall. chr.) 1 519 - 1 543

Jean de Narbonne était fils de Guillaume de Narbonne, baron de Campendu et de

Pérignan (3).

(1) Les fonctions de Youvrier étaient de garder les clefs et les portes de l'église et du monastère (Ostiarius, cui ostii seu -portce cura incumbebat. Du Cange, Glossaire); de pourvoir aux besoins de l'église et d'avoir soin des meubles en usage pour l'office divin.

(2) Arch. dé-p. de Tarn-el-Garonne, G, 567.

(3) Histoire de Languedoc.

LES ABBÉS RÉGULIERS

D'après la Gallia christiana, il aurait succédé à son oncle Antoine de Narbonne, en 1524; d'après Andurandy, en 1532. Mais divers documents montrent d'une façon absolument certaine qu'il se trouvait à la tête de l'abbaye en 1519.

C'est en effet à cette date et le dernier jour du mois d'octobre que Jean de Narbonne fit son entrée solennelle à Moissac, par la porte Sainte-Catherine, et, qu'en présence des consuls, il prêta sur les saints évangiles le serment accoutumé. Son installation eut lieu quelques jours après, le 8 du mots de novembre. Nous reproduisons en note ces deux actes importants, d'après une copie de l'époque qui appartient à M. Dugué (1).

( 1 ) 1519. — Entrée de Jean de Narbonne à Moissac, et prestation de serment de cet abbé : « Anno Domini millesimo quingentesimo decimo nono et die ultima mensis octobris, hora vesperarum seu circa, régnante Domino Francisco, in villa Moyssiaci et ante portam villse, vocatam de Sancta Catharina, in mei notarii et cast. Cum reverendus in Christo pater dominus Joannes de Narbona, abbas monasterii dictas villae, associatus domino abbati Grandis Silvas, ac domino de Talairano, et Frudi[no] Marcous, et aliis pluribus, intraret et ejus intratam facere vellet per dictam portam, ibidem in introitu dictas portas venerunt, et sibi obviaverunt providi viri, magister Guillelmus Germani notarius, Guillelmus Labrossa, et Joannes Faure junior, consules anni presentis dictas villas. Qui consules, organo dicti Germani, supplicaverunt et requisiverunt eidem domino abbati, prout alia supplicaverant et requisiverant quatenus juramentum per ejus abbates predecessores prestari solitum, de tenendo et servando eisdem consulibus et aliis habitatoribus dictas villas usus, libertates, privilégia et tranchesias, tanquam condomino pro tertia parte cum domino nostro rege, eisdem consulibus ratione sui jucundi adventus, prestaret, et prestare vellet et dignaretur, exhibendo sibi ibidem quemdam parvum librum scriptun in pargameno, coopertum postibus et pelle nigra, in quo erant descripta, inter alia, quatuor evangelia et imago domini nostri Jesu Christi crucifixi. Dictus dominus abbas, audita supplicatione et requisitione, dixit quod ipse etiam alias requisiverat eisdem consulibus, ut sibi juramentum fidelitatis tamquam condonimo pro tertia parte prestarent et prestare vellent, et non desistendo ab aliis requisitionibus et protestationibus ipsos consules instanter requisivit quatenus etiam dictum juramentum eidem prestarent, offerendo illud ex sua parte prestare ; dicti consules responderunt quod nunquam saltem a centum anni circa, consules non prestaverant abbatibus suis predecessoribus juramentum, ideo nec ipsi tenebantur dictum juramentum prestare, quoniam dominus senescallus et etiam dominus judex ordinarius tenentur sibi dictum juramentum prestare et non ipsi consules, ob quod supplicaverunt et requisiverunt ut supra offerendo quod si ipsi consules teneantur dictum juramentum prestare illud prestare tempore et loco debitis quam oblationem dictus dominus abbas acceptavit, et cum illa dictum juramentum eisdem consulibus prestare obtulit, et illud eisdem prestitit supra librum predictum quem dictus Germani consul tenebat apertum ; videlicet promisit eisdem consulibus et habitatoribus tenere et servare usus, privilégia, consuetudines et libertates débitas prout abbates sui predecessores tenuerant et observaverant, illico dicto juramento per ipsum dominum abbatem prestito accepit dictum librum a manibus dicti consulis et eisdem consulibus requisivit iterato, quatenus juramentum fidelitatis sibi tanquam condoTnino prestare ipsos consules interogando si non confitebantur ipsum esse condominum pro tertia parte presentis villas, dicti consules confessi fuerunt quod ipse erat comdominus pro tertia parte, sed dixerunt quod pro nunc non prasstarent dictum juramentum, et nullum juramentum pro tune prestiterunt. Ob quod dictus dominus abbas protestatus fuit contra ipsos consules de pœnis, juris et damnis interestz [sic) ac expensis et de habendo recursum ad justiciam si bonum sibi videretur, de quibus presentibus honorabili ac discreto viro ac providis viris domino Florimundo Aurec jurium licentiato Ageni, providis viris Joanne Viguerii Burgensi, Joanne Pradelli seniori, Joanne de Thoela, Raymundo Vitali mercatoribus, magistro Joanne Drulhe notario, et aliis pluribus dictas villae habitatoribus, et me Guilhelmo Bodety notario qui de premissis instrumentum retinui. Anno domini millesimo quingentesimo decimo nono, et die martis octava mensis novembris, régnante domino Francisco et cast. Hora prima seu circa, in monasterio Moyssiaci, diœcesis et seneschalias Caturcensis, in capitulo sive capitulari loco ejusdem in quo loco erant congregati ad sonum campanas capitularis, reverendus in Christo pater dominus Joannes de Narbona abbas nec non religiosi viri et cast. Venit et comparuit honorabilis vir dominus Raymundus Alies, jurium licenciatus, domini nostri régis consiliarius et hujus judex

A la date du 26 avril 1520 nous trouvons une collation par « Jean de Narbonne, abbé de Moissac », en faveur de noble Jean de Saint-Exupéry, de l'office d'aumônier (1); et, à la date du 4 mai de la même année, une autre collation de l'office d'ouvrier, faite par le même abbé à Pierre de Gauléjac (2). En outre, au 10 des calendes de juillet 1520, le pape Léon X délivra à Jean de Narbonne un bref confirmant des modifications apportées à la règle de Saint-Benoît dans le couvent de Moissac (3).

ordinarius Caturcensis et Montis Albani, quem post salutationes dictus dominus abbas ad latus dextrum suas cathedrse dicti capituli sedere fecit, et ibidem sedendo dictus dominus abbas eidem domino judici dixit et narravit qualiter dictum monasterium fuerat fundatum per bonse memoriœ dominum Clodoveum primum regem Christianum Francise et fuerat dotatum pluribus donis videlicet jurisdictionibus, feudis, homagiis, et decimis pro intertenemento cultus divini, verum quod successu temporis causantibus guerris ant alias duae partes de tribus juredictionis presentis villae Moissiaci quae pro antea domino abbati presentis monasterii pertinebant fuerunt redactae ad dominum nostrum regem et dictus dominus noster rex dictas duas partes jurisdictionis et omnia quœ habet in presenti villa Moyssaci recognovit tenere in feudum et homagium ab ipso abbate et monasterio prassenti Moyssaci. Et pro eo, quia reges Franciœ non consueverunt alicui facere homagium, voluit dictus dominus noster rex quod ejus seneschalus Caturcensis et judex ordinarius Caturcencis et Montis Albani et eorum quilibet respective in eorum nova creatione et possessionis adeptione teneantur facere et prestare eidem abbati et monasterio juramentum fidelitatis prout hœc omnia constare et apparere dixit mediantibus pluribus patentibus, litteris et rescriptis regiis in archivis presentis monasterii existentibus et etiam omnes judices ordinarii Caturcenses qui hue usque fuerunt ab omni œvo citra dictum juramentum fidelitatis in eorum nova creatione et adeptione possessionis dictum juramentum prœstiterant , et prœcipuc dominus Anthonius de Baissa, et Saxius (sic) Hebrardi novissimi judices ordinarii, ideo insequendo tenorem dictorum rescriptorum regiorum et consuetudinem ab omni aevo observatam requisivit ipse dominus abbas pro se et toto dicto monasterio suo. eidem domino Raymundo Alies judici ordinario qui a paucis diebus citra fuerat creatus et institus judex ordinarius et possessionem dicti officii acceperat quatenus juramentum fidelitatis sibi a dicto suo monasterio prœstaret prout sui predecessores praestare consueverant. Tune dictus dominus judex eidem domino abbati capitc discooperto respondit et dixit, quod sibi non latebat quod ejus predecessores prasstassint dictum juramentum et ipse fuerat praesens dum et quando dominus Xausius Hebrardi ejus predecessor illud prestiterat et ipse non venerat ad destruendum legem sed illam implendum in omnibus causis licitis et honestis ideo insequendo vestigia predecessorum suorum dictum juramentum fidelitatis eidem domino abbati et monasterio praesenti Moissaci praestare obtulit prout suo officio incumbit faciendum. Et ibidem incontinenti a loco quo sedebat surexit et se ante dictum dominum abbatem genibus flexis et capite discooperto posuit et epdem modo stando dictum juramentum fidelitatis eidem domino abbati et ejus monasterio prestitit supra quemdam librum missale quem dictus dominus abbas manibus tenebat apertum

loco que dicitur te ijitur et maiestatis supra quem dictus dominus judex suas ambas manus posuit.

Primo juravit ipse dominus judex quod erit bonus et fidelis dicto domino abbati et suis successoribus et suo dicto monasterio Moissaci et personas, bona res et jura ipsius pro posse servabit et malum evitabit et alia facere quae suo officio incumbunt, facienda, et quœ sui predecessores facere consueverant de quibus preemissis omnibus dictus dominus abbas pro se et dicto suo monasterio rescripta fieri requisivit, conlissi atque tradi publicum instrumentum seu plura instrumenta unum et plura et quod erunt ibi necessaria per me notarium presentem infra scriptum quod eidem concessi faciendum pro ut facere poteram et debebam, praesentibus providis viris magistro Guilhermo Germani notario et Guillelmo Labrossa consulibus dictae villae Moissiaci honorabili viro Anthonio de Saltibus jurium licentiato, domino Guillelmo Pelisserii, Joanne Heras presbitoris provido viro, Joanne Vigueri burgensi, magistro Raymundo de Podio notario, Joanne Richard baiulo abbatiali, et aliis pluribus dictae villae Moissaci habitatoribus testibus ad praamissa vocatis et me Guillelmo Baudety notario qui de prsemissis instrumentum retinui. » Archives de M. Dugué à Moissac.

(1) Arcli. défi, de Tarn-et-Garotine, série G, $66.

(2) Arch. défi, de Tarn-et-Garonne, série G, 567.

(3) Arch. défi, de Tarn-el-Garonne, série G, 583.

LES ABBÉS RÉGULIERS L'acte du 26 avril 1520 est revêtu du sceau de l'abbé (voir figure 24).

Fig. 24. — Sceau de Jean de Narbonne

Rond de 32 millimètres de diamètre.

Pas de légende.

Dessin. — Ecusson, écartelé aux 1 et 4 de (gueules) plein, qui est de Narbonne ; aux 2 et 3, de .... à un lion de .... à la bordure engrêlée de surmonté d'une crosse et d'une mitre.

Au début de son abbatiat, Jean de Narbonne ne paraît pas avoir sympathisé avec ses religieux. Ces derniers ne jugeant pas suffisante la part qui leur était faite sur les revenus de l'abbaye lui intentèrent un procès devant le parlement de Toulouse, qui leur donna gain de cause par un arrêt du 8 avril 1532 (1), en outre, le même parlement condamna l'abbé à réinstaller les moines dans les anciens bâtiments claustraux d'où il les avait exclus pour les placer dans un logement qui n'était point à leur convenance (2).

Cette fausse situation que s'était créée Jean de Narbonne ne fut pas heureusement de longue durée et ses relations avec ses subordonnés s'améliorèrent sensiblement dans la suite.

D'un commun accord, ils firent des démarches pour faire ériger l'abbaye en évêché, et, par suite, pour transformer tout d'abord l'état régulier en état séculier. Ils ne purent y aboutir, mais ils furent d'avis de séparer la mense abbatiale de la mense conventuelle. Le ier mai 1528, ils dressèrent un acte à ce sujet, et, par cet acte, l'abbé abandonna aux moines le revenu de plusieurs églises et le quart des vins de la ville de Moissac ; il donna en outre à Pierre de Fezembat le prieuré de Saint-Nazaire de Lunel, avec retour, après lui, à la mense conventuelle (3).

L'année suivante, le 6 novembre 1539, l'abbé Jean transigea avec les consuls au sujet de certaines difficultés soulevées pour les cloches de l'église Saint-Michel et pour l'alimentation de la fontaine du cloître (4). La même année il fut appelé à présider, dans l'église cathédrale de Montauban, la cérémonie funèbre qui eut lieu après la mort de l'évêque Jean Des Prez, et y célébra la messe, revêtu de ses ornements épiscopaux (5).

Jean de Narbonne ne devait pas résider habituellement à l'abbaye de Moissac, car

(1) Andurandy, n° 1 188.

(2) Andurandy, n° 1947.

(3) Arch. défi, de Tarn-el-Garonne, G, =578.

(4) Andurandy, nos 413 et 414, cité par Lagrèze-Fossat, III, 84.

(5) Gallia chrisliana, Archives de l 'Abbaye, cit. par Lagrèze-Fossat.

en 1542, on constate d'une manière officielle la visite qu'il en fit (1). Nous verrons clans la suite que ses successeurs suivirent son exemple. En 1543, Jean de Narbonne échangea, avec l'autorisation du roi de France, l'abbaye de Moissac contre l'évêché de Bèziers alors entre les mains de Jean de Lettes, neveu de l'ancien évêque de Montauban, Jean Des Prez (2). Il mourut à Béziers le 15 novembre 1545 (3).

Page 1