EN FAVEUR DE JEANNE D'ARC

CONSIDERATIO ROBERTI CIBOLE (1452).

(Voir chapitre III, p. 129 et suiv.)

SEQUITUR CONSIDERATIO SEU OPINIO VENERABILIS VIRI MAGISTRI ROBERTI CIBOLE, SACRiE THEOLOGIE PROFESSORIS ET CAR- CELLARII PARISIENS1S, QUI, TA M AKTE HUNC INCHOATUM PRO- CESSUM, QUAM ETIAM POST EJDS 1NCHOATIONEM, REQUIREN- TIBUS EJUS CONSILIUM POM1NIS DELEGATIS, SCRIPSIT SUPER FACTO PRiEDICTI PROCESSUS CONTRA DICTA M JOHANNAM, RO- THOMAGI AGITATI; PROSEQUENS QUATLORDECIM QUALITATES SEU QUALIFICATIONES CONTRA D1CTAM JOHANNAM IN DICTO PROCESSU ET SENTENTIIS IN EO GONTENTIS, ATTRIBUTAS, NON POTUISSE EIDEM JOHANNjE ATTRIBUI VEL COLLIGI EX GESTIS DICTjE JOHANN iE, DICTIS VEL CONFESSIONE PROSEQUENDO PAR- TICULAR1TER ET SIGNANDO UNAMQUAHQUE PRADICTARUM QUA- TUORDECIM QUALIFICATIONUH, SICUT IMMEDIATE IN EADEM OPINIONE EST DESCRIPTCM.

De Puclla quadam Johanna nuncupata, qua? temporibus nostris, praeter solitum fœminis et puellis usum, multa dixisse et miranda fecisse perhibetur, non est meum quidquam nisi cum formidine et utcumque opinando, scribere aut dicere. Ideo nihil in hac re intendo seu propono scribere vel asserere, nisi sub protestatione insequendi judicium et determinationem majorum, praesertim illorum qui jure ta m divino quam bumano peritiores babentur, et qui ex ipsius Johanna? dictis pariter et faciis plenius fuerunt informai!. Sed quum irrefragabilis auctorilas, cujus jussa milii capessere fas est et nefas eidem non olwdire, jubeat me aliquid dicere super quodam processu facto diulum Rothomagi contra die ta m Johannam de anno Domini MCCCCXXXI, per dominum l'etram Cauchon, tune Belvacensem episcopum, assertum judicem in materia fidei; ex quo processu secuta sit sententia condemnationis dictœ Johannae tanquam schismalicœ, inûdelis et haerelica* : quaedam dicta in proposilo non asseram nisi quae asserenda sunt et sub protestationibus praediclis et aliis quae in similibus fieri debent.

Pro materia igilur dicendorum, quœritur si processus contra eam habilus et factus in materia fidei et sententia contra eam lata per diclum dominum episcopum, sint juridici, aut nullitati subjiciantur lam processus quam ipsa sententia, ea parte maxime qua illa condemuata exstitit tanquam infideiis. schismatica et haeretica. l'ro cujus qiiaestionis deduclione, primo ponenda est dicta sententia in propriis terminis ; deinde collalio facienda an videlicet dicta sententia conformis sit confessioni et convictioni dictée Jobannae in

omnibus suis articulis et punclls ; tertio an ex dictls aut factis ipsius Johannœ, Nia possitaatdebeat de infidelitateet haeresi condemnari; quarto an processus alias fuerit juridicus, ita quod non fuerit error aut defectus in judicio neque ex parte judicum neque ex modo judicandi.

Est itaque forma sentent!» ista :

« In nomine Domini,amen. U ni versos Ecclesiae pastoreset caetera « usque ibi nos Christum et honorem fidei orthodoxe prae oc u lis u habentf s, ut de vultu Domini judicium prodeat, dicimus et decerni- « mus te apparition um et revelationum divinarum mendosam con- « fictricem, pe m ici osa m seductricem, piaesumptuosam, leviter cre- « dente m temerariam, praesumptuosam divinatricem, blasphemam « in Deum, sanctos et sanctas et ipsius Dei in suissacramentis con- « temptricem, legisdivina?, sacra? doctrina? ac sanctionum ecclesias- « licarum praevaricatricem, seditiosam, crudelem, a postât ricom, « schismaticam, in fi de nostra multiplicité r erranlem, et per prae-

• missa te in Deum et sanctam Ecclesiam modis praediclis temere

• deliquisse ac insuper quia débit», licet et sufficienter tam per « nosquam parle nostra per scient ificos virosnonnullosct expertos u doctores ac magistros anima* tuœ salntem zelantes saepe et saepius « admonita fueris ut de praediclis te emendare et cor ri gère neenon « dispositioni, détermination! et emendationi sanctaematris Ecclesiae « submittere velles, quod tamen noluisti nec curasti, quin imo exm presse, indurato animo obslinnte atque pertinaciter denegasti, ac « etiam expresse et vicibus ileratis domino nostro Papa?, sacro ge- « nerali Concilio submittere recusasti. liinc est quod te tanquam « perlinacem et obstinatam in prœdictis deliclis, excessibus et erro- <• ribus ipso jure excommunicatam et haerelicam declaramus. »

Circa quam qnidem senientiam notandum primo quod per banc sentemiam praedicta Johanna mulloriim et diversorum criminum rea adjudicata es! et qualificala; qnorum qnidem criminum major pars plus conlra bonos mores quam directe contra lidem esse videtur. IVam peccata, qua? sutit contra bonos mores directe, snnt illa quae procedunt elicitive et immédiate ab appetitu seu voluntate; peccatum vero inlidelitatis est dicere oppositum lidei catholicae et est subjective in intellectu si eut fides.

Notandum praeterea quod ex peccatis contra bonos mores non arguitnraliquises.se infidelis, ' nisi sit error in intellectu circa ea quae sunt fidei, sicut quantumeumque sit aliquis fornicator aut superbus, praesumptuosus aut (ictus non potest ex his et similibus peccatis couvinci esse inlidelis, nisi maie senciat de his quae sunt fidei, ut puta si quis fornicator vole n s favere s no vilio sentiret aut crederet vel cliceret quod fornicatio non est peccatum mortale vel quod non est prohibita. Hoc enim esset senlire contia sacram doctrinam vel scripturam quam fides praedicat esse veram. Ta lis esset notandus de errore in fide non quia fornicator, sed quia veritatis lidei el script ura? sacra? detractor et corruptor, et ita diccnduin de aliis.

Notandum praterea quod peccatum Infidelitatis nunquam constat in aliqua persona in qua est fides. Fides au te m non tollitur neque recedit ab anima propter quodcnmque peccatum non sibi oppositum, sed sol u m modo propter peccatum sibi opposilum, quod est infideiitas, sicut patet quod ex vi no mi ni s negat fidem. Ex quo notum est quod ille vei illa qui semel in baplismo fidei habitum suscepit, nunquam perdit illum nisi per introductionem habilus contrarii, scilicet infidelitatis, sicut enim dicit Arisloteles in praedicamentis : a Contraria mutuose expellunl. » Talis tamen fides quae stat cum aliis peccatis morlaïibus informis est, nec est efficax ad merendum vitam seternam, quia sine caritate est sine qua non est mer i tum vitae perpétua?.

Jam ergo videndum est de quai ifica t ion e criminum quibus per dictam sententiam ta m qua m rea condemnatur. Judicatur et qualificatur primo fore et esse divinarum revelationnm mendosa confletrix. Hoc siquidem directe ad genus mendaciî, hypocrisis vel simulationis pertinet; quae vilia opponuntur veritati quae est virtus moral is, ut Philosophus dicit in quarto Ethicorum. « Siquis enimdicat per simulalionem aul ûciionem aliquod donum seu graliam habere aut habuisse a Oeo non propter hoc errât in Ode, sed in moribus. »

Ex quo sequi videtur quod si eliam ita fuisset quod dicta Puella mendose aut ficticie dixisset habuisse appariliones aut revelationes a Deo aul sanclis, non debuisset propter hoc argui tamquam errans in fide sed potins in eo casu debuisset doceri et corrigi de simulatione et mendacio. Verum est tamen quod taies (ictiones et mendacia graviora suntpeccaia circa divinaquam circaaliam materiam, non tamen exeunt genus moris in quantum hujusmodi.

Secunda qualitas criminum est quo décernant eam a perniciosam seductricem ». Clarum est quod seductio de ratione nominis importât malum contra caritalem proximi. Si tamen seductio esset perfalsam doctrinam quae esset corruptiva voritatis, fidei seductio ista saperet haeresim. Mœrcticus enim est qui lai sas vel novas opiniones velgignit in alios aut sequilur, sicut Christo Judei imponebant dicentes quod « malus est et seducit turbas » (Johannis, vu). De tali etiam seductione ioquens, Christ us dicebat : « Videtenequis vos seducat,» (Vîathei xxiui . 'Nec esset isla seductio tantam peccatum in moribus, sed etiam in fide, quia ex intentione procederet ad corruptionem fidei in aliis. Si itaque dicta Puella quoad primum modum seductionis, scilicet quoad mores fuerit sic qualificata, nihil quoad hoc de inhdelitate sibi débet imputari. Si vero fuerit perniciosa seductrix secundo modo, videliect in his quae sunt fidei, cum aliis articula tangentibus fidem ex suis responsis in processu.

Terlia qualificatio « praesumptuosam ». Circa istam qualilatem erat forsan major apparentia eam sic judicandi, eo quod praedicta Johanna quosdam actus exerce re videbatur ultra mensurarn propriam et supra vires femineas. In omni enim re naturali hsec invenitur quod quaelibei actio commensuratur virtuti naturali agentis. Et ideo vitiosum est et peccatum quasi contra naturalem ordinem existens

quod aliqais ex se assumât ad agendum ea quas praeferuntur soae virtuti, quod pertinet ad rationem prœsumptionis. Et ideo prœsumptio est peccalum, sed non contra fidemsedcoutra magnanimitatem, ut expresse déterminât Philosophus in secundo et quarto Ethicorum, ubi dicit quod maguanimo per excessum opponitur cappuus, id est furiosus, quem nos dicimus prasumptuosum.

Ex quo sequi videtur quod eslo quod ipsa Johanna fuisset soli nalurali viriuli sua» innixa aut eliam supra communem inclinationem naturae multebris in exercendo bellica opéra supra vires fœmineas, adhuc propter hoc non fuisset de infidelitate notanda, sed de praesumptione.

Quaria qualificatio « leviter credentem ». Circa haec allegari posset illud Ecclesiastici xix « qui cilo crédit levis est corde ». Sed hoc a doctoribus exponitur quod qui cito crédit mala de proximo levis est corde, id est instabilis in bono et labilis ad malum. ISam de quolibet tenendum est quod sit bonus nisi appareat contrarium, et juxta istum intellectum leviter credens non est peccatum in fide. Cito autem credere ea quœ sunt tidei non est levis animi, sed obedientis, ut patet de Magdalena quae, secundum beatum Gregorium, cito credidit et de apostolis qui ad unara domini jussionem secuti sunt eum. Secus autem esset de cito credendo contraria fidei : quod non videtur apparere ex processu dictam Johann am fecisse, ut patebit, quia si de levitate credendi notanda fuerit haec, maxime fuit respect u révéla lionum et vocum quas habuisse et a udi visse confite tur, de quibus erit in sequentibus latius dicendum.

Quinta qualificatio • temeraria ». Ex istonon potuit dicta Johanna de infidelitate notari quia te méritas est vitium prudentix oppositum, ut dicit beatus Augustin us contra Julianum, libro quarto, et sic non contra fidem.

Sexta qualificatio « prsesumptuosam divinatricem ». Gravis equidem objectio cavetur in decrejis, xxvi, q. li. Quod qui divinatores expetunt et morem gentilium subsecuniur sub régula quinquennii subjaceant, secundum gradus pœnitentiaediflinitos. Lexetiam divina dicit Deuteronomii, xvm « non sit qui phitones consulat nequedivinos ». Divinus vel divinator seu divinatrix dicitur qui praenuntiat futura, secundum indebitum modum. Notanter dico secundum indebitum modum quia divinatio non dicitur si quis praenuntiet aliqua quaeex necessitateeveniunt, sicut astrologi praen un liant éclipses futuras vel venturas, aut etiam si quis prœnuntiet aliqua quœ ex suis causis ut in pluribus eveniunt et raro deficiunt, sicut etiam astrologi de pluviis et siccitatibus et medio, de sanilate vel de morbo aut morte praen un tiare possunt, quia omnia ista humana ratione possunt pra3cognosci. Si quis etiam aliqua futura contingentia Deo revêtante cognoscat, talis non divinat.id est quod divinum est non facit sed suscipit. Et ergo aliquis vel aliqua tune solum dicitur divina re quando sibi indebito modo usurpât praenunciationem futnrorum eventuum. Et iste indebitus est multiplex, secundum quod Isidorus, libro VIII Ethimologiarum, enunaeratdiversas divinationis species,

videllcet cum quis invocat auxilium daemonum ad futura manifestanda. Omnis enim praesumpluosa divinatio vertiturndpraecognitionem futuri evenius aliquo da?monum consilio vel auxilio, quod quidem aliquando fit vel per expressam invocationem vel intenlnm démon se occulie prae«entat ad praenuntiandum quaedam futura quae hominibus sunt ignota. Soient autem dœmones expresse invocati futura prœnuntiare multis mndis decipiendo ho mines : quandoque prestigiosis quibusdam apparitionibus se aspectui hominum et auditui ingerentes ad praenuntiandum fulura.et hic modus vocatur prestigium eo quod oculi hominum prestigiantur opinando eas ce r tas formas vel figuras operatione daemonum confictas et formatas. Et de hoc modo divinationis potuit haberi suspiclo in apparitionibus et revelationibus faclis dicta? Puella? dum confitebatur beatum Michaelem et sanctas Katherinam et Margarelam sibi apparaisse, vocem seu voces audivisse sibi quaedam futura praenunliantes. In hujusmodi namque apparitionibus extat periculum eo quod, ut habetur secunda ad Corinthios, xi, « Ipse Sathanas transfigurât se in angeltim lucis ». Johannes autem in prima canonica capitulo iv dicit : o Probate spiritus si ex Deo sunt. » Ideo pote rat hujusmodi suspicio prestigialis divinationis ex probalione istorum spirituum per considérât ionem potissime finis ad quem tendebant praedicta? apparitiones et voces : et de hoc dicetur. De aliis amem niodis et speciebus divinationum, utpote per somnia, per nigromanciara, giromanciam, chiromanciam et arles magicas prohibitas non videtur ex inspectione processus fuisse suspecta dicta Johanna, nec interrogata. ideo cum ad dictas apparitiones venerimus ratione quarum judicata est divinatrix, de ista sola specie divinationis dicemus, ostendentes opinando in his apparitionibus taie genus divinationis non intervenisse.

Septima qualificatio est : « blasphemam in Deum, sanctos et sanctas ». Blasphemia opponilur coqfessioni fidei : uode quicumque negat de Deo quod ei convenit vel asserit de eo quod ei non convenu derogat divine bonitati et blasphémât; hoc autem est aliquando secundum solam opinionem intellectus, aliquando etiam est cum quadam affectus convicta detestatione. Et si sit tantum in corde, est cordis blasphemia de qua sol us Deus judicat nec de ista est ad propositum. Si vero exterius prodeat per oris locutionem, est oris blasphemia quae subest hominum judicio. Videndum ergo erit si praedicta Johanna per decursum processus convicta fuerit aliquid enuntiasse aut asseruisse contra Dei bonitatem et honorem. Credo enim quod in toto processu ex confessatis nihi! inveniatur dixisse quod deroget bonitati Dei, sed sa? pi us interrogata respondit sub hac foraia : « Omni a opéra mea et facta mea sunt in manu Dei et de his me refero ad ipsu-n. El certifico vos quod ego non vellem aliquid dicere vel facere contra fidem christianam. » Non puto quod hoc sit blasphemare in Deum et in sanctos, sed potius dare gloriain Dco et sanclis ejus.

Ex quosequi videtur quod non est cônes ponden lia isti us qualiû-

cation is ad snam confessionem : et sic vitium apparet quo adistum articulnm quia sententia non estconformis suis dictis.

Octa va qualificatio • ipsius Deiinsuissacramenliscontemptricem». Quoad istam qualificationem in quantum bujusmodi non polest notari de infidelitate ut Tidetur, quia omne peccatum mortale babet concomitantiam contemptus Dei in suis sacramentis. Constat cnim quod omnis peccans mortaliter contempnit graliam baptismi.Quod etiam qui indigne suscipitaliquod sacra mentum argtii polest decontemptu sacra menti, et tamen non de infidelitate. Ex quo sequitur quod, etsi con vicia foret de tali contemptu, non propier hoc convicla fuisset de infidelitate. Et nihilominus ex inspectione processus perspicue videtur quod révère ntiam magnam et devotam gerebat ad Ecclesiae sacramenta, praecipuead sacramentum altaris eu m ipsa communicaret omni anno juxta Ecclesiae slatutum, libenter ac fréquenter audiret missam quam sa? pi os in carcere nt audiret h u militer requisivit, quamvis tamen impingi sibi videalur quod respuerit suscipere sacramentum, ad quod in sequentibus respondetur.

Mona qualificalio « legis divinae, sacra? doctrinae et sanctionum ecclesiasticarum praevaiicahïcem ». Ista qualificatio communis est omni peccato mortali. Constat cnim quod omne peccatum mortale est contra legeon divinam, quia contra praecepta D >calogi. Est etiam contra sacram doctrinam quae docet ipsam legem divinam. Contra etiam sancliones ecciesiasticas quae a Patribus, dirigente spiritu sancto, editae et traditae sunt ad expulsionem vitiorum et ad introductionem et incrementa virlutum.

Ex quo sequitur quod, etsi dicta Johanna fuerit praevaricatrix legis divin» facto aut verbo absque dogmate contrario legi Dei et fidei, quod non propter hase debuit de infidelitate aut haeresi condemnari.

Décima qualificatio « seditiosam ». De hac qualificatione similiter et dicendum quod seditio de genere non est peccatum infidelitatis, sed contra bonos mores, quia contra unitatem et communicaiionem civilem, ut habet Philosophus Politicarum ili. Non autem reperitur in processu quod turbaveril pacem concivium aut commilitonum suorum aut hominum sua? policiae aut regni nisi forsan seditiosa dicatur quia ad expulsionem liostium laboravit; quod esset contra ralionem sedilionis, ut palet per Pbilosophum.

Undecima qualificatio « crudelem ». Crudelitas nihil aliud est quam punitionis excessus nulla pietate vel temperantia moderatus. Et ut me de isto expediam, nihil ad eau sa m fidei de ista qualificatione. Quippe non dici pote rat crudelis ex eo quod arma tulisset aut indumenta virilia. Nam a principio excusavit se quod erat simple* et paupercula puella et quod equitare nesciret nec ducere guerram, et ita se non ingessitul arma deferret. Praeierea saepe atque saepius ipsa confessa est quod de manda to D* i admonente sancto Michaele ventral ad succursum régis Francise pro bono palrix, régis et bonarum gentium. Modo notum est et habet Augustinus tertio libro De Civitatey cap. x per totum et libro IV, cap. xv, per totum, quod bel-

lum justum est quod pro defensione patria? non pro cuplditate dominandi geritur. Ubi autem est justitia in bello, ibi non est crudelitas quamvis non sine sanguinis huma ni fiât eflusione. Et quamvis fuisset sibi licitum in bello jnsto sanguinem fundere hostium pro defensione patria?, tamen ad evitandam omnem crudelitalis notam, ipsa, ut in processu confessa est, port a bat vexillum pro evitando ne ipsamet interficeret adversario? quibuseiiam ante omnia pacem offerebat, requirens ut recédèrent ab obsidione civîtalis Aurelianensis et nunquam hominem interfecit. Quod si fectsset,pra?stipposito motivo sui adventus, ad hue nulla potuisset crudelitatls culpa nolari quia, ut habet Augustinus libro primo De civitate Dei, cap. xxu, « bella gerentes Deo auctore non rei homicidiorum sunt, » sicut patet in decursu Sacra? Scriptura?, maxime in libris Josue, Judicum et Regum, ubi multi laudantur etiam sexus muliebris eo quod, auctore Deo, arma et giadios ad expugnationem hostium assumpserunt

Duodecimaqualificatio«apostatricpm>. Apostasia tripliciterpotest in Scripturis accipi, secundum quod apostasia importât recessum a Deo, quod fit tribus modis. Conjungitur enim homo Deo tribus modis et sic etiam tribus modis receditur ab eo. Primo namque conjungitur homo Deo per fidem, secundo per debitam et subjectam voluntatera ad obediendum pra?ceptis ejus, tertio per aliqua speciaiia ad supererogationem pertinentia, sicut per religionem et clericatum vel sacrum ordinem. Contingit ergo aiiquem apostatare a Deo rétro cedendo a religione quam professus est vel ab ordine quem suscepit, et de hoc modo apostasia? non potuit notari dicta Johanna, cum ipsa non fuerit religione ailigata. Contingit etiam aiiquem apostatare a Deo per mentem repugnantem divinis mandatis, et hoc modo apostasia? largo modo su m p ta? omnis peccalor per peccatum mortale a posta ta dicitur, de qua apostasia non intelligitur in se nient la, ut notum est. Sed si quis a fidediscedat,tuncomninorecedit a Deo et est proprie talisdicendus apostata quia apostasia si m pi ici 1er et absolu te est per quam aiiquis discedit a tide. Si autem praefata Johanna discesse rit a fi de catholica, videndum erit ex responsis et confessionibus suis et in quo vel quîbus articulis fidei erravit, quia hoc est principale quod querimus. Nam prius opportuit eam errare et apostatare quam haereticam formatai!) esse vel adjudicari.

Décima tertia quai ificatio « schismaticam ». Schisma est grave peccatum et est quasi dispositio ad hœresim aut non sine haeresi. Uaeresis tamen addit ad schisma perversum dogma. Dicit uamque Ieronimus, super epistolam ad Galathas : « Inter schisma et haeresim hoc interesse arbitror quod haeresim perversum dogma habet, schisma abEcclesia séparât. »Opponitur enim unitati Ecclesiae : unde schismatici dicuntur i 1 11 qui propria sponie et intentione se ab unitate Ecclesiae séparant. Qua? quidem imitas consistit in unione membrorum inter se et in ordine ad unum caput , secundum illud ad Colosse uses, Il a inflatus sensus carnis sua? et non tenens caput, ex quo 10tum corpus per nexus et counexiones subminislratum et constructum

crescit in aagmentamDei ». Hocautem caput est Christus,cujus vicem geritin Ecclesla summus pontifex. Et ideo schismatici dieu n tu r qui subesse renuuntsummopontiflci et qui membris Ecclesiaeei subjectis communicare récusant, item ergo videndum erit si praefata Jolianna renuerit subessc summo pontifici. Patet evidenter quod non per processum inquo plurieset expresse se summisit sentemia? summi ponlificis, postulans instanter ut duceretur ad eum. Quod etiarn renuerit communicare caeteris fidelibus in sacramenlis Ecclesiae non habetur ex processu quando potius oppositum ex mullis suis revelationibus clarius apparet. Et haec manifesiius apparebunt cum agetur de materia jubmissionis sua?.

Décima quarta qualificatio « in flde nostra multiplicitererrantem, €t per praemissa te in Deum et Sanctam Ecclesia m modis praedictis temerario deliquisse ». Ista ultima clausula clare sequitur ex praemissis si vera sunt et specialiter ex ista ultima qualificatione qua dicitur in fi de nostra mu Itiplici ter errantem quae quidem qualificalio gcneralis est nec specialiter tangit quo aut quibun modis illa in fide erraverit aut in quo aut contra quae vel quos articulos, nec déclarât ista qualiGcatio multiplicitatem suorum errorum. Sed dicelur quod ista qualificatio relativa est ad praedicta criraina et qualificaliones supradictas; et itavidetur esse de intentione judicanlium ut patet per sequentem clausulani qua dicitur : et per praemissa te in Deum, etc.

Ideo recapitulanda sunt praemissa crimina et qualificationes eorum ut Yideatur si in omnibus aut aliquibus eorum ipsa Johanna in fide nostra multipliciler erraverit. Est autem advertendum quod dicta Johanna non poteratjudicari errasse in fide nostra nisi ex diclis aut factis suis quae sunt signa eorum quae latent in cerde. Dicta enim et facta protestationes qnaedam sunt fidei. Ideo si quis vel dicat ore contraria fidei aut exerceat actus contra pietatem Dei, ut puta neget sacram Scripturam, adoret ydola, spernat et conculcet sacramenla velhujusmodi, talis judicari aut saltem notari potest de infidelitate vel de haeresi, si sit firma adhaesio contra ea quae sunt fidei Christian», maxime circa ea quae quisque quantumeunque simplex scire tenetur. Si quis autem erret aut habeat fa Isa m opinionem in bis quae non sunt fidei et quae scire non tenetur, puta in geometralibus vel aliis hujusmodi quae omnino ad fide m pertinere non possnnt, non propter haec talis débet dici errans in fide aut corruptor fidei, sed solum quando aliquis habet falsam opinionem circa ea quae ad fidem pertinent. Ad quamquidem fidem pertinet alîquid dupliciler; uno modo directe et principaliter sicut articuli fidei, alio modo indirecte et secundario sicut ea ex quibus sequitur corruptio alicujus articuli. Si ergo clare inspiciantur imposita dictae Johannae crimina, prout in praedicta sententia qualificata habenttir, non videlur posse notari multipliciter errasse in fide nostra nisi aut ex con fiction e mendosa revelationum et apparitionum divinarum, aut ex praesumptuosa divinatione, aut forsan ex blasphemiain Deum et sanctos et sanctas aut Dei in sacramentis ex infidelitate proce-

dente, quia sol us talis contemptus est ad propotfttim eo quod, ni dicium est, la omni peccato mortali est contemplas Dei, aut etiam ex a pos! a si a et schismate. De aliis au le m impositis sibi criminibus quae sunt peccata morum ei qua? ad lidem non pertinent directe et principaliier, neqne ex eis sequitur corruptio alicujas articuli fi dei, non potest, ut videtur, tamquam inlidelis vel haeretica condeninari, etiam si in illis monita sepius et reiapsa fuerit; et hoc salis apparet ex notabilibus preediciis. Veniam ergo ad revelationes et a pparit Jones sibi factas quia vei sunt ver» aut ficta» et mendosae. Si fictae et m endos», rea est mendacii et simulation!*, ut dictum est, eo quidem graviusquo Deum et sanctos falso sliji testimonium dédisse. Quod ad iiiud posset dici de fa I sis prophetis quae multa ex spirilu suo dicentes mentiebantur nec, ut sic est, in fi de erra re. nisi ea quae dicerentur essent erronea. Sed quis ei dicere potuisset: «Tu illas apparitiones non ha buis ti, aut tu voces non audivisti? In talibus enim negativa probari non potest quia res facti est occulta et soli dicenii cognita. Dico ergo: primo, salvo meliori judicio, quod si quis dicat mendose habuisse dé aliquo futuro revelationem a Deo vei a sanctis, non est errare ip (ide neque in bis quae sunt fidei, quamvis taiis peccet mortali 1er. Probatur quia sicut patet ex dictis, contingit errare in tide dupliciter aut ex hoc quod quis habet faisant opinionem, vel exlimalionem de his quae sunt principalia in fide sicut articuli fidei aut circa ea quae secuntur ad illosex quibus, si circa ilîos erretur sequetur corruptio articulorum ; ut puta, si quis falsam opinionem haberetde resurrectione mortuorum, directe errare t in articulo fidei, aut si quis diceret animam humanam non esse immortaiem, quia talis opinio esset corruptiva prœdtcti articuli. Sed il le qui dicit mentiendo et false habuisse revelationes vel apparitiones, nihil asserit contra articulos fidei neque contra aliquid unde corrumpi possit fides, ergo non errât in fide. Ex quo sequitur quod dicta Johanna etiam si false et mentiendo dixisset habuisse revelationes praedictas, non propter hoc erat adjudicanda errans in fide. — Dico secundo : Si quis dicat vere et absque mandato habuisse de futuris a Deo revelationes et apparitiones sanctorum vel sanctarum aut voces aliquas audivisse, propter hoc non offendit in fide, quin potius militât pro fide. Primum probatur quia, ut Philosoplius [dicit], ver n m omni vero consonat et verilas fidei nulli répugnât verilali, sed per hypothesim quae dicit revelationes Dei et apparitiones sanctorum habuisse et voces audivisse dicit verum : ergo non offendit in fide. Secunda pars probatur videlicet quod talis potius militât pro fide. Quia ex fide tenemus quod Deus sua providentia et gubernatione dirigit hommes in vitam aeternam quam ex naturalibus adipisci non valemus neque ex sensu proprio aut notitia acquisila suŒcimus ad illam cognoscendam vel promerendam, ergo fidei est credere quod Deus revelet hominibus viam per quam et média per qua? possit haberi ; sed ad hoc sunt omnes revelationes divins, ergo qui vere asserit illas habere vel habuisse militât pro fide. Et si objiciatur quod revelationes aut apparitiones factœ dicte

Jobannae non erant de vita aeterna neque de supernaturalibus a ut spiritualibus, sed de bel lis, de terrenis et futuris contingentions, ergo ratio proposita nihil facit ad propositum. Respondeo qnod ratio sea probatio qua?stionis praedictae est ad haec quod hujusmodi ver» revelaliones militant pro fide, et sicut Dcus révélât botninibus ea qoae per se et directe faciunt ad vitain aeternam sicut sacram Scripturam et misleria fidei,ita etiam mulla révélai de temporalibus et futuris contingentibus ad promolionem hominum in suum fmem quae est vita aeterna, cujusmodi sunt bellum juslum, pax, peregrinaiiones et exhortaliones, monitiones, pacta in 1er homineset hujusmodi ex quibus fulura secuntur quae Deus praecognoscit salutaria hominibus. Quod enim plerumque ista et hujusmodi Deus revelaverit ex Scriptura sacra et fide indubia tenemus. Nihil ergo obviât si dictae Johannae temporalia Deus revelaverit a ut si de bellis aut eventu bellorum ex revelationibus et apparilionibus aut vocibus praediclis aliquid ipsa cognoverit cum Deus ipse talia ordinct et disponat fieri ad correctionem et salutem hominum. fecriptura sacra plena est hujusmodi revelationibus divinis, quibus Deus ipse quid agendum vel non agendum per angelos et alios sanctos révélât; et quia hoc notissimum puto apud eos qui sacram Scripturam inspiciunt, ideo ad majorem probationem ampli us non esset opus insistera Nemo enim sapiens negat Deum révélasse per angelos et animas sanctas populo Judeorum, antequam etiam animae forent glorificatae, multa de futuris et etiam bellorum evenlibus. Dédit enim multis praeter spem hominum audaciam et fortiiudinem ta m viris quam mulieribusad expugnandas gentes i ni micas et maxime quando populos ille erat in necessitate constitutus : legantur libri Mpysis, Josue, Judicum, Regum, Paratipomenum, Esdre, Neemie, Judith et Maehabeorum. Exemplis ad propositum nostrum plena suntomnia,et ut de deinsissima (sic) silva proferamus aliquid, rememorandum censui Maehabeorum h, 15, et ullimum capitulum,quode apparilionibus hujusmodi duplex recitatur exemplum. Erat Judas Machabeus contra Nicanorum superbum in necessitate cum suo populo constitutus, confidens semper cum omnispe auxilium sibi a Domino amiturum et hortabatur suos ne formidarent adventum nationum, sed spe tarent ab omnipotente sibi affuturam Victoria m, et exposuit eis dignum fide somnium per quod nniversos laetificat. Erat autem hujusmodi visio : viderai namque Oniam qui fuerat summus sacerdos, virum bonum et benignum, verecundum visu, modestum moribus et eloquio décorum, et qui a puero in virtutibus exercitatus sit, manus protendere et orare pro omni populo Judeorum. Post hoc et apparaisse aliuin virum etgloria mirabilem et magni decoris habit udine circa illum respondenlem Oniam dixisse : « Hic est frairum amator et populi Israël, bic est qui multum orat pro populo et uni versa sancta civitate Jeremias propheta Dei. » Et noia quod requit ur : extendisse autem Jeremiam dextram et dédisse Jude gladium aureum dicentem : a Accipe sanctum gladium munus a Deo in quo deicies adversarios populi mei Israël.» Hic habemus duorum sanclorum

virorum apparitionem notissimam ad defensionem popoli Dei. Qaidv rogo, mi ru m si angeli sa net i, si beats anima? et jam cum Deo glorificate mitu divino ad defensionem et protectionem populi regni christianissimi franco ru m apparuisse dicantur. Ex quo perspicuum est quod si dicta Johanna dixerit aut affirmaverit sanctum Michaelem archange! um et sanctas virgines Katherinam et Margarelam sibi apparuisse et voces audivisse, nihil per hoc contra sacram Scripturam aut contra filem asserit, nec per hoc erat de errore infidelilatis aut superstitionis notanda. Alioquin ea facilita te calumniarentur quamplurimo apparitioncs angelorum et sanctarum animarum et revelationes fact» Patribus veleris ac novi Tes ta menti.. Nam praeter iilas qu» habentur in canone, legunlur inult» apparitiones faciae et bonis et malis hominibus ad correctionem malorum et instruclionem bonorum. Leganlur libri Dyalogorum beatissimi Gregorii : talibus exemplis apparitionum, vision um et revelalionum pleni sunt, et ut de tam muhis paucissima refera m us, Redemptus Ferentino civitatis erat episcopus cui beatus martir Victicus aslitit dicens : a Redempte, vigilas? » Gui respondit : « Vigillo. » Qui ait ; Finis venit univers» carni, finis venit univers» carni, finis venit univers» carni. » Post quamquidem trinam voce m visio martiris qui ejus mentis ocuiis apparebat evanuil. Tune vir Dei surrexit se que in orationis lamentum dédit. Haec Gregorius in fine tertii Dyalogorum. Aliud quidem inter multa exempium idem Gregorius récitât in quarto libro Dyalogorum : In monasterio, inquit, meo quidam frater ante decennium Gerontius dicebatur qui, cum gravi molestia corporis fuisset depressus, in visione nocturna albatos viros et clari omnimodi habit us in hoc ipsum monastertum descendere de superioribus aspexit, qui dum coram lecto jacentis assistèrent, unus eorum dixit : u Ad hoc venimus ut de monasterio Gregorii quosdam fratres in miiitiam mittamus. » Quod plura et memorabilia evenire nullus negabit catholicus. Sed forsan dicet mihi aliquis quod praedicta exempla et praedicta? visiones scu apparitiones verse quidem erant et a sanctis spiritibus, ille vero quae Johann» saepe dict» fact» sont non fuerunt ver», sed fantastic» et a malignis spiritibus confict». Respondco quod facile die tu est et maxime apud ilios quibus non piacet praedictarum apparitionum seu revelationum effectua. Ne tamen sublerfugere videamur ampliorem dictarum apparitionum discussionem, inquirendum erit nobis si pr»dict» apparitiones fact» ipsi Johann» subsistant in veritale et quid esset dicendum, omnibus consideratis secluso omni favore et omni alïectione deposita. Nulium enim dubium est quin ab illusore spiritu falsitatis aliquae visiones vel apparitiones fiant et non est facile discernere spiritus maxime il lis qui non habent exercitalos sensus in Script uris sanctis, nec débet absque magno examine prœcedentiet circumspectione circumstanciarum de talibus dubiis leviter homo judicare : unde taies apparitiones qu» dubi» sunt in origine probari et examinari habent a fine. Nam exitus multociens manifestât quod origo ipsa occultabat. In discretione spirituum etiam multa suntconsiderandaetdiligenterattenden-

da, sicnt sont conditiones personarum quibus vel ad qnas fiunt hujusmodi apparitiones; consideranda cliam est qualitas negotiorum et operum quae mandatur fieri, modus apparendi, tempus et locus, et finis in tentus, similiter conditiones rerum, quibus comparantur spiritus mail et spiritus boni, verbi gratia dyabolus propler si mil itudinem effectuum comparatur serpenti, scorpion i, porco, corvo et caeteris : ideo iUi in quibus abundant eftectus lalium animalium non aguntur a spiritn sancto, sed iili in quibus abundant conditiones et effectus colomba?, agni, ovis et similium qualitatum bonarum quibus comparatur spiritus sanctusducuntur a spiritu bono. El maxime hoc attendendum est in discretione etdiscussioue spirituum respectu interiorum motionum et revelationum secretarum, et interna ru m. Et ideo si fiât examen super hujusmodi secretis motionibus aut revelationibus, recurre.ndum est ad attributa spiritus sancti quae sunt bonitas, suavitas, dulcedo, mansuetudo, concordia, modestia, cari tas, pax, benignitas et hujusmodi. Sunt enim duodecim spiritus fructus quos enumerat Apostolus ad Galatas quinto. Et ad ista débet comparari vita, conversatio et etiam operatio illius personae ad quam fiunt hujusmodi apparitiones, quia si hujusmodi apparitiones convenant et in modo et in fine et in conditionibus personae cum praedictis qualitatibus quae non sunt nisi a spiritu bono, signum cstquod reveiationes hujusmodi sunt a bono spiritu, sive sint revelationes per internam inspirationem sive per cxteriorem, sensibilem aut imaginariam apparitionem : unde beatus Bernardus de discretione spirituum loquens sic ait : a Quotiens super castigando corpore, humiliando corde, servanda nnitate et cari ta te fratribus exhibenda seu caeteris vi rtutib us acqui rendis, conser va ndis, amplificandis cogitalio salubris in mente versa tur, divin us sine dubio spiritus est qui loquitur. » Hujusmodi aulem locutio divini ac boni spiritus sicut est per internam motionem in devotis hominibus est per secretam inspirationem qua ipse spiritus sanctus et per semelipsum qui sanctis animabus illabitur, movet, et inlerdum per ministerium bonorum angelorum suadentium et moventium ad praedicta et similia pia opéra, lta plernmque, prout placet diviuae pietati, taies revelationes fiunt per motionem exleriorem et per apparitiones rerum corporalium, sicut angeli leguntur apparuisse in corporibus assumptis aut per ipsas animas defunctorum qui miro modo in Scripturis tanien probato ex Dei ordinatione se vivis hominibus manifestant aut in visione nocttirna somniorum aut etiam vigilando per visionem corporum. De quibus omnibus modis apparilionum seu revelationum exempta mullà in Scriptura sacra liabenlur, id collationibus et vilis Patrum et aliis libris sanctorum. Unde praeter il la signa quae dicta sunt, soient sancti doctores ad discretionem spirituum in talibus visionibus, quaedam alia signa distinguerc salis tamen conformia ad praedicta.

Primum signum est quando persona cui fiunt hujusmodi apparitiones est humilis et simplex, vivens sub obedientia parentum aut spiritualium aut etiam carualium : unde palet ex Scripturis et exemplis

sanctorum quod revelatio secretortim dlvinœ voluntatls m a gis consue vil fieri simplicibus quam sapientibus, magis humilibus qnam sublimibus, magispauperibusquam divitibus, sicutad litteram videmus de prophetis et aposlolis qui fuerunt de valde modico statu et de huinili plèbe. Amosenim fuit pastor armentorum et pecorum. Pet ru» piscalor, sicalii de humili plèbe apostoliassumpti,dicilenim salvaior (Matliei, xi). « Gonfiteor tibi, pater, Deus cœll et terra, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus et revelasti ea parvulis. » Etapostolus ad Corinlhios, primo : « Non multi potentes, non multi sapientes, sed Infirma mundi elegit Deus ut fortia quaeque confundat. •

Secundum signum apparitionis bonae seu divins revelationis est cum exterius angélus vel anima se manifestans vel aliquid annuncians ita se habet ad personam cui fit apparitio quod in principio persona terretur et in fine consolatur. Et hoc signum sicelicitur ex sacra Script ura in imiltis passibus et ex multi s sanctorum patrum experientiis. Quod Scripturisquidem utexmultis pauca dicamscrihilur Josue, cap. v : quod cumesset Josuein agro urbis Jéricho, leva vit oculos et vidit virum stantem contra se et evaginatum tenentem gladium perrexitque ad" eu m et ait : c Noster es an adversariorum? » Ecce quod primo apparuit cum terrore. Qnirespondit : « Ncquaquam, sed sum princeps exercitus Domini. > El cecidit Josue promis in terram et adorans ait : a Quid Dominus meus loquitur ad servum suum. » Et ex verbis angeli mu 1 lu m lanificatus etmultum consola tus est, ut patet ibidem. Ezechiel quoque postquam habuil mirificam il la m rotarum et animalium visionem, cecidit in faciem suam prae timoré et audivit vocem loquentis secum ad consolationem et dicentis : « Fili hominis, sta super pedes tuos et loquar tecum. » (Ezechielis, u). Daniel vero cum et Gabrielis et Michaelis archangelorum apparitio nés babufsset, evanuit nec habuit quidquam virium, et cumin terram consternatus jaceret : c Ecce manus, inquil, tetigit me et erexit me super genua mea » etc., ut habetur Danielis, capitulo x. Sed et virgo Maria mater Domini ad sa luta lion emOab rielis archanpeli turbata est et cogitabat qualis esset ista salutatio. Cui dicit Angélus : a Netimeas, Maria »,etc. (Lues) primo: Signum igitur in bonum est cum ad apparitiones taies persona in principio et ad primum adventum rei apparentis turbatur et terretur et postmodum consolatur. Unde per hoc, secundum doctorës, discernitur visio divina ab illusione dyabolica quaodo persona existens in visione sive corporali sive imaginaria et spirituali sentit influxum supernaturalis luminis et in affectu sentit aliquid dulcedinis et suavitatis aut consolationis sive exlerioris sive interioris.

Tertium signum apparitionis bonorum spiriluum est quod bonus spiritus sive angelicus sive humanus semper movet hominem adea quae sunl bona et ulilia in se ipsis, licet hominibus prima facie non appareant semper : propter quod quicu raque vult inquirere an instinct us interior aut etiam apparitio exterior sita bono spi ri lu, débet itlud, ad quod instigatur, revolvere ac metiri ad regulam hones-

tatis quae sunt mandata Dei, ut putasi id ad quod inducitur persona per hujusmodi instinctus vel révélation es silad honorem Dei et utile atque consolatoriumproximo. Exempla patent in scripturis. Quotquot enim apparitiones faciae sunt patribus novi aut veteris Testament constat fuisse ad honorem Dei et salutem populi fidelis. Resolvuntur ergo ad ista tria signa omnia alia quae a d oc tori bus soient assignari : primum est ex parte persona? cui lit revelatio; secundum ex parte persona? apparentis; tcrtium ex parte finis. E contrario ad praedicta sumenda sunt signa apparitionis vel instinctus malignorum spirituum. Respondendum ergo est ad objectionem qua dicebatur quod apparitiones praedictae Johannae erant vel fuerant ab angelo refuga et maligno spiritu.

Dico itaque sub protesta tionibu s praemissis quod de ver i ta te hujusmodi apparition u m solus Deus et angeli ejus ac sancti habent certlludinem. Nobis autem datum est judicare a signo vel signis faciendo examen juxla et secundum ea quae supra diximns, recolligendo dicta et facta ejus et confessata per ipsam Johannam in série processus in quo muitum diligen ter et acute fuit interrogata super hujusmodi apparition! bus et revelationibus quia dicebat sanctum Michaelem etsanctas KatherinametMargaretamsibiapparuisse et voces primo in horto patris sui audi visse quae vocabant eam Johannam filiam Dei. Et dixit ei sanctus Michael inter caetera quod essel bona lilia et quod veniret ad auxilium régis Francae et quod levaret obsidionem Anglicorum quam tenebant an te urbem Aurelianensem, etc. Videamus ergo et examinemus primo harum apparitionum initium ex interrogationibus et responsionibus quae sunt in processu. Videamus etiam quoad primum signum habitudinem et statum personae ipsius Johannae : erat enim flliaquidem xm autxiv annorum in domo parentum suorum pauperum pau perçu la ipsa, simplex virgo et devota in fide simpliciter instructa, nullius infamiae aut malae suspicionis in suo vicinio notata, non de se praesumens, sed se pauperem filiam fore confitens, excusans se ab operibus arduisad quae invitabatur, sentiens de se humiliter, ut patet in processu. Ex quo argui potest a primo signo quod a parte personae cui faciae sunt hujusmodi apparitiones, conditiones primi .signi erant in ea, et quod ex illo signo magis praesumendum est et interprelandum in bonum quam in malum, quodque hujusmodi revelationibus et apparitionibus sanctorum nisi repugnabant imo conformes erant conditiones et status dicta? Johannae.

Deinde dico juxta secundum signum quo dicitur esse signum in bonoquando persona a pparens, sive sit angélus, sive anima humana, timorem incutit a principio, sed tandem instruit et docet et consola tur personam cui apparet. Quod etiam hoc signum fuit in apparitionibus praedictis. Primo namque a parte persona rum apparentium bona conditio praesumi débet quia sub cerlis sanctorum nominibus apparuerunt, videlicet sub nomine sancti archangeli MichaelU et sanctarum Katherinae et Margaretae qu as dicta Johanna dicil et confitelur non e*ae alias quam qu» «ont in Cœlo, in habitudine etiam

et forma non horribili autdetestabili sed inagis simpllci quemadmodum ad unam interrogation em ipsa respondet quod sanctus Micbael apparuit sibi in forma uni us ver Usinai probi hominis. Facit etiam ad boni presumptionem quod personae apparentes congruunt et convenientiam habenl cum persona cui fit apparitio, quia angélus et virgines apparent virginl. Nec mirumde angeloquia, utdidt beatus Jerominus ad Eustochinm • Angelisfnitsemper cognata virginitas ». Et etiam non est mirandum si virgines jam gloriose virginem simplicem et pauperem ex Dci ordinatione secretissima in hac peregrinatione alloquantur et visitent, nec id esse novum credenduro est. Nonne beata virgo cum aliis vlrginibus apparuisse legitur multisutriusquesexushominibus,sicutpatet ex quarto DialogorumGregorii de quedam parva puella nomineMusa cui apparuit beatissima Dei genitrix quae coaevas in albis vestibus puelias ostendit. Mnlta similia leguntur in iegendis sanctorum,sicut legitur quod beatissimo Martino apparuerunt Pelrus et Paulus cum beata virgine Tecla, et sic de mutiis aliis. A signo igitnr praedicto argumentum sumere possunius quod a bonis spiritibus erant apparitiones praediciœ : primo quia dicta Johanna confitetur quod habuit prima vice voces et apparitiones praedictas in meridie in horto patris sut et habuit magnum timorem dum venit sanclus Michael et quod ipsa non crédit leviter nec prima vice, sed postmodnm ipsam docuit in tantum quod ipsum cognovit. Interrogata per quod cognovit respondit quia dabat ei bonas ammonitiones, videlicet quod ipsa esset bona juvenis et Dens adjuvaret eam. Et ideo dicit Johanna quod crédit Grmiter fuisse bonas voces, et movebatur ad credendum quod essent boni propter bonum consilium, bonam confortationem et bonam doctrinam quam fecerunt et dederunt sibi. Dicit etiam quod vox illa custodivit eam et docuit se bene regere et frequentare ecclesiam. Interrogata vero si feceril aliquod sortilegium autsi credat in fatls, dicit quod non, dicit etiam saepe quod sanclus Michael dabat ei doctrinam quod esset bona et quod Deus adjuvaret eam, quod sanctae Kalherina et Margareta libenter faciunt eam confiteri, item quod crédit quod sit sanctus Michael propter bonam doctrinam quam sibi dabat. Que namque melior aut salubrior potest dari doctrina quod se bene régal et frequenlet ecclesiam et saepe confiteatur. Notum enim est quod ad isla non suadet nec inducit malîgnus spiritus sed bonus, prout patet ex dlclis beali Bernard! superius allegatis. Ad signum etiam boni spiritus facere videtur quod angélus recedens dimittebat eam ex suo recessu anxiam et quod post recessum ipsius vocis plorabat et bene voluisset quod eam depôrlaret. Item et quod voces illa? loquebantur clare et quod ipsa clare intelligebat. Dicit etiam ad unam inlerrogationetn quod vox erat pulchra, dulcis et humilis. Multum etiam arguit cum aliis circumslanciisquod apparebant ei cum luce. Dicit iterum quod fréquenter, dum veniebant ad eam sanctae Katberina et Margareta, signabat se signo sanctae crucis, Sed magnum esse milii videtur quod prima vice qua audivit vocem juravitet vovit servare virginitatem corporis et anima?, cum esset adhuc annorum

tridecim. Hoc namque videtor fuisse argumentum magnnm quod non solum exterius movebatur per apparitiones, sed etiam a spirituali inslinctu sancti S pi ri tus mota et inspirata emisit votum virginitatis praedictum quo nihil est Deo acceptabilius secundum illud Ecclesiastici, cap. xxvi : « Gralia saper graliam mulier sancta et pudorata; » et sequitur < Omnisenim ponde ratio non digna est continents animae ». Dico ergo quod per ista et alia quae respondet in processa argumentum débet sumî a signo ex parte personarum apparenlium quod a Deo et sanclis erant praedictae voces vel apparitiones et non a maligno spiritu propter ea quae dicta sunt.

Videndum denique quale argumentum tieri poiest a parte tertii signi, videlicet a parte finis et ex ratione intentionis illarum appa. ritionum, secundum quod colligi possunt ex verbis aut ex vocibus quas audivit, ac etiam, quantum judi cari potest, qua intentione et ad quem ûnem tend ébat dicta Johanna. Hoc namque signum quod sumitnr a fine seu ab intentione est potissimum ad audiendum de bonitate actuum mortalium sive bonorum sive malorum. In ter omnes enim circumstantias potior est circumstantia finis et a fine sumiiur bonitas Tel malitia humanorum actuum quia, sicut dicit Pbilosophus in secundo Ethicorum : « Qualis unusquisque est, talis finis videtur ei ; » et Boetius in Topicis : « Cujus finis bonus est, ipsum quoque bonum est. » Unde finis est causa causarum et se habet in agilibus sicut principium in speculabilibus, ut babet Philosophas secundo PAûtcortim.-Conjectare ergo debemus istarum revelationum et apparitionum finem dupliciter. Aut est ex parte illarum vocum seu illorum ranctorum qui apparuerunt, aut ex parte ipsius Johannae. Certum est autem, si conslaret quod essent a sancti s praedictis factae vere illae apparitiones, nulli esset dubium quin finis esset bonus, quia sancti non intendunt nec intendere possunt nisi bonum, sed quod fuerint sancti vel sancta? non possumus habere certitudinem nisi a signo, ut dictum est. Ideo comperto quod dictas apparitiones non tenderent nisi ad bonum aut quod dictae voces non mandarent, suaderent aut prseciperent nisi bonum, argumentum erilquod a bonis erant spiritibus, quia sicut finis intentas a bonis spiritibus non est nisi bonum et salus hominum, ita finis intentas n malignis spiritibus non est nisi malum et perditio hominum sub quocumque colore aut palliatione boni loquanlur vel appareant. Tamdcm tamen percipiunlur taies esse quia Deus non permitlitaliquem tentari ultra id quod potest, sed dat cum tentatione proventum, ut dicit Apostolus. Quantum autem colligi potest ex processu vox illa vel sanclus Micbael quem dicit apparuisse hortabatur dicta m Johanna m ad bonam vitam, ad haec quod se bene regeretet quod Deus adjuvaret eam, quod frequentaret ecclesiam. Ad idem sanctae Katherina et Mai-gare ta saepe eam hortabantur ad confitendum. ISotum est quod ex istis non potest elici nisi bonus finis nec ista intendl possunt a maligno spiritu eo quod sunt salubria et salutaria et faciencid per se et directe ad hominum salutem cujus oppositum intendit spiritus en oris et tenebrarum. Cœterum prae-

dlcii sancti seu voces intendebant eam indncere ad succursum régis Francis et proponebant ipsi Johannae calamitates qus erant in regno Franciae, sic ut patet ex processa, specialiler miseriam et afflictionem bonarum gentium de A are liants proquarum succursu ellevalione obsidionis quam tenebanl Anglîci oportebat eam ire ad regem, et quod placebat Deo id fleri per unam simplicem puellam pro repellendo adversario régis. Ecce ûnem ad quam inducere nitebantur dictam Johannam : videlicet succursu» regni Francis, relevât io calamitatum régis et regni et omnium patriae et bonarum gentium. Postposito omni favore inordinato, si ists causs, si finis iste sit salutaris, sit oplabilis, sit amplectandus, judicet non indigena aut Gai lie us, sed quicumque utens ratio ne barbarus. Sed dicetur mihi : Quomodo tu dicis ista, cum ipsaquereret perdereaut debellare Anglicos et sanguinem christianorum fundere contra caritatem et dilectionem proximl et per consequens contra mandatum Dei? Hespondeoquodin bello justo finis intenlus est pax civium sive cornm imita lis aut regni, dicente beato Augustino ad Bonifacium « Bellum geritur ut pax acquiralur. Noll existimare, inquit, neminem posseplacere Deo qui in armis bellicis militât, » etc. et in libro De civitateDei: c Beiligeramus ut pacem habeamus. » Et si non fiât absque eflusione sanguinis adversariorum non propter hoc intenditur corum perditio, sed per accidens est. Unde bene notanda snnt verba qus récitât ipsa audivisse a vocibus. Non enim dixerunt ei quod interficeret aut occideret Anglicos régis Francis adversarios, sed quod repelleret eo$, quod expellerentur a regno, quod levaretur obsidlo qus erat ante Aurelianensem ; et si advertatur ad verba ista, nihil sonant crudele, nihil impium imperant. Ex quo mihi videtur quod prsdicls voces ad duos fines inducebant dictam Johannam, ad unum in se et quoad se, ut scilicet bene regeret et quod esset bona, secundum extra se, videlicet ad opéra prsdlcta qus quantum essent salutaria non solum populo Francis sed etiam toti christianitati et divino cul lui accommoda salis notum est, cum per turbationem regni Francis Deus ipse et tota chrUlianilas non médiocrité r offenderentur, etcumhodie regnum Francis sit pars Christian italis tan ta tanlique nominis ut christianissimum regnum dicatur propter fidei doctrinam etdivinum cultum qui illic gratia Dei vigent, propter defensionem etiam Sancts Sedis apostolics ad cujus defensionem et protectionem reges inclitissimi Francorum fuerunt semper accincti. Dici non potest quod expeilere turbatores tants communitatis et relevare tantum regnum a suis calamitalibus et miseriis, sttccuirere civitati obsesss et bonis gentibus ejusdem sint mali fines aut malus finis, imo bonus et salutaris ac desirabilis. Et sic a tertio signo argumentum concludere videtur quoddicts apparitiones et voces fuerunt a bonis spirilibus, Deo disponente, et hoc a parte dictarum vocum seu personarum apparenlium. Sed a parte ipsius Johanns inspiciendum est si quid impium intenderet et quo fine exequebatur mandata seu monita prsdictarum vocum seu personarum sibl apparentium. Ex tenore siquidem processus apparet

qood se coram judicibus proiestata est et confessa non Telle deficere in Gde nostra et crédit flrmiter quodnon defecit in flde. Interrogata etiam si quid reqnisivisset aut postulasset a praedictis vocibus, respondit quod ipsa numquam requisivit aliud quam premium finale, quam salutem anima? sua? : in signum hujus quando veniebant ad eam, signabat se signo sancla? crucis ut esset mu ni la contra adversantes suœ saluti. Dicit rursiim quod totum quod fecit non est sorti legiu m neque aliqua mala res, et quod nihil fecit de consilio malignorum spirituum. interrogata etiam quadam vice an ex meritis suis has h a bue rit revelationes, respondit quod habuit eas pro magna re, vîdelicet pro rege et succursu bonarum gentium de Aurelianis; nec sibi atlribuebat ista sed Deo actori cui : « Placuit, inquit, sic facere per unam simplicem pueliam pro repellendo, ait, adversarios régis. » Ex quibus liquide apparet quod ipsa non intendebat quidquam sinistrutn aut iniquum, sed pacem, quietem atque tranquiilitatem régis et regni Krancia? per expulsionem Anglicorum, qui dictam pacem tune exturbabant et civitatem Aurelianensem obsidentes ac totam patriam devastabant. Ecce adquein linem dicta Puella tend ébat in exequendo sibi commissa per dictas personas ei apparentes. Sed dicetur mini quod prœdicta Johanna vene rabat ur hujusmodi spiritus, osculando terra m per quam dicebat eos transi tum fuisse, eosdem spiritus genibus flexis amplexandoet osculando et alias reverentias eîs faciendo qua? non debent nisi Deo lie ri, et sic notari potuit sicut et notata fuit in processu de idolatria et per consequens de infidelilate. Respondet quod quia crédit illos spiritus beat os fuisse, ideo faciebat eis il la in reverentiam quae debetur sanctis, quodque venei abatur ipsas sanctas Katberinam et Margaretam credens esse illas qua? sunt in paradiso, et quod haec faciebat in honorem Dei, beat» Maris et sanctarum praedictarem quae sunt in Gœlo. Non au te m videtur mihi ex sua responsione aul ex his factis quod fecerit aut dederit eis honorem vel cultum la tria? quae debetur Deo soli, sed exhlbuit eis honorem dulia? vel hyperdulia? qui honor debetur sanctis : etiam adhuc hic viventibus personis exhibetur honor dulia?, necestidolatraresiquis osculetur terram per quam aliquis justus vel sanctus aut etiam quis in dignitate constituais transit sicut papa vel episcopus quorum et pedes et manus osculamur : unde formaliter circa quadragesimum nonum artictilum ita respondet quod nescit eis facere ita magnam reverentiam sicut illas decet quia crédit firmiter quod sunt sanctae Katherina et Margareta, et simlliter dicit de sancto Michaele. Non facit etiam, ut ait, eis venientibus aliquas oblationes sed in missa in manu sacerdotis ad honorem Dei et sanctarum pradictarum. Per hoc et alia quae circa hanc materiam imponebantur eidem non videtur mihi aliquid sentire infidelitatis aut idolatria» prasuppositis his qua? dicta sunt. Sed mihi videtur quod modus requirendi auxilium ab illis sanctis in necessitate sua dat quasi certitudinem de fine intento per eam et exsuflat omnem argueiem qua? posset sibi fieri de idolatria vel infidelilate. Interrogata namque circa quinquagesimum articulum, per quem mo-

dam ipsa requirebat, respondit : « Ego reclamo et postea mihi mittunt. » Interrogata per que verba ipsa requirat, respondit vernis gallicis in forma : « Très doulz Dieu en l'onneur de vostre saincte passion je vous requier, si vous me aymez, que vous me révélez comme je doy respondre à ces gens d'église. Je sçay bien quant à l'abit le commandement comme je l'ay pris, mais je ne sçay point par quelle manière je le doy laisser : pour ce plaise vous à moi le enseigner. » Quis, quaeso, dicat hanc orationem non esse piam, devotam atque fidelem et ab omni suspicione invocationis daemonorum prorsus alienam? Àc etiam bene notari debent illa tria quae a sanclis requirebat imo a Deo per sanctos, videlicet sua m expeditionem quod Deus adjuvaret Gallicos et bene cnstodiat villas obedientiae et (ertium erat salus animae su». Oratio quippe ista et postulationes istae fidèles ac devotae et per consequens argumentum fuisse videtur bonum a tertio signo praedicto scilicet a fine intento. Objiciet autem in prompln aliquis contra praedicta ex evidenti, ut videtur, signo in contrarium praedictorum, ex hoc videlicet quod dicta Johanna virilibus utebatur indumentis, arma invasiva et militaria portabat, conversabatur cum viris armatis, komicidis, latronibus et sacrilegis quae sunt mala maxime fœminis seu mulieribus interdicta jure di« vino pariter et humano. De indumentis namque virilibus scribitur Deuteronomiixxu. « Non induetur mulier veste virili, nec vir utetur veste fœminea : abhominabilis enim qui facit lise apud Deum, » et habelur in decretis a Si qua mulier. » Rabanus vero ait : « Contra naturam est virum muliebria facere, crines crispare, capillos torquere et similia. » Igilur contra naturam est e contra mulierem virilia agere, igitur videtur quod praedicta Johanna contra naturam fœminae ageret maxime deferendo arma et vestes viriles, et sic non poterant bene ista fieri neque bono fine; tenet sequela ex dicto Apostoli dicentis quod non sunt facienda mala ut eveniant bona. Ad hoc, salvo semper meliori judicio, respondeo quod mulierem indui veste virili aut econtra, similiter mulierem portare arma et invasiva et defensiva ista non sunt dicenda esse per se mala, sed sunt mala aut quia prohibita aut ab eventu qui ex consuetudine et corruptela utendi potest accidere; ratio est quia si essent perse mala, numquam esset aut fuisset licilum titi eis, et tamen certum est quod multae leguntur mnlieres in sacra Script tira et aliis historiis tulisse arma et bella duxisse, sicut legitur Judicum, iv, de Debora quae expugnavit Sisaram hostem populi Dei. Scribitur enim ibidem quod surrexit Debora et perrexit cum Barach in cedes contra Sisaram et quod in manu maliens tradetur Sisara, et sequitur quod Sisara fugiens e bello interfectus est a Jahel uxore Aber, sicque Victoria facta est per istas duas mnlieres Deboram et Jahel. Et praesumitur, ut expresse dicit magister Alexander de Haies, in secundo libro, quod Debora utebatur veste virili et armis militaribus ad expugnandos inimicos populi Israël. Unde utraque mulier laudatur in Scriptura : dicit ur enim in cantico Deborae in quinto capilulo Judicum : » Gessaverunt fortes in Israël et quieverunt donec surgeret

Debora, surgeret mater in Israël. Nova bella elegit Dominas et portas hostium ipse subvertit. » Videamus in proposito nostro et revocemus ad memoriam statum regni et mil ici am qua? tune erat cum surrexit dicta Johanna ; si dicere poteramus, cessaverunt fortes in Gallia et quieverunt donec surgeret Puella. Nonne etiam sancta iiia mulier Judith de morte laudatur Holofernis? Itaque omnes ista? mulie res laudantur et pro cerlo laudabiles erant ex bono allée tu quem habebant ad liberaiionem popuii afflicli, et erat eis li ci tu in arma surnere ad deffensionem seu liberaiionem communitatis cujus erant membra, Scribilur etiam secundo libro Regum, xx, quod mulier quaednm sapiens liberavit Abelam civitatem obsessam. Quae dicit ad Joab qui obsidebat eam « Ecce capui ejus quem quae ris mittetur ad te per murum, » quod et factum est, ut habetnr ibidem. Ad id vero quod in lege xxu Deuteronomii scribitur : « Non induetur mulier veste virili etc., » dico quod tune ex certa causa erat in lege prohibitum et mortale peccatum nisi ex dispensatione Dei sicut in Debora factum est; modo vero non habetur taie praeceptum ad praesens quia in casu licite fieri potest, sicut si mulier existât in periculo sua? castitalis et evadere possit sub veste et habita virili, aut si vir sit in periculo persona? possit evadere sub veste fœroinea. Potest etiam vir uti veste fœminea et e contra ad significandnm vel operandum laudabilem actum utrinque. Hoc enim Ecclesia permlttit sicut in recitatione vita? alicujus sancti vel sancta? aut etiam ad jocum quamvis cum omni moderatione sit hoc faciendum. Dicit enim beatus Thomas de Aquino n, 2, quaest. cxlix, quod hoc potest quandoque fieri sine peccato propter aliquam necessitatem vel causa occultandi ab hostibus, ve| propter defectum alterius vestimenti, vel propter aliud hujusmodi. Verum est enim quod non pertinet ad honestatem viri communiter et assidue aut fréquenter veste muliebri indui nec eeontra; utrique enim sexui diversa congru uni vestimenta : unde si homo uteretur ex consuetudine veste muliebri vel eeontra, nisi in casu necessitatis aut de mandato Dei aut pro defensione necessaria palria? et hujusmodi, peccaret non tamen in quantum sic contra fidem sed contra bonos mores. Quod autem prohibebatur in veteri Testamento hoc erat quia gentiles solebant in quibusdam solemnitatibus idolorum, viri quidem uti vestibus fœminarum et fœmina? veste virili sicut faciebant sacerdotes Vestae et Cybellae, quae mater Deorum dicebatur. In quantum autem ad idolatriam ordinabantur prohibebatur Judeis qui erant proni ad idolatriam sicut etiam bac de causa multa alia erant in lege prohibita quae non erant de se mala. Unde in libro de fide et legibus Gu il tel m us Parisiensis ponit multas causas prohibitionis ne viri ulerentur veste fœminea vel e con verso : prima fuit congruentia ipsius naturae, videlicet ut quos natura sexus decreverat discerneret et veslitus; secunda fuit ad evitandum flagitia quae opportune possent committi. Posset enim vir intrare ad mulierem sub habilu muliebri et e con verso. Et haecduae causa? non tantum ce ri moniales sed etiam mortales sunt et adhuc subsunt causa? ista? ne consuetudinaliter et usualiter viri utantur

mullebribus indutnentls nec e converso. Et propter bas causas habetar prohibitio in decretis et videtur décret um loqui specialiter de religiosa fœmina : dicit enim : « Si qua millier sao proposito utile judicans ut virili veste utatur et propter hoc su mal habitum virilem, anathema ait »

Tertia causa est quae tacta est exterminatio idolâtrie sacrorum Martis et Veneris. In sacris enim Martis non solum virili veste utebanttir mutieres, sed etiam armabantur. Eodem modo in sacris Veneris viri efleminabanlur, videlicet in veslibus mullebribus sacra Veneris exercentes. 1 laque concedendum est quod de usu commun! et consuetudine non est licitum mulieri uli veste virili, sed bene in casu necessitatis pro succursu poputi et sainte, et prœcipue de mandate Dei, sicm dicta Johanna dicebat se fecisse, cum se facere non ex luxu diceret sed ut esset habilior ad fines suos pradictos parata, ut dicebat, quando placeret Deo, deponere.

Ad id vero quod dicit Rabanus quod contra naturam est virum muliebria facere et e contra, dico quod magis est contra naturam quod vir muliebria faciat quam e contra. Nam de muliere forte dicltur Proverbiorum, ultimo capitulo, quod manum suam misit ad fortia. Est tamen advertendum quod contra naturam esse dicitur raallipliciler : aut enim dicitur contra naturam quod est contra veritatem naturae sicut peccatum ignominiosum dicitur esse contra naturam Ad Romanos primo ; aut dicitur contra decentiam naturae, et aie accipitur dictum Ilabani. Ideo dicitur in prima AdCorinthiosxi: «Vir si comam nutriat, ignominia est ilii. » Sed quod dicit quod ipsa Johanna conversabalur cum homicidis, latronibus et eacrilegis, non arguitin materia subjecta ad malum signum.quia, sicut dicit beatus Augustinus : « Quamdiu hic vivimus, su m us permixli boni cum malis veluti granum in area paleis permixtnm est. » Est etiam licilum uti interdum malis hominibus in belio ad defensionem rei publicae dummodo communicent in fide et sacramentis. Sic ergo judicto meo praedicta Johanna non pot est no tari ex malo fine in exercendo et ferendo arma et hac ratione utendo vestimentis virilibus ad hoc magis aplis quia ex processu non habetur quod intenderet alium finem vel alios fines a praediclis.

Ex quibus omnibus mihi videlurquo ad hoc quod argumenta qua? facta sunt prius a tribus signis militant ad probandum quod praedicta* apparition es et revelationes sibi factae potius fuerunt a bonis spiritibus quam a malis.

Postea videudum est si potuit notari dicta Puella de errore in fide ex qualificalione qua in senlentia contra eam lata nominatur praesumptuosa, divinalrix, propter hoc quod quaedam ftitura dignoscitur praedixisse. Circa hoc aliqua diximus su péri us de multis speciebus divinationum de quibus omnibus non arguitur. sed propter hoc solum, ut videtur ex processu, quia dicebaïur confictrix mendosa révélation u m div inarum et audivisse voces quae sibi dixisse quaedam futura fatebatur, ideo ipsa adjudicata est praesumpluosa divinalrix. Dico ergo. quod si fuit error in prima qualiucatione qua dicta est re-

velationumetapparitlonum divinarum mendosa confictrix, subsecutarum est ut eliam error ait in hac parte sententise qua dicitur pra?sumptnosa divinatrix : ex uno namque arguitur reliquum evidenter, sed quia probatum est quantum probari potest, ut videtur a signo, ipsam Johannam veras et non fictas révélai iones et apparitiones habnîsse a bonis spirîlibus, ideo dico probabililer et opinative quod in illis apparitionibus et révélation ibus absque periculo fidei potuit de aliquibus fuluris edoceri, sicut ipsa dicit quod voces sibi dixeranf quod rex suus restitueretur in rcgnum suum, quod coronaretur vélin t nolint adversarii sui, et quod ipsa levaret obsidionem Au relia nensem, et quod ipsa bene scit quod rex liicrabilur regnum; qua? omnia vidimuset videmus evenisse. Sed impingitur ei quod dixit quod ipsa ita bene scit sicut ipsa sciebat quod interrogantes eam erant cor a m ea. Hoc quippemihi non videtur extraneum praesuppositis praemissis quia qua? per révéla Uonem sciuniur cerlitudinaliter noscuntur, sicut prophelae certitudinaliter cognoscunt futura contîngemia in virtutc luminis revelantis. Nec tamen propter haec necessarium est dicere quod dicta Johanna habuerit spiritum propheticum aut quod fuit propheta quia potuit esse quod dicta et facta et voces illa? et apparitiones sibi facta? non pertinebant ad revelationem prophetia?, sed ad denuntiationem tantumque, ut dicit Doclor sanclus, secunda secundae, fit secundum dispositionem eorum quibus denuntiatur. Si ergo ipsa Johanna aliqua futura dixeril, ipsa se habere potuit per modum denuntiantis ea qua? sancti praedicti revelaverunt, quamvis etiam non sit absonum a fide aut moribus quod habuerit spiritum prophetia? et lumen supernaturale ad cognoscendum et intelligendum veritatem eorum qua? sibi revelabantur a sanctis praediclis. Quantum enim ad directionem humanorum actuum non defuit nec deerit prophetia in singulis temporibus nsque ad diem judicii in Ecciesia Dei. Quœ quidem prophetia diversificata est secundum conditionem negotiorum, quia, ut dicitur diem judicii in Ecciesia Dei. Qua? quidem prophetia diversificata est secundum conditionem negotiorum, quia, ut dicitur Proverbiorum, xxx : « Gum defecerit prophetia, dissipabitur populus », et ideo quolibet tempore inslructi sunt homines utriusque sexus divinitus de agendis secundum quod erat expediens ad salutem electorum. Legimus enim Apostoiorum [actuum xi] et Agabum prophetasse et quatuor virgines filias Philippi non ad novam fidei doclrinam tradendam sed ad humanorum actuum directionem, sicut et beat us Augustinus quinto De Civitate Dei refert, quo Theodosius Augustus misit ad quemdam Johannem in heremo Egypti constitutum quem prophelandi spiritu prsedictum fama crebrescente didiscerat et ab eo nuntium Victoria? certissimum accepit. Cur tam varie ergo impugnabatur praedicta virgo Johanna si de Victoria régis Francorumex qua multa bona pendebant in populo Dei spiritu prophetico aliqua praedixerit, eu m scribatur prima? Ad Thessalonicenses ultimo capitulo : « Spiritum nolite extinguere, prophetias noiite spemere. » Goncludendumigitur railii videtur quod ex processus série non potuit neque debuit judicari

divinatrtx praesumptuosa, quin potins denuntiatrix futurorum ex revelationc divina et sancti Michaelis ac sanctarum Katherinae aut Margarelae virginum, et sic in hac re nihil crroris in flde conspicio, sed multa consona Scrîpturae et dictis sanctorum.

Deinde judicala est blasphéma in Deum el sanclos ac sanctas. Ex tenore processus non video illam de hoc posse notari nisi quatenus ascribebat sanctis Michaeli et Katherinae ac Margaretae praedictas apparitiones vel revelationes aut denuntiationes futurorum, et quia per praedicta in hoc nihil ascribit sanctis praedictis sed nec ipsi Deo quod detrahat bonitati et honori Dei et sanctarum, ideo quod de blasphemia notari non debuit, iu Deum, sanctos vel sanctas.

Poslremo de contemptu Dei in sacra mentis arguitur el per hoc notari videtur de alîqua infidelitate. Ante dictum est quod si contemptus esset ex infidelitate, merito notanda esset in causa fidei. Si tamen aliquis alius fuerit in ea contemptus Dei in sacramcntis qui omnibus peccatoribus inest, non propter haec esset notanda de infidelitate. Sed mihi videtur quod ex suis responsionibus neque de isto contemptu neque de illo judicari aut conderanari potest, quin imo ex processu oppositum inspicitur. Primo ipsa frequentabat ecclesiam, libenter audiebat missam, communicabat juxta mandatum Ecclesiae, imo non solum in Pascha ; detenta in carceribus petebat instanter au dire missam et ex prima sessione quando cepit interrogari, et saepe ac instantissime petebat in honorem Dei et beat» Mariae^quod permitterent eam audire missam et quod darent ei vestem muliebrem sine cauda et assumeret.

Sed statim objicieiur mihi quia, cum requireretur de mutando habit um et ipsa vialicum reciperet, dixit quod non perciperet viaticum mutando habitum neque poterat habitum mutare pro audiendo missam et sic videtur sibimet contradicere praedicta, et sic etiam videtur quod ipsa spreverit et contempserit sanctum sacramentum prxeligendo tenere virilcm habitum quam suscipere Eucharistlam, etc., ut aiunt, tempore quo tenebatur. Hespondeo quod circa hoc fortiter fuit impugnata et mihi videtur non esse mirum si inter tôt interrogatoria et perplexas quaestiones aliquando sic aliquando vero aliter responderit, et potuit esse quod vel ex displicentia pœnarum tam ex compedibus ferrcis quam ex duro carcere, quam ex tam crebra repetitione causarum quaestionum fuit turbata vel forsan impatiens, nec volo eam excusare ab omni delictô. Et eslo quod in hac responsione minus bene elegerit, quia certum est quod suscipere Eucharistiam est optabilius quam tenere habitum virilem aut porta re, incomparabilia enim sunt ista, sed hoc non obstante et posito quod etiam tune peccaverit el quod possit argui ex aliquo contemptu sacramenti, non tamen mihi videtur iste contemptus nasci ex infidelitate neque argui potest ex hoc quod ipsa non habuerit lidem in Deo et sacramenlis aut quod sit propterea judicanda inûdelis. Et tamen circa istud punctum videntur judices in processu satis insistere. Ipsa autem non respuit simpliciter sacramentum rectpere ut videtur, sed respondit quod non sine praecepto Dei habitum

virilem accepit el quod pro obediendo Deo fecit. Itaqae ex verbi3 sais non videlur posse notari de perûdia aut infidelitate ad sacrainentum, et sic idem quod prius.

Ex quibus omnibus utrumque declaratum est quod per qualificationes prae dictas in senlentia contentas non potuit notari de errore infidelilalis, quicquid sit de errore pravae élection is circa mores et sic nec de apostasia proprie dicta quae dicit recessum a fide debuit condcmnari.

Sed mihi rursum dicetur quod ipsa poluit adjudicari schismatica et pertinax et per consequens de haeresi, quia, teste leronimo, nullum schisma est nisi srbi aliquam haeresim confingat ut recte ab ecclesia recessisse videatur. Quod autem ipsa notanda sit de schismate patet quia récusa vit sesubmitterc judicio Ecclesiae de suis dictis et factis, cui quidem judicio omnes subjiciuntur catholici. Dixit enim quod de suis diclis et factis non se submitterct nisi solum Deo et Ecclesiae cœlesti, videlicet Deo et sanctis paradisî, ita quod ex multis responsionibus suis subterfugerit et récusa verit judicium Ecclesiae militantis, concllii generalis et papa?, et per consequens maie sentiens de arliculo fidei quo dicitur « Credo unam sanctam Ecclesiam catholicam. » ista videtur esse una de potioribus rationibus contra eam adductis, ut patet intuenli processum ad longum.

Respondeo quod circa istam materiam de submittendo dicta et facta sua Ecclesiae multum fuit agilata et saepissime inlerrogata ac multiformiter examinata, et esset longum munus sigillalim omnia repetere, maxime quia, ut mihi videlur, et salva semper reverentia omnium interrogationes sibi factae eranl multum captiose et proposila sunt ei mu Ita nomina equivoca el sententiae ac orationes mulliplices ad quas forsan vir doctus et litleratus in promptu vix satisfacere potuisset. Quis enim dubitat quin hoc nomen ecclesia sit nomen multiplex et equivocum seu alias analogum ? Quis dicet quod submittere dicta vel facta mea vel tua ecclesiae non possitessemultipliciter aut quantum ad ea quae sunt facti aut quantum ad ea quae sunt juris ? Nec est mihi adhuc certum si quisque teneatur omnia dicta et facta sua quantumeumque sécréta sint submittere judicio exteriori hominum quale est judicium Ecclesiae etiam in concilio generali aut etiam romani pontiûcis. Sed videtur quod simplex persona, aetatis de qua erat dicta Johanna et sexus non teneatur scire quid sit aut quot modis accipialur Ecclesia, quid sit générale consilium aut quam potestatem habeat Ecclesia aut générale coiicilium in judicando de factis aut dictis hominum. Nam de hujusmodi potestate et de definitione Ecclesiae aut concilii generalis divers! etiam doctissiini viri diversa senserunt. Nemo etiam diceret quin concilium générale, imo ipsa Ecclesia et papa, possunt circumveniri et falli in his quae sunt facti. Quid mirum ergo si dicta Johanna. simplex tilia quae tune asseritur fuisse aetatis xix annorum, litteris non imbuta, sed de post fêtantes, ut ita dicam, accepta de summissione, ista tam multipliciter interrogata aliquando sic et aliquando sic

respondeat, et taraen si videantur et pro affectu inspiciantnr responsiones suae, forsan in admirationem erunt etiam viris litteratis, et eril polius argumentum ad confirmandum quam ad infirmandum ea quae pradiximus, quia, ut mini videtur, facile pcrcipi polerit ex responsionibus suis quod dicla sua procedebant ex altiori spiritu quam ex npturali intelligentia, attenta simplicitate sexu et aetate suis. Habetur liquide m in processu quod quadam die jovis, quae erat xv Marlii, ipsa Johanna fuit caritative monita et requisita quod, si contigisset ipsam aliquid émisse contra fidem, vellet se referre determinationi sanctae malris Ecclesiae ad quam se referre débet. Ad quae ipsa respondit quod ejus responsiones videantur et examinentur per dericoset postea sibi dicatur an ibi sit aliquid quod sit contra fidem christianam, ipsa bene sciet dicere quid unde erit et postea dicet illud quod de hoc invenerit per suum consilium ; tamen si sit aliquid malum contra fidem christianam quam Deus praecepit, ipsa non vellet sustinere et esset bene irala venire in contrartum. Dico quod ista responsio est catholica, circumspecta et amplectanda. Interrogata item m super eadem summissionc respondit : « Omnia dicta et facta measunt in manu I)ei et de his expecto me ad ipsum, et cerlifico vobis quod nihil vellem facere aut dicere contra fidem christianam, et si ego aliquid dixissem aut fecissem aut quod esset supra corpus meum aut quod clerici scirent dicere esse contra (idem christianam quam Dominas stabilivit, ego non vellem sustinere sed illud expellerem. » Hase illa. Quid, quaeso, hac responsione fidelius? Nil quippe impium, nil dolosum, sed totum quod in hac responsione loquitur dico esse Gdele et catholicuin. Iterum interrogata super eadem submissione respondit : ■ Non respondebo vobis aliud, sed miltatis mini clericum die sabbati si non vultis venire, et de hoc ego respondebo sibi cum auxilio Dei et ponetur in scriptis. » Haec illa. Per liae * apparet judicio meo quod non respuebat sed petebal edoceri et quod responsiones suas non sibi aut suo capiti ascnbebat, sed Deo cum dicit : < Ego sibi respondebo cum auxilio Dei. » ^landum est etiam in processu quod saepe dicit : « Ego me refera ad Deum, * et cum sibi dicere tur quod haec responsio erat magni ponderis, dicit : « Ego habeo eam pro magno thesauro. »

Sabbati vero décima oclava Martii, interrogata iterum de submissione ad Ecclesiam de suis laclis et dictis sive sint bonum sive malum, respondit quod quantum ad Ecclesiam ipsa diligit eam et vellet eam sustinere, et loto posse suo laborare pro fide nostra christiana, et ipsa non est quae debeat impediri de eundo ad Ecclesiam. Nota quod hic capit Ecclesiam pro materiali dicitque quod non deberet impediri de audiendo missam. l>rofecio haec responsio est catholica, pia, et devota. Item de eadem interrogata respondit : « Ego refero me ad Deum qui me misit, ad beatam M aria m et omnes sanctos et sanclas paradisi, » et subjungit illa : « Videtur mini quod un u m et idem est de Deo et Ecclesia et de hoc non débet fieri difficullas. >

Nota modum loquendi. Non dicit quod sit unum Deus et Ecclesia,

sed « mihi vldetur ». Inqult quod est unum et idem de Deo et Ecclesia ita quod submittendo se Deo et sanctis suis satis se crédit submiltere Ecclesia?, et per haec ipsa videtur innuere quod Ecclesia liabet conforme judicium ad Deum et sanctos. Et hoc nihil continet dissonum fidei, sed videtur mihi esse catholicum, et nototur quomodo intelligit Ecclesia m. Tune sibi fuit facta distinctio de Ecclesia triumphante, quae est in Cœlis, et de militante, quae est in terris, in qua est papa vicarius Dei, cardinale?) et praelali, clerus et omnes boni christiani. Quae quidem Ecclesia non potest errare et quod de hac sibi facta fucrat interrogatio. Dico quod ista declaratio tain summaria non sufficiebat ad instruendam tam simplicem pueliam de re ardua et difficili et quam scire non tenebatur, ut dietwn est, maxime si esset necessaria suae saluti ista submissio. Imo mihi videtur quod circa hoc non est magna evfdentia si unusquisque ita generaliter teneatur submittere dicta et facta sua omnia papae aut generali concilio, cum multa sînt occulta et quae soli Deo sunt referenda, ut sunt interna? motiones et sécréta cordium quae soli Deo noscenda relinquuntur. Undedicit Apostolus prima? Ad Corinf/uos, n : « Mémo novit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui est in illo. «Et « Deuscstqui scrutatur corda et renés » dicit Jeremias propheta, cap. xvn. Ex quo probabiliter et salvo semper meliorijudicio, dico quod non tenebatur referre judicio papae et cardinaliuin aut etiam concilii generalis si dicta? apparitiones fuerant sibi facta? an non quia facti erat, et in his qua? sunt facti alieni tam papa quam caeteri de Ecclesia et ipsum générale concilium in Spirilti sancto congregatum falli possunt, ut dictum est. Secus auiem esset de examine aut probatione dictarum apparitionum, quod quidem examen seu probationem dicta Johanna non recusabat fieri per papam : requisivit enim expresse ut duceretur ad papam. « Ducatis, inquit, me ad ipsum, et ego respondebo ei. » Et iterum ipsa dixit, nt patet in processu : « Quantum est de submissione Ecclesia?, ego respondi eis de isto puncto, de omnibus ope ri bus qua? ego feci et dixi ipsa transmittanlur ad Romam pênes dominum nostrum summum pontifîcem ad quem et ad Deum primo ego me refero. » Interrogata rursum an velit revocare omnia dicta et facla sua dixit : « Ego me refero Deo et domino nostro papae. » Ex quibus responsionibus suis apparet quod non potest dici perlinax atque schismatica neque haeretica, quoniam rcferebal et submittebat se papa? et requirebat judicium et examen ejus ad quem praecipue spectat judicare de causa fidei prout habetur in decrelis, C. « Quotiens iidei ratio ventiiatur » etc.

Sabbati ultima Martii, interrogata an vellel submittere se et se referre ad judicium Ecclesia? quae est in terris de omni illo quod tangit processum suum, lespondit quod de illo quod petiitir ei ipsa se refert Ecclesia? mililanti, proviso quod eadem Ecclesia non pra?cipiat sibi aliquod impossibile lieri. Hoc autem reputat impossibile revocare illas praedictas révélation es seu apparitiones qua? erant ex parte Dei et non revocabit eas pro quacumque re. Et de hoc quod

Dominas noster fecit, sibi facere praecepit et praecipiet, ipsa non dimittet hoc facere pro homine vi vente, et in casu quo ipsa Ecclesia vellet ipsa m facere aliquid contra praeceptum sibi factum a Deo, non faceret pro quacumque re nec pro homine mundl; faceret contrarium nisi referret ad hominem mundi nisi ad solum Deum quin semper faceret suum bonum praeceptum. Isla responsio, ut videtur ex processu, recepta est quod ipsa recusaret judicium Ecclesia? militantis, sed mihi videtur quod haec responsio sana est et catholica et conformis dicto beati Pétri et apostolorum dicentium Actuum, cap. v : « Obedire oportet Deo magis quam hominibus. » Et sidicatur : maie sentire videtur de Ecciesia cum dicit in casu quo Ecclesia non pra?cipiat sibialiquod impossibile, dicoqnod attenta simplicitale personae quae, ut diclum est, non tenebatur scire an judicium Ecclesia; miiilantis, cum sit judicium hominum, sit inobliquabile, dicta proposilio non debuit recipi in ma lu m sensum, nec tamen puto si aliquis sive doctus sive indoctus diceret hanc propositionem conditionalem : « Si concilium générale praeciperet mihi aliquid contra mandalum Dei non facerem », quod propler hoctalis esset notandus aut judicandtis maie son lire in fide de Ecclesia vel concilio generali. Stat enim secundum logicos conditionalem esse veram cujus antecedens est impossibile. Nonne Paulus similem dicit propositionem Ad Galatas primo : « Si quis vobis evangelizaverit praeler id quod accepistis, etiam si angélus Dei anatbema sit. » Notum est quod impossibile erat angelum de Cœlo evangellzare aliquid contra ri um veritati evangelii quod ipse Paulus praedicabat, et tamen de possibilitate vel impossibilitate anlecedenlis illias propositionis dicta? per Puellam, videlicet si Ecclesia militans vellet aut praeciperet me facere aliquid contra praeceptum Dei posset esse quo non modica inter viros doclissimos. Ego vero circa hoc opinor quod, quamvis omnes teneantur explicite credere illum articulum, « Sanctam Ecclesiam catholicam, » quod non est aliud, ut mihi videtur quam credere esse unam congregationem universalem fidelium in Christo renatam et adunatam, non tamen omnes tenentur scire qualitates aut prserogativas aut proprietates ipsius Ecclesia?, et per consequens non tenentur omnes scire auctoritatem aut potestatem Ecclesia? judiciariam explicite ita ut non possint ignorantiam aut dubitationem habere si Ecclesia habeat de isto vel de illo judicare aut si quilibet christianus debeat referre sic generaliter omnia dicta et facta congregationi fidelium an concilio generali ; nam inter doctissimos de hujusmodi potestate varia? sunt opinion es. Et posito quod non essent diversa? opiniones, tamen dico probabiliter quod non omnes tenentur scire quod Christus dederit talem vel talem potestatem de jtidicando in Ecclesia vel concilio generali de omnibus factis aut dictis hominum de quo etiam, ut dictum est, potest esse dubium maxime quantum ad ea qua? facta sunt. Sed in proposito audiamus quid il la de hac re sentiret. Interrogata namque utrum, si sacrum générale concilium et dominus noster papa, cardinales et caeteri de Ecclesia essent, hic ipsa velletne referre et submittere se

ddem sacro concilio et utrumne crédit quod ipsa sit subjecta Ecclesiae qua? est in terris, scilicet domino nostro papa?, cardinalibus, archiepiscopis, episcopis et aliis praelatis Ecclesiae. Nota quod interrogantes exponunt hic quid per Ecclesiam intelligunt, il la res pondit quod • Sic Domino Nostro prius servito » ; galiice : a Nostre Seigneur premièrement servi. » Dicit etiam quod hoc non accipiebat in capite suo, sed illud quod respondit est de praecepto illarum Yocumet non praecipiunt quin obediat Ecclesiae, Deo primitus servito.

Profecto sancta et salubris est ista responsio, et ideo meaopinione concludo circa hoc quod, cum istis responsionibus stat illibata fides, de illo arliculo « Sanctam Ecclesiam catholicam », In dicta Johanna nec per istas aut alias responsiones suas quae veraciter babentur in processu potest notari de infidelitate, schismate aut haeresi. Dico ulterius quod, quantum ex processu et responsionibus suis mihi videtur, quod elici non potest quod expresse aut animo indurato vel obslinato ipsa dcnegaverit submitterc sic disposiliotii, delerminationi et emendationi sanctae matris Ecclesiae, domino nostro papas aut sacro generali concilio. Imo potius opposftum apparet ex ullima et immédiate praemissa responsione sua. Hoc enim quod adjecit « Deo primitus servito » non distrahit nequc derogat sua; submissioni, ut satis notum est, quamvis in articulis confectis super confessa tis suis et transmissis ad mulla loca dicatur quod ipsa récusa vit saepius id facere, quamvis etiam sententia contra eam lata portet. Ideo meo judicio dicta sententia in hoc non potest esse vera neque juridica.

Jam venio ad unum argumentum quod fieri potest contra praedicta. Et dicatur mibi : « Temere agis quia aima Parisien sis universitas, specialiter facultates theologiae et decretornm dederunt qualificationes praedictas in sententia contentas, juxta quosdam arliculos eis de Rolhomago transmissosajudicibus in causa ista. » liespondeo quod magnum utique et multum ponderandum est in materia fklei praedictarum duarum venerabilium facultalum judicium, et nihilominus bene notanda sunt ipsa et totius hujus negolii circumstantiae sunt diligenter attendendae. Dico rursum quod non constat per processum quod talis processus aut quod seriatim omnes inlerrogationes aut omnes responsiones dicta? Johannae fuerint transmisse ad praedictam universitatem, sed tantum quidam articuli in quibus cum reverentia omni notoria erat discrepantia ad suas confessiones seu responsiones, prout liquido patere potest per inspectionem articulorum et tolius processus. Et ut de aliis causa brevitatis snpersedeam, de articulo submissionis sua? clarum est quod dicit récusasse submittere se Ecclesia? cujus oppositum est verum ex responsione sua saepius iterata, sicut patet ex nuper diclis et recitatis ex vero processus tenore.

Sed iterum dicetur mihi quod praedicta Johanna fecit abjurationem omnium praedictorum XXIV maii in cimiierio Sancti Audoeni Rothomagensis, secundum formam unius scedula? in gallico confecta?. Dico quod si processus notetur, assistentibus multis praelalis

et scdentibus pro trlbunali judicibns, coram omni populo praedicavit Tenerabilis doctor magister Guillelmus Erardi, et finita praedicatione, ad propositum criminum imposilorum dictae Johaonae ipsa nique ibidem présentera allocutus est, dicens quod domini judices summaverant eam et requisierant pluries quod vellet submittere omnia dicta et facta sua sanctae matri Ecclesiae et remonstraverant ei quod in die lis et factis suis erant multa quae videbantur clericis esse maie dicta et erronca. Pro Deo videamus quid ipsa respondit ei in publico : i Ego, inquit, respondebo vobis. Quantum est de submissione Ecclesiae ego eis respondi de islo puncto. De omnibus operibus quae e*:o dixi et feci, ipsa transmittantur ad Romain pênes dominum nostrum summum ponliûcem, ad quem et ad Deum primo ego me refero, et quantum ad dicta et facta quae ego feci, ego il la feci ex parte Dci. »

Interrogata ibidem coram omni populo utrum ipsa revocare vellet omnia dicta et facta sua quae sunt reprobata per clericos, respondit : » Ego me refero Deo et domino nostro papae. » Hic mihi videtur quod in haec verba réclamât et aequivalenter appel la t ad papam veau1 sanctam Sedem apostolicam. Et tune sibi fuit dictum quod hoc non suffîciebat et quod non poterat Geri quod iretur quaeMtum dominum nostrum papam ita remote. Ista sunt verba formalia processus, ctiam quod ordinarii erant judices in sua diocesi, et ideo erat necesse quod ipsa se referret sanctae matri Ecclesiae. Jam igitur quaesoab istis quid ipsi intelligunt hic per sanctam matrem Ecclesiam. Et prima facie videretur quod intelligant judices et clericos assistenies, quia non est dubium quod si générale concilium aut univer>alem Ecclesiam, ita longe erat a dicta Johanna sancta mater Ecclesia aut générale concilium sicut papa. Gui igitur ita faciliter non acceptant ipsi submissionem dictae Pucllae qua se submittit papae sicut volunt quod se submittat sanctae matri Ecclesiae expresse : puto enim quod ita brevem justitiam habuissent a papa sicut a sancta matre Ecclesia quam tam saepe nominant.

Videatur etiam separare judicium papae a judicio sanctae matris Ecclesiae, cujus papa est p ri m us et principalis ierarchia, quasi aliud esset judicium sanctae matris Ecclesiae et aliud judicium papae, quod non videtur esse bene sanum, nam Ecclesia est una, secundum illud Canticorum, cap. vi, «Una est columba me a, perfecta mea, et per consequens habet unum judicium secundum ordinem institutum a Christo. » In hoc autem, ut mihi videtur, satis exlraneae locuntur interrogantes cam in hoc passu et forsan reprehensibilius quam ipsa responderet, nam responsiones suae magis congru uni unitati Ecclesiae cum ipsa recognosceret unum sanctae matri Ecclesiae judicium quam interrogationes sibi factae, quae quasi duo tribunalia ponebant in Ecclesia, unum in papa aliud in sancta matre Ecclesia absque majori declaratione. Quod si appellant in hac interrogatione suam sanctam matrem Ecclesiam ipsos judices cum clero praesenti. Pro ut satis oslendunt cum dicunt ei quod ordinarii sunt judices, ideo erat necesse quod se referret sanctae matri Ecclesiae, pro certo

multam equivoce locantar et interrogant hic et alibi in proeessa et conantur paralogizare istam filiam simpliccm per fallaciam equivocationis, et quod hoc sit verum stalim absque m or a post istam submissionem qua expresse submittcbat se ï)eo et domino nostro papa?, quia formaiiter se non submiltebat Ecclesia? sanctae ad judicium eorum praedictum, ceperunt ferre et pronunliare scntenliam diffinitivam quacum pro magna parte legissent, verisimiliter duc!a, ut satis apparet, timoré pense dicta Johanna incepil loqui et dixit quod volebat tenere totum illud quod Ecclesia ordinaret cl quod ipsi judices vellent dicere et sententiarc in quo videtur venire ad eorum intellect u m sic quod pro eodem haberel Ecclesiam et ipsos judices. Et tamen, omnibus consideralis, habebat ipsos suspectos de inimicitia, ideo non tenebatur se submitlere ipsiset maxime quia superius tribunal papa? reclamaverat cui se ciare et expresse submiserat dicta et facta sua, scilicet domino nostro papa?, cardinalibus, archiepiscopis, episcopis et aliis praelalis, « Domino nostro prius servito ». Sic ergo ex quo petebat remilli ad judicium papa? debuit, secundum jura illico *ibi transmitli, ut habetur C. « Quiconque litem ». Et bene videalur in isla abjuratione, ponuntur milita de quibus per processum non videtur mini fuisse con vicia. Ideo mini videlur quoad hoc quod hujusmodi abjura tio praemature fuit ab ea extorta lum ratione scedula? confectae, quam non pra?\iderat, tum ratione modi agendi quia slatim dum senlentia pronontiarelur, tum etiam ratione metus, ut diclum est. Et tamen hujusmodi abjurationes debent praecogitari et mature ac animo deliberalo et corde contrito fieri, qua? non sunt in abjuratione praedicta quam, ut postea dixit, non intellexit in omnibus suis punclis, quia postmodum dicit nunquam jurasse de habitu viri non resumendo.

Modo vero ad relapsum ejus praetensum veniamus. Ipsa judicatur relapsa tam ex resumptione habitas virilis quam ex hoc quod dicit voces suas eam increpassede abjuratione praedicta. Dico igitur, secundum meam hanc opinionem, quod ubi non prius fuerat lapsa in iufidelitatis peccatum aut haeresim, ipsa non potest dici relapsa tamquam haerelica. Per praedicta vero et quantum mihi videtur, ipsa non incurrit infidelitatis peccatum, ut palet ex deductione quaiicumque praeccdenlium rationum. Igilurnon debuit tamquam in ha?resim relapsa judicari quoniam relapsus praesupponit lapsum. Sed advertamusad idquodillarespondet. Interrogata quare habitumviri resumpsit, primo negat quod juraverit de non recipiendo habitum viri et quod numquam intellexit jurasse de illo; secundo dicit habitum resumpsisse quia hoc erat sibi magis licilum aut magis conveniens habere habitum virilem, dum erat inler viros, quia viri oon- \ersabantur et cuslodiebant eam in carcere, et fuisset majus périeu lum si inter eos existens fuisset induta veste muliebri. Ex qua responsione colligi potest quod amore caslitalis id fecerit et ad evadendum periculum in quo casu potest esse licilum mulieri veste virili uli et e contra, sicut ante factum est. Excusât etiam se quia non sibi fuerat observalum promissum, vide lice l quod iret ad mis-

sa m, reciperet corpus Christi et quod poneretur extra compedes ferreos in quibuserat. Interrogata illo die, videlicet xxvm Maii mensis, ut ru m fecerat prius dictam abjurationem et specialiter de non recipiendo ha bit u m virilem, non réspondet ad formam, sed dicit quod pra?diligit mori quara esse in compedibus ferreis, sed si permittatur quod vadat ad missam et ponatur extra compedes ferreos deturque sibi carcer gratiosus, ipsa erit bona et faciet illud quod Ecclesia voluei'it. Kx quo manifeste videtur quod per ecclesiam hic intelligebat illos viros ecclesiasticos qui eam interrogahant et qui eam judicabant. Et ergo si pluries recusaverit se submittere isti Ecclesia?, id est iliis judicibus quos récusasse videtur pluries in processu reclamans majorum et specialiter summi pontifias judicium, débet ipsa propter Iroc censeri erronea vel hœrelica mihi videlur utique quod non. Quod si arguatur contra hoc quod iili non intelligebant, cum pelèrent eam de submissione, nisi de Ecclesia universali sive de concilio aut romana de Ecclesia, jam responsum e*t prius quod ipsa se m per se voluit submittere romana? Ecclesia?, scilicet domino nostro papa? et dominis cardinalibus.

Ex quibus omnibus pro mea opinione, salva sempcr meliori, concludo quod non mihi videtur dicta Johanna fuisse infidelis, non schismatica, non haeretica, tum quia ipsa bene sentiebat, quantum potest ex processu vide ri, de Ecclesia, de auctoritale romani pontifias cujus judicium pluries interpellabat, tum quia bene et rêverenter sentiebat et loquebatur de sacramentis Ecclesia?, de premio vila? aeterna?, de spe salutis anima? sua? quam dévote requirebat a Deo et sanctis, tum quia niliil expresse videlur dixisse aut dogmatisasse incontrarium arliculorum iidei aut sacra? Scriptura? quam expresse confessa est fuisse a Deo révéla ta m, super hoc quamvis satis impcrlincnter, ut videtur, interrogata. Et ut clarissime videatur quod non debuit tamquam lueretica judicari, sic ostendo quia in ba?resi duo sunt : unum esterror in intellectu, secundum est perlinacia seu defensio errons, in affectu. Ex bis au te m qua? dicta sunt apparet quod dicta Johanna non sentiebat de Deo et sacramentis impie sed fideliler et catholice. De summissione vero ad Ecclesiam, de qua videtur specialiter argui, responsum est quod non dcnegavit, quicquid dicatur in articulis Universitati Parisiensi transmissis, et lame n multum equivoce de Ecclesia fuit interrogata modo pro concilio, modo pro papa et cardinalibus et caeleris praelatis, modo pro ipsis judicibus et clericis qui erant Rothomagi, et nihilominus, cum esset simplex nec teneretur de necessitate salutis, ut dictum est, scire acceptiones multipliées hujusmodi [verbi] ecclesia, nec etiam teneretur scire si ipsa aut aliquis catholicus deberet submittere omnia facta et dicta Ecclesia? in génère exleriori judicio hominum, tamen mihi videtur quod inter tôt et tantos scopulos absque ofïensione fidei natigavit spem salutis quasi anchoras lenens fidem servavit. Nec per verba sua, ut mihi videtur, in aliqua dispositione a fidecapi potuit. De pertinacia vero, in affectu, ut mihi videtur, non potuit judicari, quia quantumcumque mansionem in suis dictis aut factis

haberct, ipsa saepius obtulit corrigi tam per papa m quam per clericos aut eliam per Ecclesiam cui se submisit : « Deo, inquit, prias servito. » Errans enim aliquis, quantumcumque erret etiam contra fldem, non est censendus pertinax neque haereticus si paratus sit corrigi per eu m vel eos ad quos spectat. llla au te m sola est légitima correctio et sufficiens qua aperle et manifeste ostenditur erranti quod asserlio sua catholicae obviât veritati, ita quod si sit de manifestis in fide ad qua? omnes quantumcumque simplices tenentur, talis sic correctus post correclionem et instruclionem sufficientem esset inexcusabilis, sed si esset de aliquibus sublilibus non omninm sed virorum solum doctorum judicio et extimatione erudilorum in iege et scripturis contradicerent alicui verilati catholicae. Dummodo simplex persona sicut ista Pueila se referret judicio sanctae Komanae Ecclesiae et diceret in générale nihil asserere veile contra fidem chrislianam quemadmodum dicebat dicta Johanna, talis non deberetdici pertinax et per consequeas nec haereticus : hoc habelur expresse G. a Qui sententiam suam quamvis falsam atque perversam nulli pertinaci animositate defendunt nequaquam sunt inter baereticosdeputandi. » Et sunt verba beati Auguslini qui déclarât ibidem quod haereticus est qui alicujus temporalis commodi et maxime vana? gloriae principatusque sui gralia f al sas ac novas opiniones vel gignit vet sequitur. Palet autem per processum et salis, ut videtur, ostensum est cum diceremus supra de fine et inientione ejus quod non commodum temporale neque vanam gloriam, sed bonum régis et regni Franciae. Quocirca meo judicio et secundum meam opinionem non debuit haeretica judicari et per consequens de reiapsu aut tamquam in haeresim relapsa minime condemnari.

Quamvis autem a crimine infidelitatis aut haeresis, quantum videre possum ex diclis et responsis suis, merito sit excusanda, imo non cul panda, non tamen propter hoc volo eam ab omni alio peccato vel delicto quasi sancta fuerit aut innocens excusare, quin ipsa in tam arduis negotiis implicala potuerit offendere autpeccare, sive omittendo sive committendo sive verbo sive opère sive etiam cogitatione de qua solus Deus judex est. Nam et sanctae quidem et mulieres in Scriptura laudantur pro bono affectu quem habebant ad liberandum populum Dei, sicut Debora, Jahel, Judith, non tamen excusanlur quin aliqua vituperabilia et mala perpétra vérin t : unde Judicum, cap. iv, de Jahel quaeinlerfecit Sisaram quaedam habentur laudabilia et quaedam vituperabilia, super quo dicit magister Nicolaus de lira quod millier Jahel in hoc fecit rem licitam et meritoriam quod interfecit Sisaram qui opprime bal populum, licet illa immiscuerit aliqua illicita, scilicet quasdam falsitates in signis et in verbis quibus ostendebat se velle protegere Sisaram cum tamen intenderet eum occidere : unde sicut membrum il H us populi et communitatis habuit titulum justum interficiendi eum. Similiter Judith commendatur de magno affectu quem habuit ad liberationem populi Israël de manu Holofernis, non autem de mandatiisquae dicit in conspectu ejus, ut habelur in libro Judith. Sic forsan dicere possum de ista

Johanna Paella qu« pars erat membrum rcgni Francise» quod justum tilulum ipsa habuit et omnea utriusque sexus regnicola? defendere regnum et depellere hostes opprimentes regni communitatem et laudanda ut fortis mulier quœ misit manum suam ad fortia specialiter et maxime ubi nullum finem habuisse videtur quam succurrcre régi et bonis genlibus oppressis. Nullum enim bellum potest dici justius cum ad hune finem auctoritate publics po lesta lis exercetur. Quid ergo si de praescripto Dei mandato et per raultas et fréquentes ammonitiones et non se ingerendo fecerit. De hoc quidem laudanda videtur quamvis in modis agendi aut aliis suis dictis vel factis aut signis potuerit forsan deficere, nec ob hoc ad fidei judicium trahi debuil, et per consequens neque tamquam haeretica condemnaii.

Finaliter autem si in modo judicandi vel procedendi contra dictam Johannam error aut defectus aliquis inlerveneril, remitto ad dominos ju rislas : hoc tamen circa hoc dixerim quod suspecti et inimici judices esse non debeant, et ipsa ratio dictât et plurimis probatur exemplis. Ipsa autem Johanna per seriem processus récusa vit praefatum dominum episcopum Belvacensem ut incompetentem et suspectum. Et quia etiam ipsa detinebatur in Castro Rothomagensi, carcere privato, manibus laicorum et capitalium hostium suorum qui eam in compedibus ferreis et dure il la m tractasse videntur per processum, custodientes eam et vinculis eam alligantes quasi captam et prisonnariam in beilo. Et sic mihi videtur ex circumstantiis tactis in processu quod ipsa tractabatur quasi hostilités minus vero caritative et judicialiler. Unde dicit Galixtus papa et habetur 5 quaest. 5. [Decr. Grat.] accusatores suspecti vel testes non recipiantur in judicio, scilicet nec familiares nec de domo a d versa ri i prodeuntes. Quanto minus accusa ta perso n a débet tradi custodiae aut carceribus suorum adversariorum mancipari maxime laicorum in causa fidei quae est gravissima et maxime spiritualis et ecclesiastica.

Quod circa mihi videtur ex inspectione processus et sententiae, consideratis omnibus, et, quantum parvitas in tel lige Mise meae potuil circa praedicta et eorum circumstantiasattendere, quod, propter allegatas rationes, peccat dictus processus lam in materia quam in forma. I>ra?sertim opinio mea est quod non debuit tanquam infi delis, schismalica aut haeretica coudemnari. Haec autem omnia quae superius probabil i ter et pro mea opinione, instantissime requisitus, dixi aut scripsi, ego ftobertus Cybole, humilis sacra? theologiae professor, cancellarius et canonicus Parisiensis ac Ebroicensis, submitto correct io ni et cmendationi ac détermination! sacrosancts Sedis apostolicae, adhaerendo piotestationi per me facts a principio hujus traclatus seu schaedulae, manu propria scripts, et signo meo signatae in te.stimonium qualiscumque opinionis mes.

Aclum Parisiis, in claustro beats Mariée et in domo habitationis meœ, anno Domini mcccclii (1Zi542) die secunda mensis Januarii :

Sic signatum : Robertus Cybole,