SUAE MAJESTATI

Cum Reipublicae vehementer intersit gradus scholasticos, illis, qui pro sua eruditione ces sunt promeriti, conferri pure, simpliciter et

(1) Arch. gén. Roy. Belg., anc. C privé, con Univ. Douai; copie informe. — En marge : Soit envoyé à Messire Mathias Bossemius, Chanceliier de rUniversité de Douay, affin d'advertir ce que en est signaument de la condition qu'il auroit adjousté a sa bénédiction ou création des Licentiés en droit si que neantmoins il se déporte cependant de ainsy user. Faict a Bruxelles le XV" de septembre 1588. S. de Grimaldi, notaire.

absoiutè, et non sub conditione, quam actus legitimi non recipiant, adhibitis etiam solemnitatibus et ceremoniis prudenter à majoribas nostris institutis, et hactenus in Universitatibus observari soiitis ; ad offîciuin suum pertinere existimavit Collegiani protessoram ordinarioram V. J. almae Universitatis vestrae Duacensis Ma^ vestrae exponere, Dominum Matthiam Bossemium dictae Universitatis vestrae Gancellariam duodecima die Maii anno mil. quing. octuag. octavo iu creandis quatuor Licentiatis in Utroque Jure in ipsa formula creationis quae est et esse débet hujusmodi ce Ego N, hujus almae Universitatis » Cancellarius frétas auctoritate Pontijlcia simul et Regia creo vos » N. N. N. N. J. V. Licentiatos , ac facio vobis potestatem legendi, » docendi, disputandi, et cathedram de more scholae conscendendi, et yy.quicquid ad hune gradum pertinet, hic et ubique locorum exercendi, » idque in nomine patris, et fiUi, et spiritus sancti. Am^n. » adjecisse conditionem in haec vel similia verba: « Creo vos, etc., salvojure mihi » debito, vel si et quatenus jura m.ihi débita intégré persolvantur, et » non aliter y nec allas, nec alio modo ». Cumque uni dumtaxat ex illis quatuor, ex causa remissum esset à praedicto Coliegio dimidium jurium pro gradu Licentiae debitorum, eundem Dominum Cancellarium postridie Literis sua manu scriptis, eidem signifîcasse, se pr opter expressam, et quidem verbis disertissimis, sed non impletam condicionem, Licentiatum Juris eum creare non intendisse, neque créasse, eo quod loco duorum florenorum unicum dumtaxat ab ipso accepisset prout liquet ex ejusdem Domini Cancellarii epistola, cujus copia authentica huic supplicationi conjungitur (i). Praeterea praedictum etiam Dominum Cancellarium, non in albis, nec indutum superpellicio, contra consuetum morem, non raro Licentiatos Juris créasse. Deinde saepenumero, uno et eodem momento, eademque formula, uni et eidem candidato, gradum baccalaureatus et Licentiae simul ac semel contulisse, et adhuc quotidie pro re nata conferre, summa cum graduum confusione : cum tamen nemo. de more scholae, pro licentia repetere debeat, qui non sit prius creatus baccalaureus, et quidem intercedente justo temporis intervallo. Et quoniam praedicta

(1) Voici cette lettre: Copia. — S. P. Carissime frater D. baccalauree, quoniam ita evenit, ut te propter expressam, et quidem yerbis (ut audisti) disertissimis, sed non impletam conditionem, Licentiatum juris creare non intenderim nec crearim, nihil a te mihi debetur, Ideoque ne quid erremus, tanquam nihil ad me pertinentem remitto ad te florenum. quera mihi pro tua persona unicum hesterno die tradiderat Boschardus bidellus Juris, doleo sic nobiscum et vobiscum agi, sed valeamus in Domino an. 88, 13 maij. — Inferius erat scriptum : Math. Bossemius; in dorso : Fratrem M. Henrico van Hermalen Buscoducensem, sub signeto parvo.

Collatione facta cum Litteris originaiibus inventa est haec copia convenire. Testatum meo signo manuali,

Ua est ANxnoNius FsnnARius Unités Duacensis notarius.

omnia Universilati Ma^*^ vestrae magnum adferunt incommodum et detrimentura, et juventutem déterrent a gradibus in jure Duaci suscipiendis^ praesertim quod plerique metuant, nec ob adjectam talem aut similem a Domino Cancellario in formula creationis condicionem, ipsorum gradus in dubium vocetur, supplicat Ma*^ vestrae quam potest humillirae praedictum Collegium, ut primo quoque die (quod periculum sitinmorapraesentissimum) injungere dignetur, eidem Domino Cancellario, ut formulam ordinariam et consuetam in creandis baccalaureis, Licentiatis et Doctoribus Juris exactissime et inviolabiliter observet, neque eam tali vel ulla €dia condicione deformet ; idque sub gravi aliqua pœna. Et quia idem Dominus Cancellarius professores praedieti Collegii diffamât, quasi qui injuste remittant quibusdam candidatis Jura vel partem Jurium promotionis, supplicat Ma** vestrae idem Collegium, ut si quid habeat dictus Dominus Cancellarius, quod de dictis professoribus conqueratur, id Ma** vestrae in concilio suo privato, intra certum brevem terminum proponére cogatur, aut alioqui perpetuum ei silentium imponatur. Ita Ma*^^ vestra rem tranquillitati scholasticae convenientissimam, et summe necessariam fecerit.

II. (i) Rescriptio D. Mathiae Bossemii, àlmae Universitatis Duacensis Cancellarij, ad libellum supplieem, quem Collegium professorum ordinariorum utriusque juris exhibuit suae Ma*' , ab eaque ipse litteris inclusum aceepit, Anno 88. die 26. Septembris.

Libellus quatuor continet querimonias : prima est de conditione semel adjecta formae verborum, qua in Universitate Duacensi consuevit Cancellarius creare Licentiatos Juris ; Secunda, de albis et superpelliceo ; Tertia de confusione graduum Baccalaureatus et Licentiae, deque identitate formulae creationis; Quarta, de professorum CoUegii ordinariorum V. J. diffamatione.

Ad Primam.

Ad primam querimoniam quod attinet, ipsissima rei veritas haec est. Factus est Mathias Bossemius lavore et gratia Catholicae Ma*** Cancellarius Univer'** Duacensis anno septuagesimo sexto. Paulo autem postquam factus esset Cancellarius, venerunt ad ipsum^nomine Collegii pro-

(i) Même source. — En marge : Soit communîcqué au Collège des professeurs des droitz en PUniversité de Douay tenant néantmoins et gardant l'ordonnance du xv« de septembre dernier. Fait le xiij» de novembre 1588. — Le Comte.

ia6 ANCIENNE FACULTE DE DROIT DE DOUAI

fessorumV. J. doctores et professores ordinarii très, quorum duo vivunt adhuc, D. Johannes Vendvillius nunc Reverendissimus Episcopus Tornacensis, et D. Boetiu8 Epo : terlius non est super, D. Georgius Prielius. Venerunt autem, petentes ut quandocumque dieti CoUegii professores vel intégra jura sua, vel eorum partem aliquam, scholaribus suis ad Licentiam promovendis, reraittenda censerent ; tune idem de suis quoque juribus fîeri permitteret Gancellarius, semel videlicet rogatus pro semper. Sic enim fecisse praedecessorem ejus D. Matthaeum Galenum. Est autem, praeter alia, CoUegio Jurisperitorum perpétua haec régula, ut quandocunque alicujus eorum promovendus est famulus, illi dimidia jura remittantur. Sic videlicet facilius est lautiores, aliis post alios migrantibus, semper invenire famulos, et qui de victu liberalius solvant.

Ad petitionem respondit Gancellarius Mathias Bossemius, sese vicissim a praedicto petere Gollegio, ut quando jurium suorum domini professores ordinarii gratiam vellent facere scholaribus promovendis ad licentiam ; juberent tune eos Gancellarium adiré, ab eoque similiter gratiam petere/ Quod si fieret : Gancellarium petentium vota quandoque superaturum. Sicut quando famulus D. Puessii nunc consiliarii in Goncilio Mechliniensi esset promovendus ; Gancellarius ei, propter antiquissimam optimi viri notitiam et amiçitiam, rogatus gratiam condonavit totum ius suum, et munusculum superaddidit.

Sed hoc responsum, quamvis valde rationabile et libérale, displicuit tamen (ut apparet) Gollegio,- hoc est pluribus Gollegii V. J. professoribus ordinariis. Itaque jam inde a duodecim annis ad praesentem usque diem, disposuerunt via facti, et disponere pergunt, de juribus Gancellarii, sicut pro arbitratu suo voluerunt et volunt, rémittentes ea modo tota, modo ex parte, quibus lubet, ipso Gancellario invito nec rogato : ceu in juribus suis deteriori possit et debeat esse conditione, quam eorum biddellus cui in jurium suorum perceptione nihil unquam diminuitur, propter dominorum professorum remissionem.

Qua de re postquam frequentissime Gancellarius amice esset conquestus, sed frustra, apud diversos, diversas per occasiones, praedicti Gollegii professores ordinarios ; simulque ex ipsis quibusdam ejusdem Gollegii professoribus ordinariis, nedum ex aliis prudentissimis aliquot et bonis viris, intellexisset, de jure fîeri non posse, quod tamen tam saepe sibi a diclo Gollegio evenire sentiebat : quinetiam magno se interdum circumfundi pudore animadverteret, dum quoties DD. professoribus ita visum esset, gratuitam illi suam quidem sive in toto, sive in dimidio, sive etiam in triente remissionem, clarè ipso in actu toli auditorio ebuccinarent, per os oratoris sui ; de Gancellarii vero juribus quantum numeretur, semper altum silerent ; inde enim fiebal, ut in medio multorum beneficiorum Laicorum soins sacerdos videri posset semper esse tenax et avarus : tandem, ne, nimiam per patientiam, nimium sibi et successoribus suis praejudicaret, sed,quan-

tum in se esset, eis pariter et sibi jura sua tuerelur ; simulque sacerdotalîs ordinîs consuleret honori ; quando quatuor illi, de quibus in libello, ad Licentiae gradum promovendi, ei essent oblati candidati, his determinatè verbis formam creationis pronunciavit : « Ego « Mathias Bossemius almae Urtis Duacensis Gancellarius, vos N. N. « N. N. salvo unicuique suo, et mihi meo integro jure, née alias, aut « aliter, aut alio modo, creo Juris Pontifîcii et civilis Licentiatos, facioque « vobis potestatem, etc., » prout in libello.

Quae sfine cautio, praîsertim ob praedictam causam inserta. non m agis deformare poterat ipsani creationis formam, aut merito scholarium turbare animos, quam deformetur coUationis forma, aut coUatarii turbetur animus, quando idem Gancellarius, ut praepositus Ecclesiae S. Amati, more omnium ordinariorum communi, aliquam alicui confert praebendam, sub hac conditione, quae et ipsi semper collationis instrumento inseritur ; salvo unicuique suo jure : vel, quando duo legittime quidem contrahunt matrimonium, sed tali aliqua apposita conditione, quae nisi subsistât, matrimonium non contrahitur. Nec crédit Gancellarius, juventutem, ob conditionem a se formae creationis semel insertam, ita animis turbatam fuisse, ut, juxta D. D. professorum querelam, a gradibus Duaci suscipiendis illa deterreatur. Sed, quia dicti Professores sic jam inde a multis annis obstinatam gerunt voluntatem, ut de juribus Gancellarii disponere pro arbitratu suo contendant et praetendant ; per usum vero formae taliter conditionatae manifeste videbant ipsum in posterum^ sine ulla diffîcultate, inlegris suis potiturum esse juribus : bine credere potest ipsorummet turbata fuisse corda ; de juventute quod allegatur^ nil nisi inanem esse praetextum et frigidam umbram ; quandoquidem illa de floreno uno, tali tempore non laboret. Quemadmodum mox ex recentissimo patebit exemplo hujus ipsius actus, de quo in libello.

Actu sic, ut dictum est, finito, processum est ad Ecclesiam S. Jacobi : ibi ad summum altare bedellus nomine Magistri Henrici van Hermalen, qui unus hierat ex quatuor praedictis candidatis, unum nec amplius Gancellario tradidit florenum ; dicens D . D . professores reliquum ei condonasse. Gum igitur ante illius diei noctem Magister Henricus insertam creationis formae conditionem, quambene audierat, non praestaret; et Gancellarius rescisceret eum esse famulum Domini professons ordinarii N. cujus aliàs alios promovit ad licentiam ministros sic, utpost promotionem suam moniti a Gancellarii sacellano supplere residuum jurium, non curarent, sed eundem Gancellarium, quasi nihil illi deberent aeris vel honoris, saepe, publicis in scholarum plateis, multis praesentibus et videntibus scholaribus et aliis, inaperto capite et intacto galero fastose praeterirent ; et praedictum Magistrum Henricum certis nunciis intellexisset properare abitum, sicut etîam post actum statim Duaco recessit in patriam : rationis et offîcii esse exislimavit idem Gancellarius, si dictum Magistrum Henricum ante discessum amice conveniret.

ia8 ANCIENNE FACULTÉ DE DROIT DE DOUAI

Atque hinc est, quod postridie illios actus, raanè, scripserit ad ipsum illud epistolium, de que in libeilo. .

111e accepte epistoiio commotus venit hora undecima ad aedes Gancellarii, post finitam ejus praelectionem theologicam, dolorose admodum dicens et repetens, se non esse in culpa : Quippe qui Domino Cancellario intégra sua jura persolvere instanter et enixe studuisset, sed stndium suum fuisse impeditura a D. receptore CoUeg^i, professore ordinario N. et proprio hero N. item professore ordinario; adhibitis etiam terroribus et comminatione, quod si secundum, solutionis quidem causa^ adderet Cancellario florenum ; negatum iri a Collegio lileras promotionis testimoniales.

Summa; Adolescens eadem hora undecima, plénum Cancellario persolvit honorarium sive jus suum, renitentibus licet magistris. Cancellarius porrô. plenis jam juribus suis perceptis, eidem eadem hora, rogatus praebuit literas suas testimoniales, notum per eas omnibus faciens, quod de juribus suis plenè sibi esset satisfactum.

Petitio Cancellarii]. Quae cum ita se habeant ; nec permittere Rex Gatholicus velit, ut durcmte hac cum D. D. professoribus juris controversia, Cancellarius«sibi et successoribus suis, per conditionatam creationis l'ormam, caveat in negotio jurium suorura lum quando Licentiatos Juris créât : Supplicat omni cum humilitate Ma^' suae, ut ipsa, aliquo modo alio justo, ei primo quoque tempore, post tam nmltas spoliationes patientissime hucusque toleratas, cavere non dedignetur. Caveri autem posse videtur, si ordinet, Gancellarium non teneri in posterum ad creationis opus, nisi ei prius, et quidem domi suae, de juribus suis plene iuerit satisfactum. Sic enim aUis in facultatibus satisfit ei : Quarum professores sive remittant aliquid suis candidatis, sive non remittant ; intégra semper Gancellario sua curant praestari jura. Nec ipsum CoUegium professorum juris ordinariorum quemquam ad gradum uUum procedere patitur, a quo non sint ante actum intégra ei sua persoluta jura. Estque nimis ineptum, indig^um, sordidum et parum reiigiosum, quod in solo GoUegio professorum juris, Gancellario, sive intégra sive truncata, nunquam solvcmtur sua jura, nisi post actum finitum, idque communiter in templo Divi Jacobi ad summum altare, coram venerabili sacramento, et in medio conventu totius Univer*'".

Petitio]. Supplicat praeterea Régi catholico,ut de toto totius temporis praeteriti interesse et damno,3uaMatA8 imperet praedicto GoUegio ,plenè Gancellario satisfacere : quandoquidem retentionibus praemissis et truncationibus ipse semper contradixerit ; et predictum Gollegium tam benignam, ut expositum est, oblatam sibi olim a Gancellario conditionem acceptare renuerit.

Ad querelam secundam

Optari posset, praestari non potest, ut Duaci ad amussim sic fiant omnia, ut Lovani. Ergo ad Licentiae gradum in jure quod attinet; sic

aliquandiu actum fuit in Ur^" Duacensi, quando Mathias Bossemius factus esset Cancellarius. Sub tertiam horam pomeridianam, intermisso divino offîcio, adibat domuni illaiu alicujus professons, ubi candidatorom ûebat examen. Ibi^ vel in eodem cura candidatis et ministris dorainorum professorura cubiculo, vel, si ita, noliet, jara sub dio, sive aiestivo ilio sive hyemali, longaniraiter morabatur quoad exaraen esset finitura, et domini professores ad prodeundura parati ; expectans interdura per horara. Expeditis oranibus siraul cura dictis professoribus inde procedebat ad eorura scholara ; ibi, ante cathedrara scholasticara, se habitu suo choriali, de quo in supplice iibello, induebat ; raox, coraitante oratore praedictara catbedrara ascendebat, deindeque orator Cancellario sinister assistens verba facere incipiebat.

Verura postea Cancellarius raemor quam sibi graviter isto de agendi modo, conquestus interdura fuisset praedecessor ejus dorainus Mathaeus Galenus ; et sibi coraraodius, et ad publicam honestatera suaeque dignitatis decus minus incongruura fore existiraavit, si dorainos professores et candidatos^ cum sacro quopiara Iibello sub tecto semper expectaret in eorura schola ; ac statira, quàra ex antecurrente strepiter in eandera scholara adventura eorura percepisset, habitu se praedicto indueret. Atque hune agendi raodura seu consuetudinera, nulla cura dorainorura professorum offensione, quam quidera percipere potuerit, ad praesens usque terapus Cancellarius tenet ; taraetsi non sine raagno suo incoraraodo et dedecore.

Ceterura, tiu*bata gravissirae ante annos aliquot' Republica per Geusicara terapestatem et haereticas factiones ; quando Magistratus oppidanus contra voluntatera Régis Catholici rautatus erat, et per ejus tyrannidera Clerus, surapto initio a Jesuitis lig^o viridi, cœptus pelli ex civitate : quando D. Joannes Vendvillius tune ordinarius Juris professor et coluraen Collegii, nunc Reverendissiraus Ëpiscopus Tornacensis, ob ûdera Deo et Régi diligentissirae prestitara, propterque capitalera inde sibi a Guesiis obortara persecutionera, voluntario ipse se raandaverat exilio : quando alii ex codera professionis ordine, adraodum periculosas in quaestionibus quodlibeticis eructabant orationes : quando alii codera ex ordine raagnas patriae pestes, ut patriae parentes in publico auditorio, ubi in jure actus Licentiae celebrabatur, plenis tibiis iaudabant, et insignes pietate viros norainare non verebantur : quando rector, Ur^is juris professor ordinarius, sacrilegia a suppositis extorquebat juraraenta : quando rainistri et offîciarii Ur^is zelo tidei, quae Deo et Régi debetur, praecaeteris ardentes, iniquissirais vexabantur carceribus, etc.

lila, inquara, tali tempestate evenit interdura, ut, quando ab ipsisraet professoribus Juris indicatahor a tertia poraeridiana terapestive (ut soiet) Cancellarius scholara ingrederetur, offenderet ibi insolentissirae oranes Juris professores suis quosque locis et ordine rite considentes, candidatos ante doctoralem cathedrara raore solito

Univ. de Lille, Tome IX. A. 9.

l3o ANCIENNE FACULTE DE DROIT DE DOUAI

coDsistentes^ ipsuni oratorem sublimem iii cathedra, et in oratione longe progressam : haud fere aliter, quàm si ipso t€di suo opère (dum qnidem externa ejus spectaretnr imago) cunctis testatum facere voluissent, se, ad crcationem Licentiatorum, deinceps Cancellarii, qui veniret in nomine Papae et Régis Gathoiici, opéra et presentia non magnopere indigére.

Sic factum est, quod antea visum fuerat nnnquam, ut, quando tali tempestate, taie sibi in schola juris Cancellarius oppositum cerneret spectaculum ; aliquandiu animi dubius, tandem, ut erat pullatus, rectà perexerit conscendere cathedram : quippe cum tali casu, sine orationis et oratoris conturbatione, sine suo ipsius ludibrio, et sine altissimis scholarium complosionibus, albis se suis et superpelliceo, tali tempestate, induere non potuisset ; quem tamen habitum ministri secum attulerant. Sic factum est, ut, quando eadem insolentia iterum extitisset alio tempore; reliquerit tandem habitum istum suum domi, quando creaturus esset licentiatos juris, incertus an non frustra post se eum a ministris suis comportari juberet. Sic factum est, ut Licentiatos juris aliquoties creaverit sine albis et superpelliceo ; quod tamen aliis in facultatibus nnnquam evenit.

Postea GoUegium ordinariorum professorum utriusque juris, missis per biddellum suum patentibus literis, et magno sigillo munitis, cupivit ut more solenni Cancellarius Licentiatos eorum crearet, nempe in albis et superpelliceo. Cancellarius ratus ministrorum non interesse scire quid illius modi in negotio agerent et paterentur domini ; statim respondit per literas clausas, se honestae isti dominorum protessorum petitioni lubenter subserviturum : sed cupere se vicissim, ut nunquam ipsi relinerent aut diminuèrent ejus jura; Item, ut nunquam tempore actus scholam adirent, quin ibi Cancellarium praesentem adesse praescirent : quod quidem facile illi praestare poterant.

Ab eo tempore, semper Cancellarius ad praesentem usque diem rursus creavit et créât eorum Licentiatos in albis, ut voluerunt, et superpelliceo : nisi quando ipsi, non quidem eandem sed similem tamen per insolentiam, cum tota sua pompa, scholam petere ausi fuerunt vel audent, et suis ibi quique considère locis et ordine occupaverint vel occupant, etiamsi Cancellarius necdum ibi adesset vel adsit. Nam ne tali quidem casu, se praediclo suo habitu, sine praenarratis incommodis, in schola juris induere potest.

Petitio]. Haec propudiosa dedecora ut in Ur*'' sua Duacensi de medio facultatum jurium. nam aliis in facultatibus (Laus Deo et commodioribus bonorum virorum moribus) nunquam apparent, celeriter tollere dignetur Rex Catholicus, vehementissime orat et huraillime supplicat ejus Mali Cancellarius, hac nunc supplicandi oblata occasione. Sublata autem perpetuis temporibus fuerint, si ordinariis V. J. professoribus graviter mandet sua Ma^as , ut praecise certa semper hora, tertia vel quarta pomeridiana, actum licentiae, celebrari curent; et simulatque,

LES ÉTUDIANTS l3l

examine finito, satis parata conspexerint omnia, tune is, qui orationem habebit, jubeatur una cuni biddello et candidatis, accedere ad aedes Cancellarîi, quo ita indc pariter procédant ad scholam, et niox actum auspicentur.

Sic actus erit solemnior, nec propter ejus celebrationem in schola, frustra cogetur Cancellarius oflicium pro defunctis et Vesperarum completorium relinquere semper in templo. Quod nunquam facere solet, nisi quando celebrandus est ejusmodi Licentiae actus. Facit verô tune : ne dominis professoribus, quominus actus competenter eelebretur, ipso sit in mora.

Neque vero hoc quicquid est offîcii gravari debent eandidati, aut etiam orator; quandoquidem tune, cum baccalaurei essent creandi, juraverint Canceliario bonorem et reverentiam : et prorsus ad eum modum, sed tempore antemeridiano, in facultate suprema, nempe theologiea, actus Licentiae celebrari consuevit ; etiamsi ibi orator tune sit ipse semper Candidatorum in responsionibus praeses ; et praeter candidatos magnam ille, valdeque honorificam, post se ducat pompam asseclarum.

Alioqui, ut hueusque agitur in facultatibus juris Duaci, Cancellarius non Ur^^*^ Cancellarius, sed Collegii Jurisperitorum propemodum parasitus quispiam, aut simplicianus vid^ri posset esse cappellanus ; et quicquid pereipit ex actibus, non id certo aliquo jure a Candidatis, sed tantum precariô accipere ab ipsis. Nam neque illud quidam ordinariorum juris Vtriusque professorum etlutire erubuit, quando par occasionem amice Cancellarius cum eo ageret de retentione suorum jurium ; An putat sibi D. Cancellarius aliquid esse constitutum ? Unde mirari subit, quid de juribus Cancellarii perscripserit Collegium V. J. quando sua Ma^''^ nuper cognoscere voluit, quaenam singulis in facultatibus Duaci essent onera, sine quibus ad gradus scholastieos non aseenderetur.

Videturque res esse prorsus intolerabilis in Ur*' quidem Régis Catholici, quod, cùm collatio titulorum et honorum scholasticorum actus sit Cancellarii proprius ; ipse tamen, per professores Juris opus illud suum et offîcium, decenter ac tempestive, ne illa quidem hora facere possit, quam ipsimet eidem professores ab eo requirunt : sed ut quoquo modo, et veluti lucelli duntaxat causa, opère defungatur ; illos, relicta domo Dei et divinis omissis ofBciis in eorum schola, frequentissime valde diu, et interdum quasi per per (sic) horam integram, nune sedens nune ambulans, expectare compellatur ; idque inter ipsorum scholares, plaudentes, sibilantes, cachumantes, et aliis modis immodestissimis pétulantes.

Item quod quamvis Cancellarius in horae observatione sit fueritque semper valde praecisus^ ut publiée existit notorium : ipsi tamen domini professores utriusque Juris (neseitur quas ob causas) sic ejus aceessum ad scholam, etiam his nune pacatioribus Duaci temporibus, antevertere

l3a ANCIENNE FACULTÉ DE DROIT DR DOUAI

ausint, et antevertant interdam quando vol uni, ut subsequens nequeat (quod illi tamen ûeri requirunt) se habitu suo choriali, id est albis et superpelliceo, induere, nisi magnam in schola publica sustinere velit sui status et ordinis derisionem vel quasi derisioneni.

Ad tertiam querelam

In tertia querela, quae est de confusione graduum, deque impedito justo temporis spacio, quo inter se ad eosdein gradus promotiones distingui debent ; vel caecutivit vel verba dat Gollegium suae Ma^* . Namque ad rem quidem ipsam quod attinet, ea sic habet.

Saepissime per biddellum suum offerunt Cancellario ad baccalaureatus gradum candidatos, qui illo ipso niox temporis articulo, quo recentissimè creati extiterint baccalaurei, repetere aggrediantur pro licentia. Nec vero quicquam morantur, quod quos ita offerunt, eomniodissime illi et citra uUum omnino impedimentum, aliter oflerri ac promoveri possent, propterque tennitatem doctrinae aliter ofTerri ac promoveri etiam deberent. Exempla minime sunt ignota, aut longé petenda.

Quae indulgentia (ut quosdam de collegio amice submonuit interdum Cancellarius) sine gravi Reipublicae detrimento tolerari non potest. Quod si enim scholares per jiîstum aliquod temporis spacium, ut est annuum, ante repetitionem semper forent creati baccalaurei : Jam in publico Ur*** et solenni aliorum virorum conventu, ipsi subinde contra repetentes alios, doctius, acutius, atque limatius disputare, et ad ita disputandum idonea argumenta diligenter quaeritare, subigerentur. Quale utique per exercitium longe évadèrent peritiores, et Reipublicae postea forent utiliores.

Quocirca cum certum haberet Cancellarius, se a collegio impetrare non posse, ut baccalaureos eorum semper crearet teinpore aliquo sibi propter lectionem suam non impedito ; videretque quomodo idem Gollegium, isto in negotio, scholarium suorum utilitatem, aut ipsam etiara publicam honéstatem et fructum non ita multum curaret ; cunque idem Cancellarius sentiret quam sibi non modo graviter incommodum, ut homini sexagenario ; verum etiam valde indecorum foret, ut sacerdoti, quod, qualicumque cœlo, et spacio duarum duntaxat horarum, nonae videlicet et undecimae, partim propter actum baccalaureatus in jure, partim propter praelectionem suam Theologicam, semel iterumque, et iterum et iterum, nunc domo procurrere ad scholam Juris, nunc inde domum recurrere, mox inde rursus properare ad scholam Theologicam, tum iterum easdem per plateas repedare domum cogeretur ; simulque videret, quomodo, ad scholam juris postquam venisset, diu ibi praescolari nonnunquam cogeretur candidatos, adeo ut interdum ^raeses ipso more, nimietatem indignans soins prediret ad scholam sine candidatis discipulis et sine bedello. Ad haec perpenderet etiam quod fréquenter Domini professores, de actu futuro, non prius per bedellum suum, quam

LES ÉTUDIANTS l33

ad pridianam octavara horam nocturnam, et interdura non antequam jam septima praeteriisset hora ipsius diei actualis, Cancellarium certiorem facerent, prorsus contra laudabilem aliarum facultatum consuetudinem : Denique, cura expenderet Cancellarius, qûara parvi (si modo parvi et non potius nihil) ad scholarium aut Reipublicae interesset utilitatem; sive hodie quispiam crearetur baccalaureus, sive altero aut tertio post die, sed quem hodie Domini professores ordinarii repetere Yolaissent pro licentia : haec, inquam, et quaedam adhuc alia cum diligenter expenderet Cancellarius ; nullam apud se culpam fore arbitratus fuit, si interdum, pro re nata, creationem baccalaureorum in ipsum differret terapus Licentiae quod est hora tertia pomeridiana. Atque ita factura est interdum, et fit adhuc, ut repetiverunt quidem, pro re nata, scholares quidam pro licentia, et repelant adhuc, antequam essent vel sint baccalaurei ; sed non tamen prius, quara formularia sua ad actum baccalaureatus requisita, de raore scholae, exequuti fuissent, vel exequuti sint.

Geterum quoniara, sic quando agitur a Cancellario, tune in solenni Urtw conventu, et siraul in aliorura gravissiraorum virorum corona, soloecismus cunctis evidenter apparet, non sine ignominia quadam Collegii ordinariorum professorum ; nec sine dedecore ipsorura candidatorura, utpote qui tune nirais leviter quasique per saltum promoveri videantur ; non autem ita apparet quamvis rêvera idem oranino sit, sed occullatur, quando unico tantura doctore praesente, nempe domino praeside, et vix pauculis aliquot scholaribus, creatur quispiam baccalaureus, qui e vestigio répétât pro Licentia ; quasi, quando postero aut deinde altero die, in solenni Ur*" consessu, creatur Licentiatus et de baccalaureatus creatione nihil tune auditur, multo ante terapore in baccalaureorura ordine fuisset versatus ; et quoniara indecore niraium properantibus ad gradus scholaribus, se magis accommodare soient domini professores, quara in Cancellario corapetentera velint habere rationera aetatis, dignitatis, et muneris professorii ; huic adeo, ut non aliunde, omnis ista speciosissima eorum, sed prorsus iniqua, contra Cancellariura, de confusione graduum, deque non justo eorundem interstitio, querela.

Alioqui, si (quod videri volunt) propter scholariura utilitatem, si propter publicam honestatem, ipsamque propter actus majorera soleranitatem, ex annuo ista eis displicuisset, quara vocant, confusio : jara antequara in aula déferrent Cancellariura, rao vendus ab eis tuerat, queraadraodura, non sine effectu, sese alias fecisse noverint, de superpelliceo. Sedenira, quoniara tranquillis adhuc anirais haud diffîculter providere poterant, tali adraonitioni quara non gratura, etsi verissiraum, protinus a Cancellario per monitorera eis referendura fuisset responsura. Ideo satius fore judicatura fuit, de hac, quara tara speciose nunc crirainantur, confusione, semper silere, quara unquara aliquid raovere.

Exempli causa, ut vetera omnia omittantur, ipse ille novissimus Licentiae actus in utroque jure, in que uni candidatorum totum honorariorum suum jus ordinarii professores remiserunt, et consequenter Gancellario, juxta ipsorum regulam, nihil obvenire debuit ; et, quem actum quando appropinquare cemebant, querelam in aula contra Gancellarium deponere properarunt ; sic ipsismet volentibus et ordinantibus, celebratus fuit, hoc nunc anno octogesimo octavo, et vigesinia sexta septembris, ut unus candidatorum (erant enim duo) ipso illo ejusdem temporîs articulo formularia sua peregerit pro gradu baccalaureatus, quo idem ex templo festinavit repetere pro Licentia, inter nonam et decimam horas matutinas ; (condixerat eis horam octavam Cancellarius : ivit ad scholam tempestive, diu expectavit, nemo comparait), alter vero, non nisi pauculis ante diebus, eodem videlicet mense septembri, f actus esset baccalaureus.

Quaenam hic inter gradus diversos justa illa temporum intervalla, quae Domini professores ordinarii tantopere se requirere videri volunt ; et per Gancellarium quo minus obtineantur impediri conqueruntur ! Atqui, sic in scholis eorum agitur saepenumero,et, pro re nata, quotidie ; uti ipsum Gollegium ordinariorum professorum in querulo suo contra Gancellarium libello, sponte sua proûtetur.

Ërgo, ut initio responsionis ad hanc tertiam querelam dictum fuit, quando Gollegium hoc, hanc suam tertiam adversus Gancellarium scribebat querelam ; vel omnino^ turbatis tune animis, caecutivit, vel verba dare voluit Gatholicae Ma*'.

Petitio]. Quamobrem ut humillime, ita et enixissime supplicat Gatholicae Ma** Gancellarius, dispicere tempestive dignetur, fueritne utile, imo necessarium, ut juxta cum severitate imperet, V. J. Gollegio, ne unquam scholarem aliquem admittant ad repetendum, qui non rêvera justo quopiam temporis spacio exercitatus antea fuerit in gradu baccalaureatus ; ipsumque illud spacium, quantum esse velit, certo illis termine praescribat.

Petitio]. Supplicat quoque, ut, si fieri potest, Gatholica Matas ipsi Gollegio professorum ordinariorum Juris authoritatem permittere dignetur creandi omnes suos baccalaureos ; idque cum beni^na interpretatione hujus articuli, in ipsa Ur^is inslilutione : En oultre statuons et ordonnons que Ladte Université aura ung Ghancellier, par lequel ou en son absence par le vice-chancellier, sera faict la promotion, et données les bénédictions des maistres, docteurs, licentiez et bacheliers, qui vouldront prendre leur degré en ladte Université. Lesquelles promotions, ensemble les examens, disputations et solennitez y servans, se feront en icelle Université, selon que par les statutz sera ordonné.

Nam Lovanii, non Gancellarius, sed ipsi professores Juris suos créant baccalaureos. Quin et Duaci, ad exemplum Ur^is Lovaniensis, ipsa facultas artium in antiquissima est possessione creandi non solum baccalaureos, sed etiam doctores. Et facultas Theologica ante très circiter

LES ÉTUDIANTS l35

annos sex creavit sacraepaginae inagistros,prohibito per Rectorem Urtis (propter allegatam, ut affîrmatur, possessionem) a creationis opère Cancellario. Nec dabitatGancellarius quin, simultatque e vivis excesserit, similiter sibî ad instar Urtis Lovaniensis, sumptura sit eadem facilitas Theologica Duacensis authoritatem creandi suos quoque baccalaureos.

Petitio]. Qaod si vero hanc potestatem GoUegio utriusque juris in Urte sua Duacensi Matas Catholica concedendam non censuerat : iterum jam-^humillime supplicat Cancellarius, ut saltem honorarium. aliquod non injustum constituere velit, quod ex creatione baccalaureorum Juris idem Cancellarius percipiat. Nain hucusque percipit nihil.

Nec potest rationabiUter a Dominis professoribus Juris dici, compensari Cancellario in actu Licentiae, quod in actu baccalaureatus desideratur : quandoquidem in actu Licentiae non solvatur ei nisi unicus florenus si qui promovetur, is in altero tantum jure pronio vendus veniat ; duo et non amplius, si promoveatur in utroque : ac, multi ultra baccalaureatus gradum nunquam promoventur altius : et, quinque florenos solvit semper Cancellario quisquis creatur Licentiatus in facultate Theologica ; ut non immerito jura in facultatibus Juris plusculum augeri possent.

Petitio]. Supplicat postremo idem Cancellarius, ut si quidem praemissam a creatione baccalaureorum Juris immunitatém impetrare non potest ; severe mandet Catholica Ma'** Collegio Utriusque Juris, quatenus simulatque omnia parât a erunt ad actum, tum Dominus praeses et candidat! accédant cum bedello ad aedes Cancellarii, ut inde illico procédant pariter ad scholam. Sic in posterum decenti cum solennitate, actus ipse celebrabitur, et ad eum celebrandum plures convenient, quam nunc fieri assolet, et Cancellarius inutilibus illis et sibi damnosis carebit vexationibus, de quibus supra.

De unitate et identitate formulae creationis ; talsum est quod Cancellario imponitur. Nam quando distinctis temporibus créât baccalaureos ; sic habet creationis forma : « Ego N . vos N. N . creo juris Utriusque baccalaureos, ac facio vobis potestatem legendi, docendi, disputandi, et caetera quae ad gradum istum pertinent hic et ubique locorum exercendi omnia ; in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ». Quando distinctis temporibus créât Licentiatos ; haec ei est creationis forma : «Ego N. etc. vos N. N. creo juris utriusque Licentiatos, facioque vobis potestatem legendi, docendi, disputandi, cathedram quoque, sed de more scholae, conscendendi, et quaecumque ad gradum istum pertinent hic et alibi locorum exercendi omnia ; in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti ».

At vero, quando propter praedictas causas contingit, ut eodem Licentiae tempore Cancellarius creare habeat baccalaureos et Licentiatos ; tune brevitatis gratia, sic distinguit verba labiorum suorum. Ego N, etc. vos N. N. creo Juris utriusque baccalaureos, ac facio vobis potestatem legendi, docendi atque disputandi ; vos autem N. N. creo in

l36 ANCIBNNE FACULTÉ DE DROIT DE DOUAI

utroque predicto studiomm génère Licentiatos, fàcioqne vobis potestatem legendU, docendi, disputandi, cathedram quoque, sed de more scholae, cohscendendi, et cetera quae ad gradus ipsos pertinent, respective, hic et ubique locorum exercendi omnia: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti.

Verum haec, qualitercumque tandem se habeant jndicio qnidem dominorain ordînariorum professorum ; nunquam certe facta tiiissent, si Collegiuni utriusque Juris se Cancellario plusculum accommodare voluisset; quemadraodum libenter fecerunt semper et faciunt aliarom facultatum régentes. Quibus proinde optime quoque cum Cancellario convenit semper.

Dolet autem Cancellario non minimum, quod propter istiosmodi recularum nugas et festucas, quas in oculis ejus vident domini proiessores.ordinarii, molestare cogatur aures Catholicae Ma*''; cum praesertim, quicquid hic aut sit aut esse possit sive erroris, sive controversiae, id totum per amicabilem aliquam communicationem, aut iraternam etiam monitionem (in qua Cancellarius non solet se praebere refractarium) domi facillime componi potuisset : uti nuperrime erat et illud.

Coeperat Cancellarius, propter senilem oculorum suorum obscuritatem, creare candidatos hoc exordio : Ego Mathias, etc,jW}s adolescentes juris Utriusque studiosoSy quos nomine Collegii professorum V. J, nunc mihi nominatim commendavit D. orator, creo juris Utriusque licentiatos, etc. Displicuit negotium ; requisiverunt submisso uno CoUegarum N. ut nomina propria et cog^omina, quin et patriam singulorum candidatorum, more antiquo, proterret : fecit ilico, et facere persévérât, assumptis ad hoc perspicillis.

Quarta querela, quae est de difTamatione professorum

Collegii utriusque jurius.

Nihi) Cancellarius aliud, quam casum suum, quem totos per duodecim annos a professoribus ordinariis Collegii Utriusque juris patitur, diversis, diversas per occasiones, exposuit viris bonis, prudentibus, et timoratis, quin et juris utriusque tam peritis quam ipsi sunt : idque inveniendi, in tempus oportunum, consilii et auxilii causa ; si quidem ex tali communicatione, certam, ut putabat, et indubitabilem sese cognosceret a dictis D. D. professoribus sustinere injuriam, cum praejudicio successorum suorum. Quod et ipsum se facere, quîbusdam ex professoribus interdum, quando ita ferret occasio, familiariter etiam indicavit Cancellarius. Quae res non magis diiTamationes nomine censeri potest, quam quod ipsimet professores utriusque juris, qui laie Cancellario crimen impingunt, eundem nunc, nuUa penitus praemissa admonitione fraterna, de ipsius excessibus et defectibus, quos putant, apud Ma^eiii Catholicam déferre properarunt in aula, justiciae obtinendae causa.

Nam quibusnam tandem D. D. prof essores juris, ipsi sua remittant jura, vel non remittant ; Gancellarius non laborat aut queritur -i dummodo suis non spolietur invitus, alias in totum, alias ex parte ; sed semper pro solo dominorum professorum juris arbitratu.

Sug^estio]. Postremo illud Rex Gatholicus ignorare non débet, promotos in Ur te sua Duacensi saepenumero fuisse, et adhuc promoveri, non raro, ad gradus et honores Jurisprudentiae, qui illuc venerint aut veniant ex terris partimperegrinis,partim suaeMa^i ex professo inimicis et hostiljbus. Nam ideo diligentissime cavendum esse videtur ne a Gollegio professorum utriusque juris ulli unquam mortalium aliae concedantur literae testimoniales graduum, quam quarum per lectionem evidenter omnibus innotescatexclausulaquapiam ipsis literis testimonialibus semper inserenda, quod qui in Urti Duacensi Catholica promotus extiterit, is antequam promoveretur juraverit in fîdem catholicam, juxta buUam sanctissimi Domini Nostri Pii Pape 4*

Alioqui fieri posset interdum (si non etiam.factum quandoque fuit) ut promotis binae concederentur literae testimoniales ; alterae quibus praedicta de praedicto juramento clausula ioret inserta ; alterae quae omni tali clausula vacarent ; non sine magna Reipublicae cladè, vel saltem praesenti cladis periculo. Et haec omnia cum protest atione syncerae intention] s neminem diffamandi, aut aliter laedendi, sed se defendendi et in commune consulendi.

Rex Regum et Dominus Dominantium Jésus Chrislus Matem Catholicam omnibus ejus inimicis et hostibus, manifestis et occultis, visibilibus et invisibilibus, praestet et conservare semper dignetur superiorem.